8. PANOWANIE JANA OLBRACHTA I ALEKSANDRA
LEKCJA NR 8. PANOWANIE JAN OLBRACHT 1492-1501R.
ALEKSANDRA JAGIELLOŃCZYKA 1501- 1506R.
Jan Olbracht, uważany przez Kallimacha, za najzdolniejszego syna Kazimierza Jagiellończyka, został wybrany na króla polski przez wiec w 1492r. Wielkim Księciem Litwy został Aleksander- młodszego brata Olbrachta. W polityce wewnętrznej największą zasługą Jana Olbrachta jest zwołanie w 1493r. sejmu walnego- polskiego przedstawicielstwa stanowego co było ważnym etapem w tworzącej się demokracji szlacheckiej. Rada Królewska przekształciła się w senat, w którym dożywotnio zasiadali wysocy urzędnicy państwowi oraz wojewodowie i kasztelanowie, a także biskupi i arcybiskup. Obradom senaty przewodził król. Posłowie powoływani na sejmikach ziemskich utworzyli izbę poselską. Posłowie na sejmikach byli wybierani na dwa lata. Pojedyncze ustawy sejmowe były nazywane konstytucjami, zbiory ustaw statutami. Tylko król mógł zwołać sejm i tylko on mógł zatwierdzić jego ustawy. Od początku polskiego parlamentaryzmu wykształciła się zasada, podejmowania decyzji jednomyślnie, co rozumiano jako brak otwartego sprzeciwu.
Sejm walny
Młody król pragnął zorganizować wyprawę na Mołdawię przeciwko Turkom i przeciwko hospodarowi mołdawskiemu Stefanowi Wielkiemu, który zdradził Polaków i przeszedł na stronę Turków, składając im hołd lenny. Pragnął zainteresować tym pomysłem swoich braci: Aleksandra, księcia Litwy i Władysława, króla czesko- węgierskiego. W tym celu spotkał się z nimi na zjazdach: w 1493r. w Lewoczy i w 1496r. w Parczewie. Na żadnym ze spotkań bracia nie wyrazili zainteresowania wyprawą przeciwko Turcji. Dlatego król zdecydował się zorganizować wyprawę na Mołdawię sam. Potrzebna mu była jednak zgoda szlachty. Dlatego zatwierdził w 1496r. statuty piotrkowskie, które nadawały szlachcie nowe przywileje. Na ich mocy mieszczaństwo nie mogło już piastować urzędów publicznych ani posiadać ziemi. Szlachta została też zwolniona z płacenia cła na towary, które sprowadzała na potrzeby własnego folwarku. Chłop został przywiązany do ziemi. Tylko jeden chłop na wieś i tylko raz w roku mógł się przenieść do miasta ale tylko za zgodą pana a oni nigdy nie wydawali takiej zgody. W zamian za ten przywilej szlachta na sejmie uchwaliła podatki na wojnę.
Chłopi polscy
Wyprawa na Mołdawię wyruszyła w 1497r. nie odniosła sukcesu. Nie udało się zdobyć Suczawy -stolicy Mołdawii. W drodze powrotnej jeden armia polska wpadł w zasadzkę,w lasach na Bukowinie. Tradycja rozdmuchała tą porażkę do wielkich rozmiarów. Pojawiło się powiedzenie, że za króla Olbrachta wyginęła szlachta. W rzeczywistości było to zdarzenie bez znaczenia, ale ta klęska źle wpłynęła na króla. Przestał się interesować rządami. Włóczył się po Krakowie, po gospodach, w podejrzanej kompanii. W bijatyce został ranny w głowę. Rana się nie goiła, prawdopodobnie dlatego, że król był chory na syfilis. Król zmarł w 1501r. Jan Olbracht nigdy się nie ożenił, nie pozostawił więc po sobie potomka.
Jan Fredro ratuje życie Jana Olbrachta w czasie zasadzki na Bukowinie
ALEKSANDER JAGIELLOŃCZYK (1501 – 1506)
Po śmierci Jana Olbrachta polscy senatorzy zorganizowali zjazd z Aleksandrem Jagiellończykiem, w Mielniku, w 1501r. i tam zaproponowali mu polską koronę, pod warunkiem, że zgodzi się nadać senatowi specjalne uprawnienia, na mocy których władza wykonawcza w państwie przeszłaby praktycznie w ręce senatu, natomiast król byłby tylko i wyłącznie reprezentantem państwa, i nie miał by prawa, by o czymkolwiek decydować. Ponieważ akurat Litwa zaangażowała się w wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim, Aleksander nie miał czasu się targować, nadał senatowi przywilej mielnicki(1501r.), ale warunkowo i wyjechał na Litwę, żeby walczyć z Moskwą.
Król Aleksander Jagiellończyk w senacie
Wrócił do Polski w 1503r.. Okazało się, że w Koronie panuje anarchia, skarb jest rozkradziony i tak naprawdę nie ma osoby, która byłaby odpowiedzialna za to, co się stało. To umożliwiło Aleksandrowi cofnięcie przywileju mielnickiego i pełnia władzy znów znajdowała się w jego rękach. Swoim sekretarzem Aleksander mianował Jana Łaskiego, który w 1504r. doprowadził do zatwierdzenia przez sejm i króla dwóch bardzo ważnych ustaw. Pierwsza to ustawa o królewszczyznach, w której zakazano przekazywać w prywatne ręce królewszczyzn, bez zgody sejmu. Królewszczyzny były to majątki ziemskie, z których dochody miały iść na potrzeby króla, dworu i państwa. Bardzo często królowie, chcąc się odwdzięczyć magnatom, przekazywali im królewszczyzny w dzierżawę
W drugiej ustawie o incompatibiliach zabraniano sprawowania dwóch urzędów publicznych przez jedną osobę. W 1505r. sejm walny uchwalił, a król zatwierdził, konstytucję „Nihil novi”, czyli „nic nowego bez wspólnej zgody”. W ten sposób ostatecznie ukształtowała się polska demokracja szlachecka czyli specyficzna forma monarchii stanowej, ponieważ teraz król już każda sprawę w państwie musiał konsultować ze szlachtą. Konstytucja „Nihil novi” została uchwalona na sejmie w Radomiu.
Na tym sejmie powierzono Janowi Łaskiemu zadanie stworzenia polskiego kodeksu prawnego. Kodeks Łaskiego był gotowy w 1506r. i praktycznie do trzeciego rozbioru był to jedyny pełny kodeks polski.
Statut Łaskiego Strona ze Statutu Strona z Bogurodzicą
Za panowania Aleksandra w polityce zagranicznej dominowało zagrożenie Wielkiego Księstwa Litewskiego ze strony Moskwy, której Wielki Książę Iwan III Srogi postanowił zabrać ziemie ruskie. Pierwsza straty terytorialne Wielkie Księstwo Litewskie poniosło w czasie wojny 1492- 1494r. Zawarty wtedy pokój został potwierdzony małżeństwem Aleksandra Jagiellończyka, który był wtedy Wielkim Księciem Litwy, z córką Iwana III Heleną. Wojska moskiewskie uderzyły ponownie w 1500r. Aleksander zawarł wtedy antymoskiewskie przymierze z Zakonem Krzyżackim. W 1503r. Zawarto z Moskwą 6-letni rozejm, na mocy którego Litwa straciła 1/3 swojego terytorium.
Aleksander Jagiellończyk ze swoją żoną Heleną Ruską nie miał potomstwa, zmarł bezdzietnie, w 1506r. Jego śmierć jest uznawana za koniec polskiego średniowiecza.