25. Sytuacja ziem polskich w XIX wieku
LEKCJA NR 25. SYTUACJA GOSPODARCZA ZIEM POLSKICH W XIX WIEKU
ROLNICTWO
Zabór pruski
Gospodarka na ziemiach polskich pierwszej połowie XIX wieku opierała się na rolnictwie, w którym zatrudnione było prawie 80% ludności. Różny stopień rozwoju rolnictwa w poszczególnych zaborach był spowodowany przede wszystkim zakresem reform uwłaszczeniowych.
W najbardziej korzystnej sytuacji znajdowało się rolnictwo na terenie zaboru pruskiego, gdzie najwcześniej przeprowadzono reformę stosunków agrarnych. Pruskie ustawy o zniesieniu poddaństwa (1807r.) i uwłaszczeniu chłopów (1811r.) objęły również polskie Pomorze Gdańskie i Warmię. Natomiast w roku 1823r. reformę regulacyjną rozszerzono na Poznańskie. Reforma uwłaszczeniowa zapoczątkowała kształtowanie się nowoczesnej struktury rolnictwa i umożliwiła jego przestawienie na gospodarkę kapitalistyczną. Dzięki “pruskiej drodze do kapitalizmu” powstały duże majątki ziemskie oraz duże i średnie gospodarstwa rolne. Jednocześnie zwiększyła się liczba bezrolnych (do 50% ludności wiejskiej), którzy stawali się robotnikami rolnymi, a także tworzyli rynek pracy dla powstającego przemysłu. Komasacja gruntów i cła protekcyjne zintensyfikowały produkcję rolną w drugiej połowie XIX wieku. Dzięki temu produkcja zbóż i ziemniaków w Wielkopolsce i na Pomorzu osiągnęła najwyższy poziom spośród ziem polskich pod zaborami. Plony zbóż na tym terenie (19q/1 ha) dorównywały plonom najbardziej rozwiniętych krajów europejskich.
Chłopi w zaborze pruskim
Królestwo Polskie
Odmienna była sytuacja rolnictwa na terenach Królestwa Polskiego, gdzie po 1815r. połowę ziemi zajmowały szlacheckie folwarki, a chłop był jedynie użytkownikiem ziemi i w zamian musiał odrabiać pańszczyznę. Załamanie się eksportu zboża i spadek jego cen spowodowały wzrost zadłużenia ziemian i przyczyniły się do rugowania chłopów z uprawianej ziemi. W efekcie liczba bezrolnych chłopów stanowiła pod koniec lat trzydziestych 30% ludności wsi. Niewiele zmienił sytuację ukaz carski z 1846 r. zakazujący rugów (z gospodarstw poniżej 1,7 ha) i znoszący część powinności (tzw “darmoch”). W 1863r. nieudaną próbę uwłaszczenia chłopów podjął Rząd Narodowy w czasie powstania styczniowego. Dopiero wydanie przez cara Aleksandra II dekretu uwłaszczającego chłopów w Królestwie Polskim w 1864r. zlikwidowało wszelkie powinności chłopskie i umożliwiło im przejęcie na własność użytkowanych gruntów. Ukaz carski wprowadzał uwłaszczenie natychmiastowe, bez odszkodowania dla szlachty, ze strony chłopów. Odszkodowanie miał wypłacić rząd. W rzeczywistości zostało ono ukryte w podatku gruntowym, który musiał płacić chłop. Jednak opóźniona reforma uwłaszczeniowa nie zmieniła struktury wsi, w której dominowały, oprócz majątków szlacheckich, niewielkie gospodarstwa chłopskie. Były one zbyt słabe ekonomicznie, żeby mogły stać się nowoczesne i wydajne. Przeciętne plony zbóż wynosiły tylko 11q/1 ha.
Zabór austriacki
Najgorzej przedstawiała się sytuacja rolnictwa w zaborze austriackim, gdzie początkowo utrzymywała się nie tylko pańszczyzna, ale i poddaństwo. Towarzyszyła temu anachroniczna struktura rolnictwa - ogromne feudalne majątki ziemskie i bardzo liczne karłowate gospodarstwa chłopskie. Te ostatnie często nie były w stanie wyżywić uprawiających je rodzin chłopskich. Zniesienie poddaństwa i innych powinności nastąpiło na terenie Galicji w trakcie Wiosny Ludów 1848 roku. Chłopi otrzymali wolność osobistą i prawo własności do uprawianej ziemi.
Chłopi uzyskali ziemię teoretycznie bez odszkodowania– miał je zapłacić skarb
państwa. Faktycznie jednak odszkodowanie wliczono w wysoki podatek gruntowy. Skutkiem takiego politycznego uwłaszczenia było znaczne rozdrobnienie gospodarstw ze względu na działy rodzinne. Gospodarstwa te nie były w stanie się utrzymać ze względu na wysokie podatki i brak rynku zbytu (mały popyt na towary rolnicze). Do tego wszystkiego rolnictwo galicyjskie nadal zachowało ekstensywny charakter, czyli nie starano się w żaden sposób zwiększyć wydajności z jednego hektara, nie stosowano żadnych nowinek technicznych. Przeludnienie wsi i zadłużenie wobec dworu spowodowało powstanie pojęcia “nędza galicyjska”. Przeciętna długość życia chłopów galicyjskich pod koniec XIX wieku wynosiła 28 lat i była najniższa na ziemiach polskich.
Nędza galicyjska
Podsumowanie
Reforma uwłaszczeniowa na wsi polskiej w XIX wieku była wprowadzana z różnych przyczyn- w zaborze austriackim i Królestwie Polskim z przyczyn politycznych, po to by ukarać szlachtę za wybuch powstań( Wiosna Ludów w Galicji i powstanie styczniowe w KP), w zaborze pruskim z przyczyn ekonomicznych( tzw. pruska droga do kapitalizmu). Reformy przeprowadzone w zaborze austriackim i rosyjskim były korzystniejsze dla chłopów niż te w zaborze pruskim. Jednak utrwalały stare niekorzystne struktury agrarne( gospodarstwa małe i karłowate) i uniemożliwiały rozwinięcie nowoczesnej produkcji rolnej. Jedynie w zaborze pruskim powstałe w wyniku uwłaszczenia duże gospodarstwa rolne były w stanie unowocześnić i zmechanizować uprawy zbóż i hodowlę i tym samym zacząć produkować przede wszystkim na zbyt co w efekcie
spowodowało bogacenie się chłopstwa w zaborze pruskim.
PRZEMYSŁ
Zabór pruski
Proces industrializacji ziem polskich rozpoczął się na Górnym Śląsku, gdzie rozwinęło się hutnictwo oraz górnictwo węgla kamiennego i rud żelaza. W latach 1831-1842r. wprowadzono tam nowoczesne technologie obejmujące całość procesu wytopu żelaza. Ważnym ośrodkiem stał się Wrocław i jego okolice z przemysłem cukrowniczym, włókienniczym, chemicznym i metalowym. Przemysł stoczniowy rozwinął się w Gdańsku i Elblągu. Stopniowo w miasto przemysłowe przekształcał się Poznań z przemysłem metalowym i maszynowym produkującym dla wielkopolskiego rolnictwa. Szczególne znaczenie odegrała fabryka maszyn i narzędzi rolniczych Hipolita Cegielskiego.
Fabryka Cegielskiego
Przemysł maszynowy rozwinął się też w Bydgoszczy.. Wydobycie węgla wzrosło w drugiej połowie XIX wieku do prawie 25 tys. ton. Powstały nowe miasta przemysłowe: Katowice, Zabrze czy Siemianowice.
Królestwo Polskie
Królestwo Polskie to część ziem polskich najlepiej rozwinięta pod względem przemysłowym co było spowodowane rewolucją manufakturową przeprowadzoną przez Ksawerego Druckiego- Lubeckiego w I pol. XIX wieku, na bazie której doszło do rewolucji przemysłowej w II poł. XIX wieku. Drugim czynnikiem rozwoju przemysłu było powstanie linii kolejowej( pierwsza to Droga Żelazna Warszawsko – Wiedeńska oddana do użytku w 1849r.), trzeci czynnik to zniesienie granicy celnej między Królestwem Polskim a Rosją co zostało wprowadzone jako represja wobec KP po upadku powstania listopadowego, w rzeczywistości umożliwiło to nieograniczony eksport towarów przemysłowych produkowanych w KP do Rosji( z okręgu łódzkiego prawie 90% produkcji fabryk włókienniczych szła do Rosji. Czwarty czynnik to reforma uwłaszczeniowa, która spowodowała, że chłopi bezrolni lub małorolni przenosili się do miast tworząc rynek taniej
siły roboczej. W Królestwie Polskim w I poł. XIX wieku nadal funkcjonował Staropolski Okręg Przemysłowy, a także ukształtowały się nowe: warszawski, łódzki, i Zagłębie Dąbrowskie. W Zagłębiu Dąbrowskim rozwinięto przemysł górniczy i hutniczy (żelaza i cynku). Największą inwestycją przemysłową w pierwszej połowie XIX w. była Huta Bankowa wybudowana w Dąbrowie. Na terenie Warszawy stworzono zakłady przemysłu metalowego, a w jej pobliżu zakłady włókiennicze (Żyrardów). Łódź i okolice zdominował przemysł włókienniczy nastawiony na przerób bawełny. Produkcja przemysłu włókienniczego w latach 1825 -1829r. wzrosła czterokrotnie. Poziom przemysłu włókienniczego nie odbiegał wówczas od zachodnioeuropejskiego, co było przede wszystkim zasługą ministra przemysłu Ksawerego Druckiego - Lubeckiego. W drugiej połowie XIX wieku najlepsze warunki rozwoju uzyskał bawełniany przemysł włókienniczy. Nadal dominował okręg łódzki, w którym znajdowało się aż 76% przędzalni z zaboru rosyjskiego. W latach 1878 -1879r. powstał sosnowiecko - częstochowski okręg przemysłowy, który szybko stał się głównym producentem wyrobów hutniczych.
Po reformach uwłaszczeniowych w Królestwie, wraz ze wzrostem produkcji ziemniaków i buraków cukrowych, pojawił się przemysł spożywczy (gorzelnie i cukrownie).
Zakłady włókiennicze w Łodzi
Zabór austriacki
Peryferyjne położenie Galicji spowodowało brak zainteresowania jej rozwojem gospodarczym ze strony władz wiedeńskich. Bardzo skromny przemysł w zaborze austriackim ograniczał się w praktyce do kopalni soli w Wieliczce i Bochni, przemysłu włókienniczego w okolicach Bielska i Białej. Niewielkie huty żelaza i szkła, browary, cukrownie i gorzelnie były zakładane przez właścicieli dużych majątków ziemskich. Zmiany w uprzemysłowieniu ziem polskich w drugiej połowie XIX wieku w najmniejszym stopniu dotyczyły zaboru austriackiego. Nadal przeważał tam przemysł rolno - spożywczy, głównie gorzelnictwo, cukrownictwo i młynarstwo. Pewnego znaczenia nabrało wydobycie ropy naftowej (Krosno) i jej przerób w rafineriach (Jasło, Trzebinia). W Krakowie rozwinęła się produkcja maszyn i narzędzi rolniczych. Najlepiej rozwinięty był Śląsk Cieszyński, gdzie rozwijał się przemysł hutniczy i górnictwo węgla kamiennego. Śląsk Cieszyński był jednym z najważniejszych okręgów przemysłowych Austro – Węgier.
Podsumowanie
Na nierównomierny rozwój przemysłu na ziemiach polskich wpłynęły zabory i włączenie ich w odmienne struktury nie tylko polityczne, ale i gospodarcze. Również niekorzystnym czynnikiem było ich peryferyjne położenie względem ośrodków władzy. Jednak w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku na ziemiach polskich dokonały się przemiany gospodarcze określane mianem przewrotu przemysłowego.