ROZKWIT ŚREDNIOWIECZA

LEKCJA 1. CESARSTWO I PAPIESTWO

CESARSTWO I PAPIESTWO

W 843 r. z podziału Państwa Franków powstało Królestwo Wschodnio- Frankońskie, które później, coraz częściej, będzie nazywane Niemcami lub Germanią. Pierwszym królem niemieckim był Ludwik Niemiec. Był on założycielem dynastia niemieckich Karolingów. Dynastia ta rządziła do roku 911.

Traktat z Verdun

Feudalizacja Niemiec

Ostatnim jej przedstawicielem był Ludwik Dziecię. Po jego śmierci tron z dziedzicznego stał się elekcyjny. Niemcy dość szybko uległy rozbiciu dzielnicowemu na cztery wielkie księstwa: na północy Frankonię i Saksonię, natomiast na południu Bawarię i Szwabię. Książęta ci, w 911 r. zebrali się, aby wybrać nowego władcę Niemiec i wybrali najsłabszego spośród siebie, księcia Frankonii- Konrada, który praktycznie nie był w stanie wymóc posłuszeństwa. Konrad I zmarł w 919 r. Na łożu śmierci uprosił pozostałych książąt, by tym razem wybrali najpotężniejszego spośród siebie, księcia Saksonii Henryka I Ptasznika z rodu Ludolfingów. Henryka I los Niemiec, jako całości, nie bardzo obchodził, ale koronę przyjął, bo wzmacniało to jego pozycję, interesował go jednak tylko wzrost potęgi samej Saksonii. W 925 r. zhołdował Lotaryngię w stosunku do Saksonii. Dopiero kiedy w 929 r. zhołdował Czechy, to zrobił to w stosunku do całych Niemiec. W 928 r. zawarł przymierze z Madziarami, na mocy którego mieli nie najeżdżać, ale tylko i wyłącznie Saksonii. W 933 r., kiedy przestał płacić trybut Madziarom, najechali oni Saksonię, ale zostali przez HenrykaI pobici nad rzeka Unstrutą i przez kilkadziesiąt lat był spokój. Autorytet Henryka I był tak wielki, że kiedy zmarł, możnowładztwo niemieckie (w 936 r.) wybrało na tron jego syna Ottona I. Na początku Otto I rządził tak jak jego ojciec, to znaczy, interesował się tylko Saksonią, ale nagle zauważył, że książęta Bawarii i Szwabii zaangażowali się w konflikt we Włoszech. Król Longobardów Berengarz Ivrei uwięził w Pawii wdowę po królu burgundzkim Lotarze – Adelajdę i chciał ją zmusić do poślubienia siebie, w ten sposób zostałby królem Burgundii. Książęta szwabski i bawarski wystąpili w jej obronie. Otto I bardzo szybko zauważył niebezpieczeństwo. Gdyby któryś z tych książąt został królem Burgundii, to zrównał by się z królem Niemiec i mogło by dojść do wojny domowej. Dlatego sam postanowił się zaangażować w sprawy północnych Włoch. W 951 r. przybył z wojskiem do północy Italii, pokonał Berengara, następnie poślubił Adelajdę i koronował się na króla Włoch.

Adelajda Burgundzka z Ottonem I

Królestwo Longobardów

Jego małżeństwo z Adelajdą spowodowało bunt syna z pierwszego małżeństwa, który obawiał się, że przyrodnie rodzeństwo odbierze mu sukcesję. Dlatego Otton I musiał opuścić północną Italię i udać się do Niemiec, gdzie stłumił bunt syna, ale od razu wybuchł bunt Słowian Połabskich i musiał także z nimi walczyć. W 955 r. pokonał Słowian w bitwie pod Regnicą, ale w kilka tygodni później Niemcy zostały znowu najechane przez Madziarów, także oni zostali pokonani na LechowymPolu w tym samym roku co Słowianie. Klęska Madziarów była tak wielka, że od tego momentu zrezygnowali z koczowniczego trybu życia i osiedlili się w Panonii, gdzie powstało państwo węgierskie. Wodzem, który zdecydował o zaniechaniu koczowniczego trybu życia był Gejza, potomek Arpada, dlatego pierwsza dynastia węgierska nosi miano Arpadów. W 1001 roku Stefan I Wielki, przyjął chrzest, w obrządku łacińskim i koronował się na pierwszego węgierskiego króla. Bitwa Na Lechowym Polu zakończyła Wielką Wędrówkę Ludów (955 r.)

Najazdy Węgrów na Niemcy

Bitwa na Lechowym Polu

Kiedy Otto I był zaangażowany w walki w Niemczech, zbuntowali się Longobardowie i dlatego Otto musiał wrócić w 961 r. do Włoch i po raz kolejny je sobie podporządkować. Potem ruszył dalej w kierunku Rzymu, zdobył go, a papież Jan XII koronował go na cesarza rzymskiego w 962 r. W Rzymie cesarz ogłosił edykt o cezaropapizmie, czyli o dominacji władzy cesarskiej nad papieżem, co oznaczało, że nikt nie może zostać papieżem bez uzyskania cesarskiej zgody.

Koronacja Ottona I na cesarza rzymskiego

SYTUACJA W KOŚCIELE W X WIEKU

Kościół przeżywał w X wieku bardzo poważny kryzys natury moralnej, ponieważ przy obieraniu stanu duchownego bardzo rzadko decydowało powołanie, natomiast częściej względy rodzinne. Często rodzice oddawali do tego stanu już dzieci, w związku z tym duchowni żyli jak zupełnie świeccy ludzie. W X w. kościół był dręczony przez trzy grzechy: symonię, czyli sprzedaż stanowisk kościelnych, nepotyzm, czyli popieranie członków własnej rodziny przy obsadzaniu stanowisk kościelnych i nikolaizm, czyli złamanie zasady celibatu. Autorytet kościoła był wyjątkowo słaby i to właśnie umożliwiło Ottonowi I przejęcie Rzymu, a także ogłoszenie aktu o cezaropapizmie.

Symonia

Nikolaizm

Nepotyzm

Około 910 r. w Burgundii w opactwie Cluny (opactwo benedyktyńskie) rozpoczęła się reforma, która polegała na wzmocnieniu dyscypliny wśród zakonników. Benedyktyni to pierwszy zakon w świecie zachodnim. Pierwsze opactwo powstało na Monte Casino w V w. Założycielem był św. Benedykt z Nursji. Benedyktyni posiadali regułę „ora etlabora", czyli " módl się i pracuj". Z czasem i oni odeszli od tej reguły. Z tego względu trzeba było wrócić do czystości obyczajów. W Cluny wprowadzono obowiązek ciężkiej pracy, od wschodu do zachodu Słońca. Dbano także o rozwój intelektualny mnichów i przede wszystkim zlikwidowano jakąkolwiek możliwość, by o wyborze opata decydowali ludzie świeccy. W ślad tego opactwa poszły inne zgromadzenia benedyktyńskie i utworzyła się tak zwana Kongregacja Kluniacka, która przejęła zasady odnowy.

Opactwo benedyktyńskie w Cluny

 Benedyktyni

NIEMCY PO ŚMIERCI OTTONA I

Posiadłości niemieckie w 962 r.

Otto I zmarł w 973 r. Jeszcze za życia koronował na króla Niemiec swojego syna- Ottona II, którego ożenił z bizantyjską księżniczką Teofano. Przeciwko Ottonowi II wystąpił książę Bawarii Henryk Kłótnik, który sam chciał zasiąść na tronie. W wystąpieniu przeciw Ottonowi II wspomagał go Bolesław II Srogi- książę czeski i książę polski –Mieszko II. Ottonowi II udało się zwyciężyć buntowników, ale w 983 r. zmarł, pozostawiając po sobie nieletniego następcę tronu- Ottona III, w imieniu którego regencję sprawowała jego matka- Teofano. Henryk Kłótnik na nowo rozpoczął wojnę domową licząc, że jeżeli nawet nie zdobędzie tronu, to przynajmniej sam zostanie regentem. Wojna trwała kilka lat. Wreszcie Teofano zgodziła się zawrzeć ugodę z Henrykiem Kłótnikiem przyrzekając mu, że po śmierci Ottona III, syn Henryka Kłótnika, przejmie władzę. Otton III osobiste rządy w państwie przejął w roku 995 r. Był to władca wychowany w kręgu kultury rzymskiej. Bardzo pragnął odtworzyć Cesarstwo Rzymskie. Miało się ono składać z Germanii, Słowiańszczyzny, Galii oraz Italii. Italia miała być ośrodkiem kierowniczym. Rzym stałby się ponownie siedzibą cesarza i papieża. W celu zrealizowania tego plan, cesarz udał się w roku 1000 do Polski. W Gnieźnie spotkał się z Bolesławem Chrobrym, którego chciał najprawdopodobniej mianować przywódcą Słowiańszczyzny. Układ ten, to pierwszy i ostatni układ polski- niemiecki zawarty na zasadzie równy z równym. Z planów cesarskich nic nie wyszło, gdyż Otton III zmarł w 1002 roku na malarię, w Rzymie, bez męskiego potomka. Bez żadnych problemów władze przejął syn Henryka Kłótnika – Henryk II, który, prawie od razu, zaangażował się w wojnę z Polską i to odsunęło jego koronację na cesarza (dopiero w 1014 r.). Tych wojen nie wygrał, ale uniemożliwił Chrobremu koronację na króla. Zmarł bezdzietnie w 1024 r. Został kanonizowany. Na tronie zastąpił go Konrad II z dynastii salickiej. Zmienił on zupełnie kierunek niemieckiej polityki zagranicznej. Przestał interesować się Italią i sprawami północy, natomiast rozpoczął "drang nach osten", czyli parcie na wschód, którego celem było podporządkowanie Słowian. W Italii koronował się szybko w 1027 r. na cesarza. Na tyle skutecznie podjął walkę z Polakami, że doprowadził do upadku pierwszej monarchii piastowskiej w roku 1034. Konrad II zmarł w 1039 r.. Zastąpił go syn Henryk III. Chciał on jednakowo interesować się sprawami Italii i Wschodu, dlatego pojechał do Italii i nie tylko koronował się na cesarza, ale przywrócił także zasadę cezaropapizmu, osadzając na cesarskim tronie swojego przyjaciela-Leona IX(1048r.)Leon IX wykorzystał swoją przyjaźń z cesarzem i zaczął reformować Kościół. Usunął najbardziej zdemoralizowanych kardynałów z kurii papieskiej, a na ich miejsce powołał mnichów z kongregacji kluniackiej. Za jego panowania miała miejsce schizma wschodnia w 1054 r., w tym samym roku Henryk III zmarł. Pozostawił po sobie małoletniego synka Henryka IV, w imieniu którego władzę sprawowała rada regencyjna, złożona z możnowładców niemieckich. Regenci zaczęli kłócić się władzę. W Niemczech wybuchła wojna domowa i Niemcy przestali zajmować się Italią. Nowy papież Mikołaj II (od 1058 r.) wprowadził wtedy jedną z najważniejszych reform w Kościele, obowiązującą do dziś- wybór papieża przez konklawe (13 kwietnia 1059 r.). Do tej pory wybierano głowę Kościoła przez aklamację. Teraz mogli go wybierać tylko kardynałowie, których zamykano w pomieszczeniu, z którego nie mogli wyjść dopóki nie wybiorą papieża. Biały dym z komina nad salą obrad był znakiem, że papieża wybrano

CONKLAVE( łacińskiego- zamknięte pomieszczenie, pokój)- ogólne zgromadzenie kardynałów zwoływane 15 najdalej 20 dni po śmierci papieża w Kaplicy Sykstyńskiej

Kaplica Sykstyńska wewnątrz i zewnątrz - miejsce wyboru papieży od 1492 r

W najbliższym otoczeniu Aleksandra II (prawdopodobnie jako sekretarz)pojawił się mnich Hildebrandt, który w oparciu o wszelkie możliwe apokryfy sporządził dokument, który nazwał „Dictatus papae", czyli „Dyktat papieża" -zawierający 27 tez o dominacji papieża w świecie chrześcijańskim również nad władcami świeckim

Dictatus Papae

  Grzegorz VII

• Kościół rzymski przez samego Boga został założony.
• Tylko sam biskup rzymski może być prawnie nazwany biskupem powszechnym.
• Tylko on sam może biskupów składać z godności lub do nich przywracać.
• Legat jego przewodniczy wszystkim biskupom na synodzie, nawet gdy jest niższy stopniem i może na nich wydać wyrok złożenia z godności.
• Nieobecnych może papież składać z godności.
• Z obłożonymi przez niego klątwą nie wolno przebywać w jednym domu.
• Jedynie jemu samemu wolno, stosownie do wymagań czasu nowe prawa wydawać, nowe gminy zakładać, ze zgromadzenia kanoników tworzyć opactwa, z drugiej strony dzielić bogate biskupstwo, a ubogie łączyć.
• On sam tylko może używać insygniów cesarskich.
• Tylko papieża stopy całować mają wszyscy książęta.
• Jego jednego imię ma być wspomniane w modlitwach kościelnych.

Stwierdzał on, że tylko papież może dać koronę królewska i cesarską oraz może ją odebrać za brak posłuszeństwa. Cesarz i królowie zobowiązali się do klękania, całowania papieża w stopy i pierścień. Stracili także prawo do nadawania inwestytury biskupiej. W 1073 r. mnich Hildebrandt został wybrany na nowego papieża. Przyjął pontyfikalne imię Grzegorza VII i w 1075 r. na synodzie rzymskim ogłosił „Dictatus papae" jako obowiązujące w całym chrześcijaństwie. Zbiegło się to z uzyskaniem pełnoletności przez Henryka IV, który kiedy dowiedział się o tym, zwołał synod do Wormacji i tam ogłosił Grzegorza VII antychrystem i papieżem nieprawnie wybranym (gdyż żaden z cesarzy nie zatwierdził konklawe jako sposobu wybierania papieży). Grzegorz VII rzucił klątwę na Henryka IV i obłożył interdyktem całe Niemcy. W takim państwie, zamykano wszystkie kościoły, księża nie udzielali żadnych sakramentów. Poza tym zwalniało to poddanych z obowiązku posłuszeństwa względem władcy. Możnowładztwo niemieckie natychmiast to wykorzystało i zażądało od Henryka IV, aby natychmiast wyzwolił się od klątwy, albo wybiorą sobie nowego władcę, co więcej wezwali papieża do Niemiec, na sąd nad cesarzem. Kiedy Henryk IV dowiedział się, że papież ma zamiar przyjechać do Niemiec i wziąć udział w sądzie, postanowił do tego nie dopuścić. Wyruszył wiec naprzeciw papieżowi. Do spotkania doszło w Toskanii. Grzegorz VII był przerażony. Obawiał się, że cesarz zamierza go zabić, dlatego zamknął się w Canossie, zamku Matyldy Toskańskiej (1077r.) Pod tym zamkiem cesarz stał trzy dni, na mrozie, w worze pokutnym, z mieczem zawieszonym na szyi i czekał na przebaczenie. Dopiero wstawiennictwo Matyldy spowodowało, że papież zdecydował się tego przebaczenia udzielić, zdjął z cesarza klątwę i oboje ruszyli w przeciwnych kierunkach.

Zamek Canossa w Toskanii

 Pokuta Henryka IV w Canossie

Następne lata Henryk IV poświęcił na walkę z opozycja w Niemczech. Dopiero w 1080r. całkowicie opanował sytuację i przystąpił do rozprawy z papieżem – udał się do Włoch. Podporządkował najpierw północną Italię, później zorganizował jeszcze dwie wyprawy i 1084 r. zaczął oblegać Rzym. Papież, z całą pewnością wpadł by w jego ręce, gdyby nie pomoc lennika – króla Sycylii Roberta Guiscard (z pochodzenia Norman). Przybył on do Rzymu, przedarł się przez oblegające go wojska niemieckie i wyprowadził z Rzymu papieża, który schronił się na Sycylii, gdzie w 1085 r. zmarł w Salerno. Natomiast Henryk IV, po zajęciu Rzymu, ogłosił papieżem swojego przyjaciela biskupa Rawenny, Wiberta, który przyjął pontyfikalne imię Klemensa III. Pierwsza część walki pomiędzy cesarstwem a papieżem zakończyła się zwycięstwem cesarstwa. Jest ona często nazywana walką o inwestyturę, gdyż chodziło w niej także oto, kto ma mianować biskupów. W 1106r. zmarł Henryk IV. Na tron wstąpił jego syn Henryk V, papieżem był Paschalis II, który był człowiekiem bardzo uduchowionym. Wywodził się z kongregacji kluniackiej. Uważał, że kościół nie potrzebuje dóbr materialnych. Zaczął prosić Henryka V o zwolnienie biskupów z zależności lennej. W tej sprawie zwołano biskupów niemieckich na zjazd z papieżem i cesarzem do Sutrii 1111 r. Tam cesarz zgodził się na zwolnienie biskupów zależności lennej, pod warunkiem, że biskupi wyrzekną się wszystkich ziem, które dostali w ramach inwestytury. Paschalis II natychmiast to zaakceptował, gdyż był przekonany, że biskupi chętnie zrzekną się dóbr materialnych. Podpisał porozumienie w tej sprawie, ale kiedy powrócił do Rzymu i przedstawił to, co ustalił kardynałom, to ci go uwięzili i ogłosili, że zwariował. Kiedy Paschalis II unieważnił porozumienie z Sutrii i kardynałowie go wypuścili, to natychmiast zaaresztował go Henryk V, zarzucając mu złamanie porozumienia. Paschalis II zmarł w 1118 r. Zastąpił go Kalikst II, który okazał się być bardziej realniej myślącym politykiem, dlatego też doszło do ponownego spotkania pomiędzy papieżem a cesarzem w 1122 r. Odbyło się ono w Wormacji. Podpisano tam konkordat, czyli ugodę państwa świeckiego z Watykanem. Na jego mocy cesarz zwalniał biskupów z inwestytury, czyli obowiązku posłuszeństwa wobec siebie, natomiast nadal obiecywał, że będzie przekazywał Kościołowi ziemie.

Konkordat - umowa między Państwem Kościelnym, a państwem świeckim