11. Organy kontroli państwa
LEKCJA NR 10. ORGANY KONTROLI PAŃSTWOWEJ I OCHRONY PRAWA
Do organów kontroli państwowej i ochrony prawa zalicza się:
- Najwyższą Izbę Kontroli
- Rzecznika Praw Obywatelskich
- Krajową Radę Radiofonii i Telewizji
I Najwyższa Izba Kontroli
naczelna, kolegialna instytucja kontroli państwowej podległa sejmowi, którą tworzy Prezes, Wiceprezesi ( od 2 do 4), Sekretarz Generalny i 14 członków ( powoływani i odwoływani przez Marszałka Sejmu na wniosek Prezesa NIK)
jednostkami organizacyjnymi są departamenty ( np. Administracji Publicznej, Budżetu Państwa, Finansów i Bankowości) oraz 17 delegatur
- prezes NIK powoływany przez Sejm (za zgodą Senatu)
na 6- letnią kadencję (może sprawować 2 kadencje), musi być bezpartyjny, nie może należeć na żadnego związku zawodowego nie może sprawować żadnego innego stanowiska (z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej), chroni go immunitet karny
Obecnie Prezesem NIK jest Marian Banaś
kontrola dotyczy rzetelności, celowości, gospodarności i legalności działania instytucji publicznych bądź podejmujących się publicznych zadań
może kontrolować nie tylko organy administracji państwa, ale także niepubliczne jednostki, organizacje i podmioty gosp., jeżeli podejmują się one wykonywania zadań publicznych
podejmuje czynności kontrolne na wniosek Prezydenta, Premiera, na zlecenia Sejmu (lub organów sejmu), bądź z własnej inicjatywy
przedstawia Sejmowi doroczne sprawozdanie ze swojej działalności
analizuje i przedkłada Sejmowi wykonanie budżetu państwa przez rząd (z czym łączy się wniosek w sprawie absolutorium dla Rady Min.)
II Rzecznik Praw Obywatelskich
Instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich wywodzi się z instytucji ombudsmana
Ombudsman (rzecznik) - określenie pochodzące z języka szwedzkiego, określające niezależnego urzędnika, do którego można się odwoływać po wyczerpaniu możliwości prawnych.
Powołany po raz pierwszy w Szwecji w 1809 roku jako kanclerz sprawiedliwości. Jego podstawową kompetencją było kontrolowanie działania administracji. W XIX w. osłabienie pozycji monarchy na rzecz parlamentu wzmocniło rolę Ombudsmana w Szwecji.
Szwecja była jedynym krajem posiadającym ombudsmana do 1919 roku gdy urząd ten został wprowadzony w Finlandii. W latach 50. XX wieku ombudsmana wprowadzono w Danii. W RFN powołano pełnomocnika Bundestagu do spraw wojskowych (nie jest to klasyczny Ombudsman). W latach 60. XX wieku nastąpił gwałtowny rozwój tej instytucji w krajach demokratycznych.
W Polsce instytucja ta zaistniała już za czasów PRL - Ewa Łętowska (pierwszy Rzecznik Praw Obywatelskich) została na ten urząd powołana w 1987 roku; już na początku swej działalności zdobyła dużą sympatię i zaufanie.
Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności oraz praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji. Jest samodzielnym, jednoosobowym organem państwowym powoływanym przez Sejm.
podejmuje działanie na podstawie skargi złożonej przez osobę fizyczną, bądź z własnej inicjatywy
sam nie podejmuje decyzji w sprawie naruszania praw obywatelskich, może natomiast zwrócić się z wnioskiem do odpowiednich organów
powołuje go Sejm (za zgodą Senatu) na 5 lat
- musi być bezpartyjny, nie może należeć na żadnego związku zawodowego nie może sprawować żadnego innego stanowiska (z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej), chroni go immunitet karny
nie może sprawować żadnego innego stanowiska (z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej)
chroni go immunitet karny
Obecnie RZPO jest Marcin Więcek
Konstytucja RP z 1997 wprowadziła urząd Rzecznika Praw Dziecka. Rozpoczął on funkcjonowanie od 2000 roku na podstawie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka. Obecnie RZPDZ jest Marek Michalak.
III Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji
urząd konstytucyjny, kolegialny, pluralistyczny
stoi na straży wolności słowa, rozpowszechniania informacji, dostępu do informacji oraz interesu publicznego w mediach
udziela koncesji programowych
określa czas reklam
kontroluje programy z punktu widzenia ochrony ważnych społecznych wartości, udziela koncesji programowych, chroni prawa autorskie w mediach, określa czas reklam
w je skład wchodzi 5-ciu członków (2 przez Sejm, 1 przez Senat, 2 przez Prezydenta)
kadencja KRRiT trwa 6 lat, co dwa lata zmienia się w 1/3 składu
przewodniczącego powołuje sama rada, większością 2/3 ustawowej liczby członków
przedstawia Sejmowi, Senatowi i Prezydentowi sprawozdanie,
w przypadku nie przyjęcia sprawozdania wygasa kadencja jej wszystkich członków
IV Prokuratura
To organ, który chroni prawo, czuwa nad ściganiem przestępstw i oskarża przed sądem. Naczelnym organem jest Prokuratura Generalna na czele której stoi Prokurator Generalny, podlegają mu zastępcy Prokuratora Generalnego i Naczelny Prokurator Wojskowy. Prokuratorem Generalnym jest z urzędu Minister Sprawiedliwości
wyróżnia się prokuraturę powszechną(rejonową, okręgową, apelacyjną, Prokuraturę Krajową)oraz prokuraturę wojskową (garnizonową, okręgową oraz Naczelną Prokuraturę Wojskową)
Zadania:
Nadzorowanie przygotowania przygotowawczego w sprawach karnych
Sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądem
Wytaczanie powództwa w sprawach cywilnych i karnych
Sprawowanie nadzoru nad wykonaniem wyroków w sprawach karnych
Zwalczanie i zapobieganie przestępczości