2. ROZBICIE DZIELNICOWE 1202-1279 R.
LEKCJA NR 2. ROZBICIE DZIELNICOWE 1202- 1279 R.
Po śmierci Mieszka III Starego osobiste rządy w państwie mógł przejąć Leszek Biały, ale możnowładztwo krakowskie zaczęło stawiać Leszkowi warunki, że może objąć władzę, ale nie może sprowadzić nikogo ze swojego sandomierskiego dworu. Leszek Biały odrzucił te żądania, co spowodowało, że możni krakowscy poprosili na tron syna Mieszka III- Władysława Laskonogiego- księcia wielkopolski, który rządził w ten sam autorytarny sposób jak jego ojciec, więc krakowianie wygnali go z miasta.
Władysław III Laskonogi
Władysława III Laskonogiego
W 1206r. poprosili o przybycie Leszka Białego nie stawiając mu tym razem żadnych warunków, tylko prosząc, by stanowisko wojewody krakowskiego nie obsadzał nikim spoza Krakowa. On im to przyrzekł i objął panowanie nad Krakowem, następnie kasztelanem mianował Goworka, a jednocześnie wyniósł urząd kasztelana krakowskiego wyżej niż palatyna. Tak historycy tłumaczą późniejszą anomalię w ziemi krakowskiej, która polegała właśnie na tym, ze kasztelan krakowski miał większe kompetencje niż palatyn. Swojemu bratu Konradowi przekazał Mazowsze w 1214 r.
Leszek Biały i Goworek
Polska w czasach panowania Leszka Białego
Chcąc zrównoważyć pozycje możnowładztwa Leszek Biały zaczął opierać się na duchowieństwie, dlatego w 1207r. zrezygnował z prawa wyznaczenia biskupa i pozwolił aby go wybrała kapituła. Po raz pierwszy w Polsce biskup został wybrany, a nie mianowany przez księcia. Pierwszym kanonicznie wybranym biskupem krakowskim był Wincenty Kadłubek. Wybór Wincentego Kadłubka zaakceptował Innocenty III w 1208 r. Te ustępstwa wobec kościoła nie na wiele się zdały, bo w 1210r. papież Innocenty III przywrócił ustawę sukcesyjną na rzecz Mieszka Plątonogiego, syna Władysława Wygnańca. Mieszko Plątonogi przybył do Krakowa, kiedy Leszek Biały przebywała wraz z innymi książętami na synodzie prowincjonalnym Borzykowej. W czasie synodu prowincjonalnego, wraz z innymi polskimi książętami Leszek Biały zgodziła się nadać w Borzykowej przywilej dla Kościoła. Książęta przyznali ostatecznie Kościołowi rzymskiemu immunitet, zakładający wolność od świadczeń na rzecz państwa i zniesienie tzw. ius spolii, czyli prawo monarchy do przejęcia majątku ruchomego, będącego prywatną własnością zmarłych duchownych
Bł. Wincenty Kadłubek
Tablica upamiętniająca synod w Borzykowej
Mieszko IV Plątonogi panował do 1211r. kiedy to zmarł, Leszek Biały odzyskał władzę. W 1214r. Leszek Biały przekazał swojemu bratu-Konradowi Mazowsze, w ten sposób Konrad Mazowiecki zapoczątkował nową linię Piastów mazowieckich. W 1215r. doszło do zjazdu polskich książąt w Wolborzu. Uczestniczyli w nim:
- Leszek Biały
- Władysław Laskonogi
- bratanek Laskonogiego- Władysław Odonic
- syn Mieszka Plątonogiego- Kazimierz Opolski
Nadano tam duchowieństwu bardzo ważny przywilej wolborski -prawo do posiadania własnego sądownictwa, co uważa się, że od tego przywileju duchowieństwo stało się osobnym stanem, pierwszym, który wykształcił się w Polsce. W tym czasie, kiedy Leszek Biały panował w Krakowie, w Wielkopolsce władze sprawował Władysław Laskonogi. Panował nad całą Wielkopolską, chociaż jego własna część to księstwo gnieźnieńsko – kaliskie, w dzielnicy poznańskiej sprawował regencję w imieniu swojego małoletniego bratanka Władysława Odonica. Mimo, że Odonic ok.1215r. stał się pełnoletni czyli ukończył 12 lat Laskonogi zwlekał z przekazaniem mu władzy w jego własnym księstwie, z czego Odonic był bardzo niezadowolony. W tym samym czasie na Śląsku, od 1201r.rozpoczął rządy Henryk Brodaty, syna Bolesława Wysokiego (Bolesław Wysoki zapoczątkował linię książąt wrocławsko - legnickich, a Mieszko Plątonogi opolsko- raciborsko- bytomskich).
Zarówno Leszek Biały, jak i Władysław Laskonogi, i Henryk Brodaty chcieli doprowadzić do zjednoczenia państwa polskiego, ale na drodze pokojowej. Z tego właśnie powodu Władysław Laskonogi i Leszek Biały w1217r. zawarli ze sobą układ na przeżycie. W 1217r. Władysław Laskonogi zawarł układ na przeżycie z Henrykiem Brodatym, także od 1217r. Laskonogi zaczyna mieć coraz większe kłopoty w Wielkopolsce, już nie tylko z bratankiem, ale także z arcybiskupem gnieźnieńskim Henrykiem Kietliczem, który był zwolennikiem wprowadzenia w Wielkopolsce reform Innocentego III, a ich celem było całkowite uniezależnienie Kościoła od władzy świeckiej.
Arcybiskup Henryk Kietlicz
Kietlicz żądał także, by Laskonogi przyznał biskupowi poznańskiemu prawo do kanonicznego wyboru. Laskonogi nie chciał go nadać, jak również nie chciał zgodzić się na wprowadzenie reform Innocentego III, a przywileje dla Kościoła ograniczyłyby jego władzę. W związku z czym Henryk Kietlicz zaczął sam je wprowadzać. Zaczął tworzyć parafie, 10 parafii tworzyło dekanat, 10 dekanatów predekanat, co znaczyło, że wzrasta ilość duchowieństwa. Następnie Henryk Kietlicz sprzymierzył się z Władysławem Odonicem i razem podjęli próbę wygnania Laskonogiego z Wielkopolski. Ten jednak odkrył spisek i przy pomocy Henryka Brodatego wygnał obu. Kietlicz wkrótce zmarł na wygnaniu, natomiast Odonic sprzymierzył się z księciem Pomorza Gdańskiego Świętopełkiem, poślubił jego siostrę. W 1223 r. Odonic zdobył 2 grody w Wielkopolsce - Nakło i Ujście-ogłosił się ich księciem i stamtąd najeżdżał Wielkopolskę. W 1227r. Świętopełk i Odonic uknuli spisek, celem którego było wymordowanie polskich książąt i przejęcie władzy. Dlatego Odonic udał, że pragnie się pogodzić z Laskonogim i poprosił o rozjemstwo Henryka Brodatego i Leszka Białego. Wszyscy książęta, z tej okazji, mieli się zjechać do Gąsawy. Henryk Brodaty i Leszek Biały przybyli tam wcześniej, weszli do łaźni, tam napadł ich Odonic, który ciężko ranił Henryka Brodatego. Leszek Biały próbował uciekać konno, ale zginął od uderzenia włócznią. To wydarzenie nazywa się zbrodnią gąsawską.
Zamach w Gąsawie 1227 r.
Śmierć Leszka Białego uaktywniała układ na przeżycie między nim a Władysławem Laskonogim, który jednak nie mógł dochodzić swoich praw bo Odonic wykorzystał zamieszanie i wypędził Laskonogiego z Wielkopolski, który schronił się na dworze Henryka Brodatego we Wrocławiu. Zamieszanie wywołane zbrodnią gąsawską, wykorzystał Konrad Mazowiecki, brat Leszka Białego. Jego wojska niespodziewanie wtargnęły do Krakowa. Konrad ogłosił się opiekunem małoletniego syna Leszka Białego- Bolesława Wstydliwego. Rządy Konrada były bardzo okrutne. Rycerstwo małopolskie doprowadziło do spotkania w Cieni z Władysławem Laskonogim, którego uznali panem Małopolski pod warunkiem, że uzna Bolesław Wstydliwego swoim następcą i zatwierdzi wszystkie przywileje rycerstwa Małopolskiego. W 1228 roku Laskonogi nadał przywilej w Cieni rycerstwu małopolskiemu, W którym przyrzekał, że nie będzie zmieniał małopolskich praw. Laskonogi nie był w stanie wydać wojny Konradowi, bo sam był wygnańcem. Dlatego przekazał swoje prawa do Małopolski Henrykowi Brodatemu, który pokonał mazowieckiego księcia wygnał go z Małopolski. Przyłączenie Małopolski do Śląska rozpoczyna okres formowania się państwa Henryków śląskich. W 1231 zmarł na Śląsku Władysław Laskonogi, przed śmiercią potwierdził prawa Henryka Brodatego do Wielkopolski. Henryk rozpoczął wojnę z Władysławem Odonicem i wygnał go z Wielkopolski. W ten sposób wrocławski książę stał się panem 3 dzielnic. Rozpoczął starania o koronę, które przerwała jego śmierć w 1238 roku. Żoną Henryka Brodatego był Jadwiga z Meranii( okolice miasta Rijeka Chorwacja).Jadwiga po śmierci została kanonizowana. Do dzisiaj jest patronką Śląska. W państwie Henryków śląskich władzę objął Henryk Pobożny, który tak jak ojciec prowadził starania o koronę.
Państwo Henryków Śląskich
Henryk Pobożny
Starania te zostały przerwane przez pierwszy najazd Mongołów w roku 1241.Ziemie polskie nie były głównym celem ataku tylko Węgry. Mongołowie nie chcieli dopuścić do udzielenia pomocy Węgrom. Pierwsze starcie miało miejsce pod Chmielnikiem. Rycerstwo małopolskie zostało pokonane. Tatarzy/ tak byli nazywani w Polsce i na Rusi/ zdobyli i spalili Sandomierz, potem Opole. Pobożny poprosił o pomoc rycerstwo zachodnioeuropejskie. Przybyli templariusze, jak również Krzyżacy. Do bitwy doszło pod Legnicą. Polacy ponieśli klęskę, książę zginął. Mongołowie nie zdobyli jednak Legnicy. Mimo, że próbowali zastraszyć mieszkańców okrążając mury miejskie z nabitą na dzidę głową Henryka Pobożnego, miasto nie poddało się.
Bitwa pod Legnicą
Na polach pod Legnicą 9 kwietnia 1241 spotkać się miało 20 tysięcy Tatarów z 10-tysięczną armią Henryka II Pobożnego. Jan Długosz pozostawił relację, że Mongołowie użyli pod Legnicą gazów.
Z kroniki Jana Długosza:
"Była tam w ich (mongolskim) wojsku między innymi chorągwiami jedna ogromnej wielkości. (…) na wierzchołku jej drzewca tkwiła postać głowy wielce szpetnej i potwornej z brodą, kiedy więc Tatarzy o jedną staję w tył się byli cofnęli i zabierali do ucieczki, chorąży niosący ów proporzec począł tą głową z całej siły machać, a natychmiast buchnęła z niej jakaś para gęsta, dym i wiew tak smrodliwy, że za rozejściem się między wojskami tej zabójczej woni Polacy mdlejący i ledwo żywi ustali na siłach i niezdolnymi się stali do walki".
Wojska mongolskie odeszły na Węgry. Bitwa pod Legnicą jest kolejnym punktem przełomowym w historii rozbicia dzielnicowego w Polsce. Śmierć Henryka Pobożnego przekreśliła szansę na szybkie zjednoczenie. Państwo Henryków śląskich rozpadło się.