ROZKWIT ŚREDNIOWIECZA

LEKCJA 2. WYPRAWY KRZYŻOWE

Do XI w. chrześcijaństwo nie znało pojęcia wojny świętej. To pojęcie wprowadził papież Aleksander II w 1063 r., w związku z reconquistą, czyli wojną, jaką toczyli Wizygoci na Półwyspie Pirenejskim, przeciw Arabom (w Hiszpanii Arabów nazywano Maurami). W tym samym czasie Bizancjum, miało coraz poważniejsze kłopoty z Turkami Seldżuckimi. Turcy Seldżuccy w 1071 r. w bitwie pod Manzikertem pokonali Bizantyjczyków i zajęli całą Azję Mniejszą tworząc tam swoje państwo, Sułtanat Rumu, jego stolicą było miasto Ikonion, czyli dzisiejsza Konya.

Sułtanat Rumu i Bizancjum

W 1081 r. cesarzem bizantyjskim został Aleksy Komnen, który wysłał poselstwo do Rzymu prosząc o pomoc przeciw Seldżukom. Papież Grzegorz VII był wtedy zaangażowany w walkę o inwestyturę, dlatego nie mógł udzielić pomocy. Dopiero Urban II, na drugą prośbę cesarza Bizancjum, zwołał synod do Clermont w 1095 r. i na nim ogłosił krucjatę, czyli wyprawę krzyżową ( nazwa pochodzi od łacińskiego słowa crux – krzyż).

Papież Urban II przemawiający na synodzie w Clermont

Wyprawa miała wyruszyć w czerwcu 1096 r., ale się spóźniała. Pustelnik Piotr z Amiens, wziął sprawy w swoje ręce i jeżdżąc po całej Europie, zaczął namawiać biedotę do uczestnictwa w krucjacie. Wiosną, zamiast krucjaty rycerskiej, wyruszyła krucjata ludowa, a jej uczestnicy zaczęli pierwsze prześladowania Żydów w Europie.

 Trasa krucjaty ludowej- czerwona linia

 Piotr z Amiens głoszący ideę krucjat

Cesarz bizantyjski, gdy zobaczył jakich to sojuszników przysłano mu z Europy Zachodniej, od razu przeprawił ich przez Bosfor do Azji Mniejszej i tam zostali rozbici przez Turków. W sierpniu 1096 r. wyruszyła krucjata rycerska. Szły cztery grupy rycerzy pod dowództwem:

I Lotaryńczycy: Gotfryd de Bouillon i jego brat Baldwin,

II rycerstwo północno- francuskie: Robert Normandzki i Stefan z Blois,

III rycerstwo prowansalskie: Rajmund z Tuluzy i legat papieski Ademar z Monteil

IV Normanowie sycylijscy: Boemund i Tankred

Kiedy Krzyżowcy przybyli do Konstantynopola Aleksy Komnen odebrał od nich hołd lenny, licząc, że w ten sposób uzyska kontrolę nad ziemiami, które Krzyżowcy zdobędą na Wschodzie, a które kiedyś należały do Bizancjum.

Aleksy Komnen przyjmuje Gotfryda z Bouillon i innych Krzyżowców

Pomógł im się przeprawić do Azji Mniejszej. Krzyżowcy zdobyli najpierw Nikaję, potem Doryleum, Ikonion, Herakleję, przeszli przez Azję Mniejszą i wtedy z prośbą o pomoc zwrócił się do nich władca Edessy (teraz Urfa), który miał kłopoty ze zbuntowanymi poddanymi. Pomocy zgodził się udzielić Baldwin, który co prawda stłumił bunt poddanych księcia Edessy, ale następnie obalił go z tronu i sam ogłosił się hrabią Edessy – tak powstała pierwsza posiadłość Krzyżowców na Bliskim Wschodzie. Następnym zdobytym miastem była syryjska Antiochia, przy jej zdobywaniu wsławił się Boemund i jemu oddano ją we władanie. Ogłosił się on księciem Antiochii.

Masakra Antiochii

  Krzyżowcy

Krucjata stanęła pod Jerozolimą wiosną 1099 r., oblężenie miasta trwało trzy miesiące. Jerozolima została zdobyta, a następnie Krzyżowcy dokonali rzezi jej ludności. Po zdobyciu Jerozolimy w 1109 r. hrabia Rajmund z Tuluzy zdobył miasto Trypolis (Syria) i ogłosił się hrabią Trypolisu. Kiedy w 1099 r. została zdobyta Jerozolima, rycerze zaczęli się zastanawiać, jak zorganizować te ziemie. Było kilka propozycji, w tym jedna aby oddać je w lenno papiestwu, ale rycerze się sprzeciwili. Postanowiono utworzyć normalne królestwo, a na króla wybrano Godfryda de Bouillon. Jednak Gotfryd, nie chciał się koronować , twierdził, że nie może nosić złotej korony tam, gdzie Chrystus nosił cierniową. Zdecydował się przyjąć tytuł Obrońcy Grobu Pańskiego (Advocatus Sancti Sepulchri). Na szczęście dla Księstwa Jerozolimskiego Gotfryd zmarł w roku 1100 r.

Gotfryd z Bouillon

Po śmierci Gotfryda rycerstwo jerozolimskie, wybrało na króla jego brata Baldwina, hrabiego Edessy, który koronował się na króla. Był to najwybitniejszy król jerozolimski, który doskonale rozumiał, że aby posiadłości Krzyżowców przetrwały, to królestwo musi mieć silne wojsko i trzeba zawrzeć traktaty pokojowe z Turkami, którzy te ziemie otaczają ze wszystkich stron – Baldwin nieustannie wysyłał posłańców do papieża z prośbą o zorganizowanie nowej krucjaty. Już w 1100 r. do Jerozolimy została wysłana kolejna krucjata, ale nigdy tam nie doszła – została rozgromiona przez Turków w Azji Mniejszej. W 1111 r. hrabia Tuluzy Rajmund, założył na Wschodzie Hrabstwo Trypolisu, czwarte państwo krzyżowe założone przez uczestników I krucjaty.

Państwa założone przez uczestników I krucjaty

Baldwin I zmarł w 1118 r. Jego następcy nie posiadali takich zdolności jak on. Natomiast wśród Turków zaczął panować emir Mosulu Imad al – din Zengi, który zaczął jednoczyć wokół siebie Seldżuków. Postawił sobie za cel wygnanie z Palestyny Krzyżowców. W 1144 r. Zengi zdobył Edessy, która była bardzo ważna strategicznie, gdyż od północy ochraniała Królestwo Jerozolimskie, w związku z czym, bezpośrednio została zagrożona Jerozolima. Na szczęście dla Krzyżowców tej Zengi został zamordowany, a to co zjednoczył rozpadło się na nowo. Utrata Edessy była tak wielkim wstrząsem dla Europy, że zorganizowano drugą krucjatę. Człowiekiem odpowiedzialnym za jej organizację był opat zakonu Cystersów Bernard z Clairvaux. Jest to drugi po benedyktynach zakon, nazwa pochodzi od miejsca wybudowania pierwszego konwentu miasta Cisterium. Zakon cystersów odegrał dużą rolę w rozwoju technicznym Europy (stosowali nowinki techniczne i przekazywali je chłopom). Wyprawa wyruszyła w 1147 r., brało w niej udział dwóch królów: Konrad III – król niemiecki oraz król francuski Ludwik VII, który zabrał na krucjatę swoją żonę Eleonorę Akwitańską. Obaj królowie wybrali inną drogę. Konrad III poszedł przez Azję Mniejszą, został przez Turków pokonany pod Doryleum i wrócił do Niemiec. Natomiast Ludwik VII wybrał drogę morską, dotarł do Jerozolimy ale i tak nie udało mu się odbić Edessy. Wyprawa zakończyła się w 1149 r.- bez sukcesu.

 Medal upamiętniający II krucjatę

 Bernard z Clairvaux - opat cystersów

W 1175 r. sułtanem Egiptu został Salah ad – Din, którego Europejczycy nazywali Saladynem. Był to władca wybitny, znakomity żołnierz i dowódca. W tym samym czasie w Królestwie Jerozolimy rządził nieudolny Gwidon z Lusignan, którego niemądra polityka doprowadziła do wojny z Saladynem. Wojska jerozolimskie zostały pokonane w 1187 r. w bitwie pod Hittin. Gwidon i wszyscy najważniejsi rycerze jerozolimscy, dostali się do niewoli i musieli podpisać zrzeczenie się Królestwa Jerozolimskiego. Saladyn objął w nim panowanie. Wstrząs wywołany upadkiem Jerozolimy spowodował wysłanie trzeciej krucjaty, która była nazywana KRUCJATĄ KRÓLÓW, ponieważ uczestniczyło w niej aż trzech władców: Fryderyk I Barbarossa (cesarz niemiecki), który utopił się w rzece Salef i nie dotarł do Jerozolimy, król francuski Filip II August, który przypłynął do Palestyny, zabawił tam zaledwie kilka tygodni i wrócił do Francji i król angielski Ryszard Lwie Serce, który będzie tam przebywał kilka lat i zdobędzie Cypr. Odbierze go nie Turkom tylko Bizantyjczykom i od tego momentu Bizantyjczycy będą szkodzić Krzyżowcom, nie będą się nawet wahać przed zawieraniem traktatów z Turkami. Za koniec trzeciej krucjaty uważany jest 1192 r.

Trasa I krucjaty( zielona linia), trzecia krucjata( czerwona)

 Sułtan Saladyn

Ryszard Lwie Serce

Filip II August

Fryderyk I Barbarossa

W 1198 r. papieżem został Innocenty III, który zaczął nawoływać do czwartej krucjaty. Została ona zorganizowana w 1202 r. i nazywała się KRUCJATĄ BARONÓW, gdyż nie brał w niej udziału żaden król. Władcy, w obawie przed klątwą papieską, obiecali dać pieniądze na przewiezienie krzyżowców statkami do Palestyny. Przewieźć Krzyżowców zobowiązała się Wenecja. Krzyżowcy oczekiwali w Wenecji na pieniądze od królów, które nie nadchodziły, dlatego doża wenecki Francesco Dandolo (doża to tytuł dożywotnich prezydentów Republiki Weneckiej) zaproponował Krzyżowcom, żeby pomogli zdobyć Wenecji miasto Zarę, a oni ich za darmo przewiozą na Bliski Wschód. Krzyżowcy się na to zgodzili i Zara została zdobyta. W obozie pod Zarą zjawił się syn cesarza bizantyjskiego Izaaka Angelosa, który poprosił Krzyżowców o pomoc dla ojca, który został strącony z tronu i uwięziony przez poddanych. Jego syn przyrzekał, że jeżeli pomogą ojcu, to Bizancjum wyrzeknie się schizmy i podporządkuje papieżowi. Krzyżowcy zgodzili się pomóc. Konstantynopol został zdobyty, Izaak Angelos odzyskał tron, ale było rzeczą wiadomą, że nie może on wyrzec się schizmy, bo popełniłby samobójstwo polityczne. W związku z czym Krzyżowcy uznali, że ich oszukano i ponownie napadli na Konstantynopol w 1204 r. proklamując na terenie miasta Cesarstwo Łacińskie, natomiast w pozostałych częściach Bizancjum władze przejęły arystokratyczne rody, co spowodowało rozbicie dzielnicowe Bizancjum.

Rozbicie dzielnicowe Bizancjum po IV krucjacie i Cesarstwo Łacińskie

Do tych państw, które powstały na gruzach Bizancjum należy : Cesarstwo Niceji, Cesarstwo Trapezuntu i kilka mniejszych. Cesarstwo Łacińskie przetrwało do 1261 r., w tym roku Michał Paleolog wygnał Krzyżowców z Konstantynopola i zjednoczył Bizancjum, zakładając nową dynastię. Czyn Krzyżowców doprowadził jednak do tego, że osłabione Bizancjum nie będzie mogło stawić czoła Turkom i nie będzie mogło spełniać już roli tarczy dla Europy przed ich najazdami. W 1212 r. rzucono w Europie hasło, że grób Chrystusa mogą wyzwolić tylko istoty niewinne – zorganizowano krucjatę dziecięcą. Około pięciu tysięcy dzieci w wieku od czterech do dwunastu lat ruszyło w kierunku północnej Italii, gdzie poproszono kupców weneckich i genueńskich, by ich przewieźli na Bliski Wschód. Mimo, że jasne było, ze nikt za to nie zapłaci to kupcy podjęli się zadania bardzo chętnie, tylko, że zamiast do Ziemi Świętej popłynęli z dziećmi na targi niewolników w Afryce Północnej.

Krucjata dziecięca

W latach 1217 – 1228 było zorganizowanych kilka wypraw, które noszą wspólną nazwę piątej krucjaty. Pierwszą zorganizował król węgierski Andrzej II, który chciał zająć Egipt, aby uzyskać dobry punkt wypadowy przeciwko Palestynie. Następnie wyprawę zorganizował książę austriacki Leopold, on także wrócił z niczym i wreszcie w 1227 r. popłynął do Palestyny król sycylijski, a zarazem cesarz niemiecki Fryderyk II. Został zmuszony do udziału w krucjacie przez papieża, który chciał rzucić na niego klątwę. Fryderyk II przybył do Palestyny, ale nie chciał walczyć z Turkami. Zawarł z nimi porozumienie i wykupił Betlejem, Jerozolimę i Nazaret. Kiedy papież o tym usłyszał, rzucił klątwę na całą Ziemię Świętą i Fryderyka II, który, nie zważając na klątwę koronował się na króla Jerozolimy i 1229 r., wrócił do Europy. Dalszy los Jerozolimy nie bardzo go już obchodziły, w 1244 r. Turcy znowu zdobywają te trzy miejsca święte, co powoduje zorganizowanie szóstej krucjaty w latach 1248 – 1250 przez Ludwika IX, króla francuskiego, ale ona też niczego nie osiągnęła: nie udało się zdobyć Egiptu. W 1270 r. zorganizował siódmą krucjatę, próbował dostać się do Palestyny od strony Tunezji, ale wśród jego wojsk wybuchła epidemia dżumy i jej ofiara został sam król. Ostatnia posiadłością Krzyżowców była Akka, która została przez Turków zdobyta w 1291 r.

ZAKONY KRZYŻOWE

Opinia historyka:

Przybywający do krajów Lewantu feudałowie zachodni natrafiali tam nie tylko na opór miejscowego chłopstwa, płynący z istniejących przeciwieństw klasowych, ale również na jego wrogość, znajdującą swe źródło w obcości etnicznej, a niejednokrotnie również — i religijnej. Ta wrogość występowała także w odniesieniu do pielgrzymów zachodnich odwiedzających miejsca święte, pielgrzymi stanowili potencjalną kadrę sił, z jakich mogli korzystać usadowieni na brzegach Lewantu łacinnicy, sprawa roztoczenia opieki nad przybyszami nabrała dla zdobywców charakteru racji stanu. Powstawały więc dla wędrujących pielgrzymów hospicja, a dla chorych — szpitale. Prawda, że instytucje tego typu spotykało się w Palestynie jeszcze przed opanowaniem jej przez krzyżowców. Były one jednak stosunkowo nieliczne i pozostawały pod zarządem bractw, organizowanych w sposób dość luźny. Z chwilą utrwalenia się rządów łacińskich, ich sytuacja uległa bardzo ciekawej ewolucji. Oto okazało się, że nie wystarczy zapewnić pielgrzymom dach nad głową i opiekę w wypadku choroby, ale trzeba również zabezpieczyć przed napadami grasujących w kraju band saraceńskich. A się państewka łacińskie cierpiały na chroniczny brak ludzi mogących walczyć z naporem wyznawców islamu, należało powołać do życia taką instytucję, która byłaby w stanie chociaż częściowo rozwiązać tę trudność. Członkowie zakonów rycerskich ślubowali, podobnie jak wszyscy inni mnisi, ubóstwo. Nakaz ten pojmowano jednak jako obowiązujący osobiście tylko zakonników, którzy nie mogli posiadać żadnej własności, zaś w pożywieniu, ubraniu i wyposażeniu bojowym, winni przestrzegać jak największej wstrzemięźliwości i skromności. Natomiast zakonowi jako instytucji wolno było posiadać nie tylko własność ruchomą i nieruchomą, ale również ludność poddańczą, której rękoma uprawiano posiadane ziemie.

TEMPLARIUSZE, czyli ZAKON UBOGICH RYCERZY ŚWIĄTYNI. Był to zakon francuski, nazwa pochodzi z języka łacińskiego, ich siedzibą był zamek w Jerozolimie obok dawnej świątyni Salomona – świątynia to po łacinie „templum". Ich znakiem rozpoznawczym były białe płaszcze, a na nich czerwone krzyże. Powstali w 1118 r.

Templariusz

Joannici

Krzyżacy

Około 1138 r. powstał SUWERENNY RYCERSKI ZAKON SZPITALNIKÓW ŚW. JANA CHRZCICIELA JEROZOLIMSKIEGO czyli popularnie JOANNICI. Był to zakon włoski. Wyróżniały ich czarne płaszcze, a na nich białe krzyże. Po upadku Akki osiedlili się na Malcie i tam założyli swoje państwo (kawalerowie maltańscy). Ostatni zakon powstał w 1198 r. Był to ZAKON SZPITALA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY DOMU NIEMIECKIEGO CZYLI KRZYŻACY. Na na białych płaszczach namalowane były czarne krzyże. Po upadku Akki przenieśli się do Europy. Od 1226 r. sprawowali władze nad ziemią chełmińską. Zakony miały jednakową budowę wewnętrzną. Na czele stał WIELKI MISTRZ – urząd obieralny, dożywotni. Następnie szli komturowie – zarządcy poszczególnych twierdz ochronnych, następnie bracia rycerze, potem bracia służebni, którzy głownie rekrutowali się z mieszczaństwa lub chłopstwa – nie mogli być rycerzami.

ZAKONY KRZYŻOWE, KTÓRE NIE POWSTAŁY W ZIEMI ŚWIĘTEJ:

• ZAKON KAWALERÓW MIECZOWYCH - powstał w 1202 r. z inicjatywy biskupa Rygi Norberta, jego zadaniem była chrystianizacja Liwów i Estów mieszkających nad Bałtykiem.
• ZAKON MONTJOYE – założony przez rycerza Rodryga (Hiszpania), przeciwko Maurom na Półwyspie Iberyjskim
• ZAKON DOBRZYŃCÓW - zbrojne ramię cystersów, przeznaczone do chrystianizacji Prusów, dobrzyńcy połączyli się w 1237 roku z Krzyżakami
• ZAKON CALATRAVA- portugalski, przeciwko Maurom na Półwyspie Iberyjskim

SKUTKI KRUCJAT

POZYTYWNE:

• zetknięcie się z cywilizacją arabską (Platon, Arystoteles),
• upowszechniła się gospodarka towarowo – pieniężna; z Bliskiego Wschodu przywożono wiele kruszców (wzrosła ilość monet w obiegu),
• znaczenie polityczne: masy rycerstwa znalazły zatrudnienie na wschodzie, królowie mogli wzmocnić władzę

NEGATYWNE:

• prześladowania Żydów; XIII w. – pierwsze getta – odizolowane dzielnice dla ludności żydowskiej,
• zniszczenie Bizancjum – od XIV w. problemy z Turkami

1. Historia średniowiecza, t. Manteuffel ↑