6. PANOWANIE JAGIEŁŁY

LEKCJA NR 4. PANOWANIE WŁADYSŁAW JAGIEŁŁO (1386-1434)

Herb Jagiełł0 i jego synów Władysław Jagiełło

Jagiełło przybył do Polski w 1386r. Najpierw odbyła się ceremonia jego chrztu. Na ojca chrzestnego wybrano wielkiego mistrza krzyżackiego, ale ten odmówił i ojcem chrzestnym Jagiełły został Władysław Opolczyk. Jagiełło przyjął na chrzcie imię Władysława, następnie poślubił Jadwigę i koronował się. Polska miała w ten sposób dwóch królów, ale jeżeli chodzi o prawa sukcesyjne, to ograniczone było one do królowej i potomstwa z niej zrodzonego. Jadwiga była „przyrodzoną panią królestwa”. Zaraz po chrzcie Jagiełło wyjechał z powrotem na Litwę, aby tam prowadzić akcje chrystianizacyjną( w 1387r. w Wilnie powstało biskupstwo, a na pierwszego biskupa powołano Andrzeja Jastrzębca, natomiast Jadwiga w 1387r. wyprawiła się na czele armii na Ruś Czerwoną i usunęła stamtąd węgierskich starostów, inkorporując ją do Korony Polskiej.

Korona Polska i Wielkie Księstwo Litewskie w latach 1386- 1434

Małżeństwo nie było szczęśliwe, zmartwieniem królowej było to, że nie mogła zajść w ciążę. Unię też wyglądała na nieudaną. Akt unii został spisany po łacińsku i na określenie w nim związku polsko – litewskiego użyto słowa applicare, które Litwini tłumaczyli jako połączenie Polski z Litwą na zasadzie równorzędności, natomiast Polacy tłumaczyli to jako przyłączenie Litwy. To właśnie spowodowało, iż wielu Litwinów, z Witoldem na czele, robiło wszystko, by ją zerwać. Wreszcie dokonał tego Witold 1398r., który na Ostrowie Salińskim zawarł z Krzyżakami umowę, na mocy której przekazywał im Żmudź. Układ ten miał w dodatku charakter antypolski. Witold planował wyprawę na Złotą Ordę- państwo tatarskie, dlatego potrzebny był mu pokój z Krzyżakami. W 22 czerwca 1399r. Jadwiga urodziła córkę Elżbietę Bonifację, dziecko żyło niepełny miesiąc, 17 lipca, cztery dni po śmierci córeczki, na gorączkę połogową zmarła także królowa. Jej śmierć to koniec dziedzicznej monarchii w Polsce, a początek elekcyjnej.

Fragment grobowca Jadwigi na Wawelu

Osłabiało to także pozycję Jagiełły w Polsce. Szlachta polska zatwierdziła, ale tylko dożywotnio, jego prawa do tronu. W sierpniu 1399r. Witold poniósł klęskę w bitwie z Tatarami na rzeką Worsklą, co wiązało się z uszczerbkiem autorytetu i mogło doprowadzić do buntu książąt na Litwie. niezadowolonych z centralistycznych posunięć Witolda, mogło także sprowokować atak Krzyżaków. Witold wiedział także, że Tatarzy zawsze organizują wyprawy odwetowe. To wszystko spowodowało, że stał się bardziej skłonny do pogodzenia się z Jagiełłą. W 1401r. została zawarta nowa unia między Koroną a Litwą, unia wileńsko – radomska. W tej unii potwierdzono niezależność Litwy. Witold stawał się niezależnym księciem Litwy i otrzymywał tytuł dux magnus, co znaczy książę wielki, natomiast Jagielle przysługiwał tytuł dux supremus magnus, co oznacza książę najwyższy. Witold zobowiązywał się nie zawierać żadnych umów z Krzyżakami bez zgody polskiego króla.

Jagiełło i Witold Upamiętnienie unii na zamku radomskim

W 1401r. wybuchło na Żmudzi antykrzyżackie powstanie. Było ono wspomagane przez Witolda i Jagiełłę. Drugim powodem pogorszenia stosunków polsko- krzyżackich był zakup przez Krzyżaków w 1402r., od Zygmunta Luksemburczyka, Nowej Marchii. Po tym zakupie Zakon zaczął się domagać zwrotu Santoku i Drezdenka, W 1404r. powstanie na Żmudzi zostało stłumione przez Krzyżaków, którzy zawarli z Polską i Litwą pokój w Raciążu w1404r., na mocy którego potwierdzono przynależność Żmudzi do Krzyżaków, jednocześnie Witold i Jagiełło przyrzekli, że nie będą popierali kolejnych powstań żmudzkich, odnowiono także postanowienia pokoju kaliskiego. W 1407r. nowym mistrzem zakonnym został Ulrich von Jungingen, który był za siłowym rozwiązaniem problemu żmudzkiego, czyli za wypowiedzeniem Litwie wojny.

Ulrich von Jungingen Rozwój państwa krzyżackiego 1260- 1410

Wiosną 1409r. doszło do dwóch incydentów: Krzyżacy zarekwirowali polskie statki wiozące zboże dla głodującej Litwy, natomiast na Żmudzi wybuchło nowe powstanie. Krzyżacy byli już gotowi do wypowiedzenia wojny Litwie, ale chcieli sobie zapewnić neutralność ze strony Polski. Na początku sierpnia 1409 roku przybyło polskie poselstwo do Malborka, na którego czele stał arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Kurowski. Podczas przemowy wobec rycerzy i wielkiego mistrza powiedział otwarcie, że Polska spełni zobowiązania wobec Litwy, czyli będzie jej bronić. Dlatego Krzyżacy wypowiedzieli wojnę i nam, i Litwinom. Zaczęła się ona w 1409r. i nosi nazwę „Wielka Wojna z Zakonem”. Pierwsza faza, która trwała do zimy 1409r., nie przyniosła rozstrzygnięcia. Druga faza rozpoczęła się wiosną 1410r. Witold i Jagiełło ustalili, że zaatakują bezpośrednio państwo krzyżackie. Armia polska dowodzona przez samego króla, pod koniec czerwca 1410r., spotkała się z armią litewsko – rusko – tatarską dowodzoną przez Witolda. Do bitwy doszło pod Grunwaldem 15 lipca 1410r. Krzyżacy mieli około 25 tyś. żołnierzy, przeciwko nim walczyło 30 tyś. wojska. Wiadomo, iż wykorzystaliśmy tam sposób walczenia Tatarów. Jagiełło nie brał udziału w bitwie, obserwował ją z pobliskiego pagórka i omal nie zginął, gdy jeden z rycerzy niemieckich przedostał się przez krąg naszego wojska i zaatakował króla. Życie Jagielle uratował Zbigniew z Oleśnicy, kanonik krakowski, zabijając napastnika (Jagiełło odwdzięczył się, kiedy w 1423r. uzyskał dla niego tytuł biskupa krakowskiego). W bitwie zginął wielki mistrz Ulryk von Jungingen.

Bitwa pod Grunwaldem- Jan Matejko

Po bitwie pod Grunwaldem Jagiełło oraz Witold bardzo dziwnie się zachowywali – zamiast spieszyć się jak pod Malbork, bo klęska doprowadziła do anarchii wśród Krzyżaków i próbować go zdobyć, zwlekali i w konsekwencji ta zjednoczona armia stanęła pod Malborkiem 25 lipca 1410r . Wykorzystał to opóźnienie komtur ze Świecia, Henryk von Plauen, nowy Wielki Mistrz, by przygotować twierdzę do obrony. Malbork był znakomicie ufortyfikowaną twierdzą, jedną z najlepszych w Europie, nie łatwo było ją zdobyć i po dwóch tygodniach musieliśmy z oblężenia zrezygnować, co tak rozzuchwaliło Krzyżaków, że nie chcieli zawrzeć z pokoju.

Zamek krzyżacki w Malborku

Grunwald był więc kolejnym w naszej historii nie wykorzystanym zwycięstwem. Dopiero kiedy w październiku 1410r. Krzyżacy zostali po raz drugi pokonani pod Koronowem, gdzie wojskami polskim dowodził Sędziwój Ostroróg, zgodzili się na rokowania pokojowe i, w konsekwencji, w 1411r. został podpisany pokój w Toruniu (I pokój toruński). Na mocy tego pokoju Litwa otrzymała Żmudź, jako dożywocie Witolda, czyli po śmierci Witolda miała wrócić do Krzyżaków, którzy zgodzili się także, by w sprawie Santoka i Drezdenka rozstrzygnął sąd polubowny, mieli także zapłacić wysoką kontrybucje za jeńców. Krzyżaków wspomagał Zygmunt Luksemburczyk, dlatego w 1412r. Jagiełło zawarł z nim pokój w Lubowli i tam pożyczył Luksemburczykowi trzydzieści siedem tysięcy kup groszy praskich, jako zastaw otrzymał trzynaście grodów na Spiszu, do największych należały: Lubowla, Poprad i Biała. Wielka wojna z Krzyżakami doprowadziła także do zbliżenia Polski i Litwy. W 1413r. została zawarta, w Horodle, nowa unia, w której szlachta polska zgodziła się przyjąć do swojego herbarza 47 rodów bojarów litewskich (katolickich). Pokój toruński nie zakończył sporu z Krzyżakami. Wojska polskie znów wkroczyły na teren państwa krzyżackiego w 1414r. i zaczęła się nowa wojna, którą nazwano„wojną głodową”. Krzyżacy nie chcieli stanąć do otwartej bitwy i zamykali się w grodach. Jagiełło z zemsty zaczął niszczyć zasiewy i palić wsie, aby gospodarczo zniszczyć zakon, ale Krzyżacy z czasem zaczęli stosować te samą metodę. Ta pierwsza wojna głodowa (1414r.) zakończyła się po kilku miesiącach, ponieważ został zwołany sobór w Konstancji, na który zaproszono także polską delegację i obiecano nam rozstrzygnięcie konfliktu polsko – krzyżackiego. Poselstwu polskiemu na sobór przewodził arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba, natomiast naszym adwokatem w sporze z Krzyżakami był rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Paweł Włodkowic, który specjalnie w tym celu przygotował traktat „O władzy papieża i cesarza nad niewiernymi”, w którym dowodził, że nikt nie ma prawa do nawracania pogan siłą.

Adwokatem Krzyżaków był dominikanin Jan Falkenberg, który przygotował pamflet (gatunek literacki pisany w celu ośmieszenia kogoś), jako argumenty podawano plotki i oszczerstwa np.” nie ma różnicy między Polakami, Litwinami, a dzikimi zwierzętami, dlatego jednych i drugich można zabijać). Kiedy to dzieło zostało odczytane, oburzenie Polaków było tak wielki, że doprowadziliśmy do aresztowania Falkenberga. W 1415r. przybyła do Konstancji delegacja Żmudzinów, która oficjalnie poprosiła, by Żmudź była chrystianizowana przez Polaków. W 1418r. Mikołaj Trąba otrzymał tytuł prymasa Polski i Litwy. Był to pierwszy polski prymas.

Mikołaj Trąba-pierwszy prymas Polski i Litwy

Sobór zakończył się w 1418r., lecz nie przyniósł rozstrzygnięcia w konflikcie krzyżacko- polskim, gdyż żadna ze stron nie była gotowa do kompromisu i w 1419r. rozpoczęły się ponownie wojny głodowe. Będą one trwały do 1422r., wtedy to miała miejsce ostatnia wyprawa za czasów Jagiełły.

PAŃSTWO KRZYŻACKIE W PRUSACH DO 1466r.

Podczas wojen głodowych Jagiełło nadał szlachcie w 1422r. przywilej czerwiński, w którym obiecywał nietykalność majątkową, prawo szlachty do niestawiania się przed sądami innych stanów, sądzenia według statutów Kazimierza Wielkiego, niełączenia stanowiska sędziego i starosty w jednym ręku, ale tego przywileju nie zatwierdził. Wojny głodowe przeciwko Krzyżakom zakończyła się w 1422r. pokojem zawartym na wyspie jeziora Mielno, dlatego nazywany jest pokojem melneński. Na jego mocy Krzyżacy zwrócili nam Nieszawę i część Kujaw, a Litwa otrzymała wieczyście Żmudź.

Polskie rycerstwo 1333-1466

W tym czasie, kiedy toczyliśmy wojny głodowe, w Czechach wybuchła rewolucja husycka i zmarł czeski król Wacław IV Luksemburczyk (1419 r.). W 1420r. przybyło do Polski poselstwo husytów, którzy poprosili Jagiełłę o to, by przyjął koronę Czech, on chętnie by się zgodził, ale odradził mu to Oleśnicki twierdząc, że i tak Krzyżacy rozpowszechniają po całej Europie plotki, że Jagiełło jest fałszywym chrześcijaninem, i jeżeli przyjmie koronę heretyckiego kraju to plotki znajdą potwierdzenie. Jagiełło posłuchał Oleśnickiego i korony czeskiej nie przyjął, ale całą sprawę przekazał Witoldowi Kiejstutowiczowi, który wysłał do Czech swoje kuzyna Zygmunta Korybutowicza, który w 1422r. ogłosił się namiestnikiem Czech.

Zbigniew z Oleśnicy, pierwszy

polski kardynał, kanclerz Jagiełły

Sprawa husytów, a szczególnie sympatia jaką cieszyli się wśród polskiej szlachty, niepokoiła polskich duchownych. W 1420r. prymas Mikołaj Trąba zwołał synod biskupów polskich do Kalisza i w wydanych po synodzie „Statutach Kaliskich” ogłoszono husytyzm herezją, grożąc klątwa każdemu kto będzie husytów popierał. Również politycznie była to ważna kwestia, bo rzutowała na nasze kontakty z cesarzem, który w odwecie, za popieranie przez nas husytów, popierał Krzyżaków w ich walkach przeciwko nam. W 1423r. zawarliśmy z Zygmuntem Luksemburczykiem układ w Kieżmarku, na mocy którego zobowiązaliśmy się nie popierać husytów, a cesarz zobowiązał się nie popierać Krzyżaków, dlatego w 1423r. został odwołany z Czech Zygmunt Korybutowicz. W tym samym roku Jagiełło wydał przywilej w Warce, na mocy którego pozwolił szlachcie usuwać nieposłusznych sołtysów. Nadał ten przywilej, by szlachta nie buntowała się, kiedy w 1424r. w statutach wieluńskich, pod groźbą utraty szlachectwa, zabronił szlachcie polskiej uczestnictwa w wojnach husyckich (była to bardzo duża kara, gdyż nawet za morderstwo, szlachcic nie tracił szlachectwa). W 1422r. król zawarł czwarte małżeństwo z Sonką Holszańską (Zofia z Holszan) – księżniczką ruską, która urodziła Jagielle dwóch synów: Władysława później nazywanego Warneńczykiem i Kazimierza Jagiellończyka.

Zofia z Holszan

Synowie Jagiełły nie mieli oni prawa do tronu, aby im go zapewnić, w 1425r. król nadał przywilej w Brześciu, w którym przyrzekał nietykalność osobistą i majątkową, ale tego przywileju również nie zatwierdził. W 1429r. odbył się w Łucku zjazd monarchów, czyli Jagiełły, Witolda i Zygmunta Luksemburczyka. Na tym zjeździe Zygmunt przyrzekł Witoldowi, za zgodą Jagiełły, koronę królewską, co oznaczało rozerwanie unii.

Zjazd w Łucku

Kiedy, w czerwcu 1430r., poselstwo przybyło do Krakowa, żeby na Litwę zawieźć koronę dla Witolda, panowie z Rady Koronnej nie chcieli ich wypuścić, do czasu, kiedy przyszła wiadomość, że Witold zmarł (VI 1430r.). Jagiełło, nowym wielkim księciem Litwy, wyznaczył swojego rodzonego brata Świdrygiełłę, który już w 1431r. roku sprzymierzył się z Krzyżakami i zerwał unię. W obronie unii stanął brat Witolda -Zygmunt Kiejstutowicz i tak na Litwie zaczęła się wojna domowa. W 1430r. W Jedlni Jagiełło znowu nadał przywilej o nietykalności osobistej i majątkowej, a zatwierdził go ostatecznie w 1433r. w Krakowie i właśnie dlatego nazywa się on jedleńsko – krakowski. Łacińska nazwa to: „neminem captivabimus nisi iure victum” – „nikogo nie osądzimy nie pokonawszy go prawem”. Przywilej ten ograniczał samowolę sądowniczą króla. Jagiełło zmarł w 1434 r.

Nagrobek Władysława Jagiełły