Starożytna Persja
PERSJA
ZASIĘG IMPERIUM PERSKIEGO W CZASACH DYNASTII ACHEMENIDÓW
Persowie są plemieniem indoeuropejskim, którzy wraz z Medami przybyli na Płaskowyż Irański w I poł. II tysiąclecia. Medowie usadowili się na stokach gór Zagros, Persowie swoje państewko (Persua) założyli nad Zatoką Perską. Medowie w I poł. VII w p.n.e. podporządkowali sobie Persów, a w 612 p.n.e., wspólnie z Babilonem, zdobyli Niniwę kładąc kres państwu asyryjskiemu. Imperium medyjskie obejmowało: Anatolię (aż po rzekę Halys), Iran zach. (do dzisiejszego Teheranu) i Iran płd.- zach. (tam, gdzie żyli Persowie). Medowie w Persji nie zlikwidowali miejscowej dynastii Achemenidów, utrzymując ich rządy w Persji jako swoich namiestników. W 559 r.p.n.e. królem Persów został Cyrus Wielki, który w 550r.p.n.e. rozpoczął powstanie przeciwko Medii. Zwyciężył ostatniego jej króla Astiagesa. Persja wchłonęła państwo medyjskie. Cyrus II otrzyma przydomek „Wielki". Przez całe swoje panowanie prowadził ekspansywną politykę. Pokonał Lidię i jej króla Krezusa w 546 p.n.e., potem zaatakował greckie kolonie na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. W 539 p.n.e. Cyrus wygrał bitwę pod Opis i zdobył Babilon. Mianował się królem całej Mezopotamii i ogłosił edykt tolerancyjny dla wszystkich wyznań. Cyrus zmarł w 529 p.n.e. a władzę po nim objął jego syn Kambyzes, który w 525 p.n.e. narzucił perską zwierzchność Egiptowi. Tam w 522 p.n.e. doszły go słuchy o buncie jego brata Bardii. Szybko wyruszył do Persji, ale w drodze powrotnej upadł nieszczęśliwie na własny miecz i zginął. Po kilkumiesięcznych walkach o tron władzę przejmuje Dariusz I, który kontynuował podboje, wdając się w wojnę z Grecją, jego dwaj wodzowie zostali pokonani pod Maratonem, a jego następca Kserkses został zwyciężony pod Salaminą. Państwo perskie sięgało od Indii po Bosfor. Kres jego istnieniu położył Aleksander Macedoński pokonując w trzech kolejnych bitwach: pod Granikiem (334p.n.e.), pod Issos (333 p.n.e.) i pod Gaugamelą (332 p.n.e.) perskiego króla Dariusza III, który został później zamordowany przez swoich własnych dworzan.
Religia i sztuka
Irańczycy byli politeistami. Najwyższym bogiem był Ahura Mazda - Pan Niebios. Popularnym bogiem był Mitra, którego symbolizowała tarcza słoneczna, opiekował się rolnictwem, pogodą, ale był również bogiem wojny. Czczono także boginię płodności Anahitę. Religia staroperska nazywa się mazdaizm. Ok. 600 p.n.e. Zoroaster ( Zaratusztra) wprowadził reformę religijną wprowadzając wiarę w pojęcia abstrakcyjne, które uległy w jego nauce personifikacji. Prawda (Arta) i Fałsz (Druf) prowadziły wieczną walkę między sobą. Zoroaster zabronił składania ofiar ze zwierząt, ofiarą było picie odurzającego napoju- haomy. Bardzo ważną rolę odgrywał ogień. Zoroaster był prześladowany do czasu, gdy ogłosił, że Ahura Mazda to wcielenie ducha dobra- Ormuzda, który prowadzi walkę z duchem zła i ciemności -Arymanem. W ten sposób dokonał synkretyzacji religijne. Perska religia znała pojęcie sądu ostatecznego, przed którym miało nastąpić zmartwychwstanie wszystkich zmarłych oraz przyjście Mesjasza. Religia Zaratusztry istnieje do dzisiaj i nosi nazwę parsizmu. Bardzo ostro podkreśla ona dualizm świata. Święta księga Persów to Awesta.
Organizacja i osiągnięcia państwa perskiego
Na czele państwa stał Król Królów a w jego imieniu prowincjami zarządzali satrapowie (namiestnicy). Król miał władzę absolutną: był najwyższym sędzią i wodzem. Regularne inspekcje w państwie przeprowadzali urzędnicy nazywani „uszami królewskimi".
Dariusz Wielki zorganizował stałą armię, której trzonem był oddział „10 tysięcy Nieśmiertelnych" złożony z Medów i Persów, oprócz tego wszystkie podbite ludy przysyłały swój kontyngent zbrojnych. Ludy podbite mogły zachować swoją religię, zwyczaje i zajęcia, a nawet własne formy rządów. Bardzo ważną rolę odgrywało prawo, istniały 2 trybunały. Jeden sądził według prawa lokalnego mniej ważne sprawy, inne (jak zdrada stanu) sądzone były wg prawa perskiego. Rząd inwestował w system irygacyjny i ulepszenia ogrodnicze,
aby zwiększyć plony. Budowano drogi, aby usprawnić administrowanie państwem i szybkie przerzucanie wojska. Przekopano kanał łączący Nil z Morzem Martwym, finansowano wyprawy badawcze, rozbudowywano porty, ujednolicono system miar i wag, wprowadzono złote, jednolite monety (darejki), kredyty bankowe. W V i IV w. wstrząsy gospodarcze podcięły gospodarczo imperium, wzrosła inflacja, co jeszcze bardziej zrujnowało gospodarkę i zaostrzyło kryzys polityczny.
Persja była pierwszym w historii wielonarodowym państwem, które przetrwało 2 wieki i zapewniło harmonijne i tolerancyjne współżycie wielu ludom, kulturom i religiom.
PERSEPOLIS
