LEKCJA 5. RYWALIZACJA ANGIELSKO- FRANCUSKA W ŚREDNIOWIECZU

RYWALIZACJA ANGIELSKO - FRANCUSKA

Od 1066 r., kiedy to Wilhelm Normandzki pokonał pod Hastings baronów angielskich i koronował się na angielskiego króla, wytworzyła się dość specyficzna sytuacja polityczna między nim, a francuskim królem. Z racji posiadania władzy nad Normandią Wilhelm I Zdobywca nadal był bowiem lennikiem francuskiego króla i z tego tytułu powinien był mu składać hołd lenny, a jednocześnie był królem Anglii i to powodowało, że był równy królowi francuskiemu, i dlatego nie zamierzał się przed nim upokarzać i składać mu tego hołdu.

Ziemie Wilhelma I Zdobywcy

W tym czasie władza królów francuskich była bardzo słaba, nie byli więc w stanie wymusić posłuszeństwa na Wilhelmie. Kiedy jednak wzmocnią swoją władzę stanie się to przyczyną konfliktu. Wilhelm I Zdobywca zaczął Anglię reformować, wprowadził tam feudalizm, ale oparł go na zasadzie: wasal mojego wasala jest moim wasalem, co powodowało, że niezależnie kto był seniorem jakiegoś rycerza, najpierw obowiązywała tego rycerza najpierw wierność wobec króla, a dopiero w drugiej kolejności wobec bezpośredniego seniora. W Europie było inaczej, co stało się przyczyną niesłychanego osłabienia autorytetu króla. Wilhelm kazał sporządzić spis majątku swoich poddanych, tak powstał „Domesday book".

Domesday Book – napisany po łacinie rodzaj katastru gruntowego sporządzonego na żądanie Wilhelma Zdobywcy w podbitej przez niego Anglii, ukończony w 1086. Księga zawierała spis posiadłości ziemskich należących w każdym hrabstwie do króla oraz duchownych i świeckich feudałów, podawała ilość wasali każdego barona, rozmiary posiadłości, przybliżone dochody w gotówce, rodzaj gleby, liczbę chłopów, wysokość danin, powierzchnię lasów, pastwisk, ilość młynów, bydła + przybliżone dochody z poszczególnych posiadłości. Na podstawie Domesday Book przyjmuje się, że liczba ludności Anglii wynosiła 1,1 mln ludzi. Podział własności ziem wyglądał następująco: 25% wielcy wasale, 20% król, 25% kościół Na skutek normandzkiego podboju ziemie 5 tysięcy angielskich tanów otrzymało 180 baronów normandzkich.

Domesday Book i Wilhelm I Normandzki

Wilhelm miał kilku synów, ale ojca przeżył tylko jeden Henryk I, który przejął po nim władzę w 1087 r. Henryk I miał przydomek Clerk – co oznaczało w tamtych czasach kogoś, kto umiał czytać i pisać. Henryk także wprowadził wiele reform: powołał Izbę Gwiaździstą, która była najwyższym sądem królewskim oraz Izbę Szachownicy - coś w rodzaju Ministerstwa Finansów. Henryk I miał syna, ale ten, jako dorosły, utonął wraz z żoną, podczas katastrofy morskiej w kanale La Manche. Została mu tylko jedna córka Matylda. W celu zapewnienia Anglii sukcesji tronu, wydał Matyldę, za księcia Andegawenii- Gotfryda Plantageneta. Henryk I zmarł w roku 1135. Nakazał baronom, by na tron powołali Gotfryda i Matyldę, ci jednak nie chcieli tego uczynić, a królem obwołali wnuka Wilhelma Zdobywcy- Stefana z Blois (syn Stefana z Blois z pierwszej krucjaty i Adeli z Blois, córki Wilhelma). Wybór i jego koronacja na króla Anglii doprowadziła do wojny domowej, gdyż Gotfryd i Matylda nie zamierzali rezygnować.

Położenie Akwitanii

Gotfryd Plantagenet

 Matylda Normandzka

Wojna nie ustała nawet wtedy, gdy Gotfryd i Matylda zmarli, ponieważ walkę ze Stefanem kontynuował ich syn Henryk Plantagenet. W 1151 r. Henryk Plantagenet stał się najpotężniejszym francuskim księciem, gdyż poślubił, dopiero co rozwiedzioną, z Ludwikiem VII -Eleonorę Akwitańską, która wniosła mu w posagu Akwitanię.

Henryk II i Eleonora z Akwitanii.

Położenie Akwitanii na mapie Francji

W 1152 r., kiedy Stefanowi z Blois zmarł jego syn i następca tronu, żeby zakończyć wojnę domową, Stefan uznał dziedzicem Henryka Plantageneta i ten zasiadł na tronie w 1156 r. dając początek nowej dynastii angielskiej, dynastii Plantagenetów. Henryk II był od 1158 r. władcą także Bretanii (oraz Akwitanii, Andegawenii, Normandii). Stało się tak, gdyż syna Gotfryda ożenił z dziedziczką Bretanii Konstancją. Zmarli oni w 1158 r. W ten sposób, Henryk II, w swoim ręku miał trzy czwarte Francji, postanowił więc zdobyć koronę francuską i skończyć z pozorem zależności lennej od królów Francji.

Posiadłości Henryka II Plantageneta we Francji

Na walkę z Kapetyngami potrzebował pieniędzy, więc w 1164 r. wydał w Clarendon ustawy, w których wprowadzał podatki dla duchowieństwa. Poddawał duchownych sądom świeckim oraz zabraniał im odwoływania się w jakiejkolwiek sprawie do papieża. Tym ustawom sprzeciwił się arcybiskup Canterbury -Tomasz Beckett, który był do tej pory przyjacielem króla, to Henryk II nadał mu arcybiskupstwo w Canterbury. Teraz jednak, zabronił duchownym dostosowywać się do tej ustawy. W obawie jednak przed gniewem króla uciekł do Francji. Papież doprowadził między nimi do pojednania. Beckett wrócił do Anglii, nadal jednak występował przeciwko królowi, dlatego dworzanie króla, w roku 1170, zabili go, gdy odprawiał mszę w katedrze.

Zamordowanie Tomasza Becketta 1170 r.

To co się stało, moralnie obciążało króla, więc musiał odpokutować, aby nie stracić tronu odwołał ustawy, pojednał się z duchowieństwem, a Becketta obwołano świętym i męczennikiem. Odwołanie ustaw clarendońskich spowodowało, że król musiał zrezygnować z planów uzyskania korony francuskiej (niemożliwe bez pieniędzy). W 1173 r. Henryk II popadł w konflikt z żoną- Eleonorą z Akwitanii, a później ze swoimi synami.

Dzieci Henryka II Plantageneta z Eleonorą z Akwitanii

Wywiązała się wojna domowa, w wyniku której synowie Henryka II uciekli na kontynent, na dwór nowego króla francuskiego, Filipa II Augusta i tam poprosili go o pomoc przeciwko ojcu, oficjalnie był on bowiem seniorem Henryka II, choć ten nigdy nie złożył mu hołdu lennego. Filip II August natychmiast wykorzystał okazję, odprawił sąd nad Henrykiem II, uznał go winnym felonii i rozpoczął przygotowywania do wyprawy na Anglię. Henryk II, aby uniknąć tej wojny, zdecydował się, w roku 1180 r. złożyć hołd lenny Filipowi II Augustowi. Konflikt między synami, królową Eleonorą i Filipem II Augustem trwał do końca panowania Henryka II, który zmarł w 1189 r. Władzę w Anglii przejmuje jego syn -Ryszard Lwie Serce, który był bardzo zaprzyjaźniony z Filipem II Augustem. Jeszcze w tym samym roku wybrali się obaj na trzecią krucjatę. Filip II August powrócił z niej po kilku tygodniach, żeby zabrać Anglikom ich księstwa, we Francji. Wykorzystał fakt, że regentem w imieniu Ryszarda Lwie Serce był jego nieudolny brat -Jan Bez Ziemi. Ryszard Lwie Serce wrócił z krucjaty w 1196 roku i od razu wypowiedział wojnę Filipowi II Augustowi i odebrał mu te wszystkie ziemie. Niestety sam zginął w roku 1199 w czasie potyczki z Akwitanią. Nie pozostawił po sobie męskiego potomka, wiec władze przejął Jan Bez Ziemi. Był to człowiek kłamliwy, interesowały go tylko pieniądze - zwiększał podatki, likwidował majątki rycerzy wyjeżdżających na krucjaty, sierot powierzonych jego opiece. To doprowadziło do buntu baronów, niepokoje w Anglii wykorzystał Filip II August i w latach 1202 - 1208 odebrał Anglikom ich francuskie domeny.

Posiadłości angielskie we Francji w 1180 i 1223 r.

W 1213 r. Jan Bez Ziemi, został zmuszony przez papieża Innocentego III, pod groźba klątwą, do złożenia papiestwu hołdu lennego, musiał także się zobowiązać do płacenia świętopietrza, ale ponieważ nie dotrzymywał on z zasady żadnych umów po tym, jak papież zdjął z niego klątwę, zaczął organizować antypapieską koalicję, do której wstąpił hrabia Flandrii oraz ówczesny cesarz niemiecki- Otto IV Brunszwicki. Innocenty III nie zamierzał bezczynnie czekać. Zorganizował swoją własną koalicję, w której znalazł się Filip II August. Te dwa bloki militarne spotkały się w 1214 r. pod Buovines (Flandria) i tam Jan Bez Ziemi poniósł klęskę, a Otto IV stracił tron. Klęska osłabiła autorytet Jana Bez Ziemi i wybuchł nowy bunt baronów. Nie chcąc stracić tronu, Jan Bez Ziemi zdecydował się zatwierdzić Wielką Kartę Swobód (Magna Charta Libertatum) - jest to pierwszy w świecie tak szeroki przywilej dla szlachty.

Wielka Karta Swobód i jej podpisanie w 1215 r. przez Jana bez Ziemi

Król zatwierdzał wszystkie przywileje baronów angielskich, zgadzał się także, by stale przy nim rezydowałam 25-osobowa rada baronów, która miała prawo doradzać królowi w sprawach finansowych oraz w sprawach polityki zagranicznej. Król zgadzał się także na to, by prawo odwoływania się do sądów królewskich mieli wszyscy wolni poddani, także chłopi i mieszczanie. Przyrzekł także, że nie będzie rekwirował majątku, bez zgody sądu. Zatwierdził te kartę tylko po to, żeby uspokoić baronów. Natychmiast zaczął myśleć, jak ją złamać, ale nie udało mu się to, gdyż zmarł w 1216 r., pozostawiając małoletniego syna Henryka III, w imieniu którego władzę miała sprawować rada regencyjna. Henryk III osobiste rządy w państwie objął w 1227 r. Okazało się, że chce rządzić tak jak ojciec, nie przestrzegając Wielkiej Karty Swobód, co znów doprowadziło do konfliktu z baronami. W 1258 r. musiał zatwierdzić prowizje oksfordzkie, czyli zagwarantować te przywileje ponownie. Zgodził się także na to, by stale przy nim rezydowały dwie rady: dwunastoosobowa i piętnastoosobowa. Miały one nie tylko możliwość doradzania królowi, ale musiał się on zwracać do nich ze wszystkimi sprawami, a szczególnie finansowymi i polityki zagranicznej. Mimo zaprzysiężenia prowizji oksfordzkich Henryk III nadal łamał przywileje - wybuchło kolejne powstanie baronów w 1264 r. W tym powstaniu przywódcą był Szymon de Monfort (syn). Wojska królewskie zostały pokonane w bitwie pod Lewes i król praktycznie trafił do niewoli. Wtedy to Szymon de Monfort wezwał na wspólne obrady o losach państwa nie tylko przedstawicieli baronów, ale także przedstawicieli chłopów i mieszczan, po dwóch z każdego hrabstwa. Dlatego 1264 r. jest uważany w Anglii za początek parlamentaryzmu, tyle tylko, że rycerzy, czyn Szymona de Monfort, przestraszył. Uznali, że to niedopuszczalne aby o sprawach królestwa miały decydować niższe stany i dlatego większość baronów przeszła z powrotem na stronę króla. W 1265 r. doszło do drugiej bitwy pod Evensham i tam Szymon de Monfort oraz jego zwolennicy zostali pokonani, a on sam zginął na polu bitwy.

Szymona de Montfort i jego śmierć w bitwie pod Evensham 1265 r.

Po odzyskaniu rządów Henryk III rządził mądrzej, starł się nie wchodzić w konflikt z baronami. Zmarł w 1272 r., zastąpił go syn Edward I, który w 1295 r. zwołał Wzorcowy Parlament, to znaczy parlament, który po raz pierwszy podzielony był na dwie izby: Izba Lordów - przedstawiciele arystokracji, zasiadanie w niej było dziedziczne; w ten sposób starano się ułagodzić arystokratów. Izba Gmin- zasiadali w niej przedstawiciele szlachty, wybierani w okręgach wyborczych. Słowo parlament, jako nazwa własna tej instytucji, przyjęła się dopiero w drugiej połowie XIV w. Wcześniej, w czasach Franków, oznaczała zjazd możnowładztwa, tak nazywano też najwyższy sąd królewski. Słowo parlament pochodzi od francuskiego czasownika „parler" co znaczy mówić. W 1297 r. parlament otrzymał od króla specjalne uprawnienie - prawo do zatwierdzania podatków, które umożliwi parlamentowi wpływ na rządzenie krajem.

Wielki i modelowy parlament zwołany przez Edwarda I w 1295 r.

FRANCJA W ROZKWICIE ŚREDNIOWIECZA

W 987 r. wymarła dynastia Karolingów francuskich, której ostatnim przedstawicielem był Ludwik V. Kilku możnowładców pretendowało do korony, ale poparcie cesarzowej Teofano, spowodowało, że koronę przejął Hugon Kapet (prawdopodobnie był opatem jakiegoś zakonu, o czym świadczy jego przydomek - kapa - płaszcz noszony przez opatów).

Francja w X wieku. Rozbicie feudalne.

Jego wybór nie oznaczał, że przyznano mu władzę dziedziczną. Tron francuski był teraz tronem elekcyjnym, mało tego, Kapetyngowie posiadali bardzo mało ziemi - mieli trochę majątków ziemskich wokół Paryża i Orleanu i dwie kasztelanie, czyli byli biedniejsi niż ich lennicy. Dlatego też pierwsi Kapetyngowie, przede wszystkim, będą się koncentrować na uczynieniu korony francuskiej korona dziedziczną. Osiągnęli to w następujący sposób: dokonywali elekcji vivente rege, czyli za życia panującego i starali się o powiększenie domeny( ziemie dziedziczne), którą zarządzali. Pierwszym znanym królem z tej dynastii był Ludwik VII, który ożenił się z Eleonorą z Akwitanii i wydawało się, że Kapetyngowie wzmocnią swoją domenę, bo Eleonora wniosła w posagu Akwitanię, ale po drugiej krucjacie, Ludwik VII rozwiódł się z Eleonorą, która w niedługi czas potem poślubiła Henryka Plantageneta i wraz z nim została królową Anglii. Akwitania przeszła w ręce Anglików. Ludwik VII zmarł w 1180 r., zastąpił go jego syn Filip II August, który wykorzystał konflikt między Henrykiem II i jego synami i zmusił Henryka do złożenia sobie hołdu lennego. Wyprawił się następnie z Ryszardem Lwie Serce na krucjatę, gdzie zdobył Akkę i wrócił do Francji.

Filip II August i Ryszard Lwie Serce i ich kłótnia podczas III krucjaty

Wykorzystał regencję Jana Bez Ziemi, odebrał Anglikom ich francuską domenę, ale znowu ją stracił na rzecz Ryszarda Lwie Serce. Po śmierci Ryszarda Lwie Serce udało się ją odzyskać w latach 1202 - 1208.

Rozwój domeny królewskiej we Francji za panowania Filipa II Augusta

Dzięki Filipowi II Augustowi Paryż doczekał się uniwersytetu, Akademia Paryska została założona około 1200 r. i nazywa się Sorbona (nazwa Sorbona pochodzi od kanonika Roberta de Sorbon, który w 1253 r. założył Kolegium Teologiczne, co spowodowało przekształcenie Akademii w Uniwersytet Paryski.

Dawna siedziba Uniwersytetu Paryskiego

Wykład dla studentów

Dzięki Filipowi II Augustowi, także do Francji została przyłączona Langwedocja- to południowa część dawnej Galii, która została najwcześniej zromanizowana - jeszcze w starożytności. Jej kultura, język, obyczaje różniły się dlatego od Galii Północnej.

Położenie Langwedocji

Tam właśnie zaczął się rozwijać, pod koniec XII wieku, ruch katarów (albigensów). Nazwa katarzy pochodzi od greckiego „katharoi", czyli czyści, a nazwa albigensi, od głównego miasta Langwedocji - Albi. Katarzy byli też często nazywani manichejczykami, bo uznawali dwóch bogów (dobra i zła), wierzyli w reinkarnację, negowali potrzebę istnienia kapłanów, biskupów, papieża. Z tego powodu ogłoszono ich heretykami. W 1209 r. hrabia Tuluzy Rajmund VI przystąpił do katarów i ogłosił się królem Langwedocji, co wywołało natychmiastową reakcję Filipa II Augusta. Do tego wszystkiego Innocenty III zaczął nawoływać do krucjaty przeciwko albigensom, ponieważ dostał wiadomość, że albigensi zabili jednego z jego legatów. W 1209 r. wyruszyła krucjata, która trwała dwadzieścia lat, zakończyła się w 1229 r., na czele krucjaty stał Szymon de Montfort (ojciec). Do walki z albigensami powołano także nowy zakon: dominikanów (1216 r.), jego założycielem był Dominik Guzman (Hiszpan). Zakon miała intelektualnie zwalczać herezję. Zakonnicy ci byli nazywani przez katarów domini canis, czyli psy pańskie. Skończyło się to wytępieniem albigensów.

Szymon de Montfort(Starszy)

Krucjata przeciwko albigensom

Filip II August zmarł w 1223 r. Na krótko zastąpił go jego syn Ludwik VIII (zmarł w 1226 r.), natomiast po nim, na tron wchodzi, znany z szóstej i siódmej krucjaty Ludwik IX, wzmocnił państwo wewnętrznie. Początkowo rządziła rada regencyjna, bo był on nieletni. Gdy objął władzę osobistą, wydał zakaz posiadania prywatnych armii i prowadzenia prywatnych wojen, powołał radę królewską, która miała się zbierać kilka razy w roku, stale natomiast obradowała część tej rady nazywana Parlamentem i był to najwyższy sąd królewski. Ludwikowi IX zależało też na tym, aby pokojowo współżyć z Anglią, dlatego w 1259 r. zawarł pokój paryski, przekazał w lenno Anglii Księstwo Gujeny (Akwitania rozpadła się w XIII w. na Gujeny i Gaskonię). W zamian angielscy królowie mieli składać mu hołd lenny oraz wyrzec się wszelkich pretensji do innych francuskich ziem. Ludwik IX zmarł w 1270 r., podczas VII krucjaty, został kanonizowany.

Ludwik IX Święty

  Ludwik IX na wyprawie krzyżowej

1. Wikipedia ↑