ROZKWIT POLSKIEGO ŚREDNIOWIECZA

LEKCJA 1. ROZBICIE DZIELNICOWE ( 1138 – 1202)

USTAWA SUKCESYJNA BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO

Ustawa sukcesyjna dzieliła ziemie polskie na dwa rodzaje: ziemia senioralna, na którą składała się ziemia krakowska, ziemia łęczycko - sieradzka, wschodnia Wielkopolska z Kujawami i Gnieznem oraz Pomorze Gdańskie, a także zwierzchność lenna nad Pomorzem Zachodnim. W ustawie sukcesyjnej był również zapis, że ziemia łęczycko - sieradzka będzie oprawą wdowią Salomei z Bergu, czyli Salomea będzie utrzymywała się z dochodów z tej ziemi do momentu śmierci. Dzielnica senioralna była niedziedziczna, niepodzielna, przekazywana zawsze najstarszemu w rodzie. Obok tego wyznaczono dzielnice junioralne ( dla młodszych książąt); Mazowsze - Bolesław Kędzierzawy, który był najstarszym synem Salomei z Bergu, Mieszko III Stary otrzymał Wielkopolskę, następnie Henryk otrzymał ziemię sandomierską ( dlatego jest nazwany Henrykiem Sandomierskim), natomiast najmłodszy Kazimierz Sprawiedliwy nie otrzymał niczego. Prawdopodobnie był przeznaczony do zakonu, albo był pogrobowcem (urodzony po śmierci Krzywoustego). Ziemie junioralne mogły być dziedziczone i dzielone.

Podział ziem Bolesława III Krzywoustego:

• Dzielnica senioralna
• Lenno Polski pod kontrolą princepsa
• Ziemia Władysława II
• Ziemia Bolesława IV
• Ziemie Mieszka III
• Ziemie Henryka
• Oprawa wdowia Salomei

Najstarszy w rodzie Piastów otrzymywał tytuł princepsa, panował w dzielnicy senioralnej i miał władzę zwierzchnią nad pozostałymi książętami, mógł utrzymywać, w najważniejszych grodach juniorów własne wojsko i tylko on miał prawo do prowadzenia polityki zagranicznej. Ziemię senioralną specjalnie tak wytyczono, aby princeps miał łatwy dostęp do juniorów na wypadek buntu. Pierwszym seniorem został Władysław II Wygnaniec, który otrzymał również swoją własną dzielnicę, czyli Śląsk. Nie podobały mu się zasady ustawy sukcesyjnej. Chciał być jednowładcą, dlatego szukał pretekstu do konfliktu z braćmi. Nie chciał być jednak oskarżony o łamanie ustawy ustalonej przez ojca, więc chciał sprowokować braci do wystąpienia. W 1141r. nadarzyła się okazja, kiedy to juniorzy zorganizowali zjazd w Łęczycy, aby wydać swoją siostrę Judytę za mąż, za kijowskiego księcia. W tamtych czasach małżeństwa w książęcych rodów były sprawą polityki zagranicznej. Nie zaprosili Władysława, który z tego powodu wystąpił przeciwko braciom. W ich obronie stanął ówczesny arcybiskup gnieźnieński Jakub ze Żnina i nie chcąc znowu pokazać, że to on dąży do wojny, Władysław pogodził się z braćmi. W 1144r. zmarła Salomea z Bergu, a juniorzy odmówili oddania ziemi łęczycko - sieradzkiej seniorowi, co stało się przyczyną wybuchu wojny. Wszystko wskazywało na to, że zwycięży z całą pewnością Władysław. Miał zdecydowanie większe środki, ale w 1145r. popełnił błąd, na skutek plotek, których nie sprawdził oskarżył swojego palatyna, a zarazem bardzo bliskiego przyjaciela Piotra Własta o zdradę, kazał mu wyłupić oczy i pozbawił wszelakiego majątku.

Władysław II Wygnaniec

Oślepienie Piotra Własta

To okrucieństwo wobec przyjaciela spowodowało, że rycerstwo śląskie przeszło na stronę juniorów. Do tego wszystkiego Jakub ze Żnina rzucił na Władysława klątwę, Władysław musiał uciekać z kraju, jeszcze próbowała się bronić do 1151r. w Krakowie jego żona Agnieszka, ale i ona została wygnana. Władysław przybywszy na dwór niemiecki złożył hołd lenny królowi niemieckiemu Konradowi III prosząc go o pomoc przy odzyskaniu władzy, ale Konrad III szykował się do II krucjaty (1147r.).Władysław pojechał z królem niemieckim na krucjatę, chociaż niektóre źródła twierdzą, że w wyprawie uczestniczył nie Władysław, ale jego syn Bolesław Wysoki. Książęta-juniorzy, w tym samym czasie, wyprawili się wraz z niemieckim margrabią Albrechtem Niedźwiedziem na wyprawę przeciwko Słowianom Połabskim w 1148r. Wyprawie tej papież nadał status krucjaty. Polscy książęta wykazali się takim męstwem, że Albrecht stał się ich wielkim przyjacielem i rzecznikiem ich interesów na niemieckim dworze, uniemożliwiając zorganizowanie nowej wyprawy na ziemie polskie, kiedy Konrad III wrócił z nieudanej krucjaty. Agnieszka z Babenbergów, żona Władysława udała się do Rzymu i namówiła papieża na rzucenie klątwy na juniorów w 1151r., ale arcybiskup Jakub ze Żnina nie pozwolił odczytać bulli papieskiej w polskich kościołach. W 1152r. zmarł król niemiecki Konrad III, nowym władcą Niemiec został Fryderyk I Barbarossa, który w 1157r. zorganizował wyprawę na Polskę. Bolesław Kędzierzawy przybył do cesarskiego obozu w Krzyszkowie pod Poznaniem złożył mu hołd lenny, obiecał płacić doroczny trybut, zwrócić Władysławowi Wygnańcowi Śląsk i wystawić zbrojny hufiec, który towarzyszył by cesarzowi w jego wyprawie do Włoch. Polski senior nie wypełnił ani jednej z tych obietnic, natomiast uzyskał spodziewany efekt. Barbarossa wyprowadził swoje wojska z ziem polskich, a potem nie miał już możliwości podjąć kolejnej interwencji. W 1159r. zmarł Władysław Wygnaniec, po jego śmierci nikt nie mógł już zaprzeczyć prawom Kędzierzawego do senioratu, dlatego w 1163r. senior zwrócił synom Władysława- Bolesławowi Wysokiemu i Mieszkowi Plątonogiemu Śląsk. Synowie Władysława II Wygnańca podzielili Śląsk: Bolesław Wysoki przejął Dolny Śląsk, Mieszko Plątonogi dostał Górny Śląsk.

Podział Śląska pomiędzy synów Władysława II Wygnańca

W 1166r. zginął w czasie wyprawy przeciwko Prusom Henryk Sandomierski. Nie pozostawił męskiego potomstwa dlatego ziemię sandomierską przejął Bolesław Kędzierzawy wydzielając z niej niewielkie księstwo wiślickie dla Kazimierza Sprawiedliwego.

Płyta Orantów w Kolegiacie w Wiślicy przedstawiająca Henryka Sandomierskiego

Bolesław Kędzierzawy zmarł w 1173r. pozostawił po sobie małoletniego syna Leszka, którego opiekunem mianował Kazimierza Sprawiedliwego. Nowym princepsem został książę wielkopolski Mieszko III Stary, który wprowadził rządy silnej ręki i fiskalizm czyli ucisk podatkowy. Po to by zwiększyć swoje dochody Mieszko Stary psuł monetę. Robił to wiele razy, że wreszcie monety były tak cienkie, że stempel menniczy mógł je bić tylko z jednej strony. Takie monety, które mają tylko awers, a nie mają rewersu nazywa się brakteatami.

Brakteat Mieszka III Starego z hebrajskimi napisami

Mieszko III 

To wszystko spowodowało, że możni krakowscy zawiązali spisek i wygnali Mieszka Starego, a na krakowski tron poprosili Kazimierza Sprawiedliwego. Nowy władca Krakowa zwołał zjazd do Łęczycy w 1180r., na którym możni zdelegalizowali ustawę sukcesyjną i uznali dziedziczność tronu krakowskiego w rodzie Kazimierza. W zamian książę zrzekł się prawa stacji( obowiązek utrzymywania przez możnych, podróżujących po państwie urzędników księcia) i prawa łupów, inaczej nazywanego prawem martwej ręki, które dawało księciu prawo do przejmowania majątku po zmarłym biskupie.

Zjazd w Łęczycy 1180 r.

W 1186r. zmarł bezdzietnie Leszek Bolesławowic, książę Mazowsza, jego ziemia została przejęta przez Kazimierza Sprawiedliwego. W 1191r. Mieszko Stary dokonał pierwszej próby odzyskania władzy. Zajął Kraków wykorzystując fakt, że Sprawiedliwy przebywał wtedy na Rusi Włodzimiersko- Halickiej. Został jednak wygnany w tym samym roku. W 1194r. zmarł nagle Kazimierz Sprawiedliwy pozostawiając dwóch nieletnich synów: Leszka Białego i Konrada, później zwanego Mazowieckim.

Nagła śmierć Kazimierza Sprawiedliwego

Opiekunem nieletnich książąt był wojewoda sandomierski Goworek.

Palatyn Goworek z Leszkiem Białym

W Krakowie, utworzono Radę Regencyjną, w której znalazł się palatyn krakowski Mikołaj oraz biskup krakowski Mikołaj z rodu Pełków. Małoletniość książąt spowodowała, ze możnowładcy krakowscy stali się znów bardzo potężni. Nieobecność książąt postanowił wykorzystać Mieszko III Stary, który w 1195r. zorganizował wyprawę na Kraków. Nie udało się go zdobyć, został bowiem pokonany przez Goworka w bitwie nad rzeczką Mozgawą. Ale Mieszko nie zrezygnował, w 1197r. po raz trzeci zdobywa Kraków i po raz trzeci ogłasza się seniorem, ale w 1198r. ponownie zostaje wygnany przez możnowładców. Po raz czwarty zdobywa Kraków w 1201r. i tutaj zmarł w 1202r. Seniorem był 4 razy, był ostatnim synem Bolesława Krzywoustego.