1. PANOWANIE ZYGMUNTA STAREGO

LEKCJA 1.

POLITYKA WEWNĘTRZNA I ZAGRANICZNA ZYGMUNTA STAREGO 1506- 1548r.

Zygmunt Stary Państwo polsko- litewskie w 1526 r.

Zygmunt Stary przejął rządy, kiedy Litwa toczyła wojny z Moskwą. Była to kolejna wojna, ponieważ Wielkie Księstwo Moskiewskie, od kiedy powstało, rozszerzało się terytorialnie kosztem Litwy, jego władcy postawili zdobyć ziemie dawnej Rusi Kijowskiej, a większość tych ziem znajdowała się we władaniu Litwy. Litwa w tej wojnie przegrywała, Zygmunt podjął decyzję, że Polska stanie w obronie Litwy. Polska nie miała żadnego powodu, by się do niej włączać, nawet unia nie obligowała nas do tego. W ten sposób wywiązała się pierwsza w naszej historii wojna polsko – moskiewska w latach 1507 – 1508. Ze względu na nasze wstawiennictwo zakończyła się ona bez dalszych strat terytorialnych dla Litwy ale w pokoju wieczystym, który został podpisany w 1508r. Strona polsko- litewska potwierdziła zdobycze terytorialne Litwy z lat 1494-1503. W 1512r. książę moskiewski Wasyl III ponownie zaatakował. Jego wojska rozpoczęły oblężenie smoleńska. Smoleńsk został zdobyty w 1514r. Wojska Wasyla III, po zdobyciu Smoleńska, podjęły marsz w głąb terytorium Litwy. Korona ponownie stanęła w obronie Litwy i zaczęła się druga wojna polsko- rosyjska. Pod Orszą, w 1514r., wydał im bitwę, dowodzący wojskami polsko – litewskimi, kniaź Konstanty Ostrogski. Rosjanie zostali powstrzymani.

Przeprawa wojsk polskich po moście pontonowym pod Orszą w 1514 r.

Wasyl III zawarł wtedy, wymierzony przeciwko Polsce, układ z cesarzem niemieckim Maksymilianem I Habsburgiem. Groziła nam wojna na dwóch frontach. Zygmunt Stary doskonale to rozumiał, dlatego zgodził się na uczestniczenie w zjeździe monarchów w Wiedniu w 1515 r. Obok niego, w tym zjeździe, uczestniczył jego brat Władysław Jagiellończyk czesko – węgierski i Maksymilian I Habsburg.

Zjazd monarchów w Wiedniu 1515 r

W Wiedniu Zygmunt Stary zgodził się na małżeństwo dzieci Władysława: Ludwika i Anny z wnukami Maksymiliana I Habsburga- Ferdynandem i Marią. Zgodził się także, by w wypadku wymarcia Jagiellonów czesko- węgierskich, ich tron przeszedł na Habsburgów (w roku 1526 Ludwik Jagiellończyk, który od roku 1516 był królem Czech i Węgier, został zabity w bitwie z Turkami pod Mohaczem. Na nim wymarła dynastia Jagiellonów czesko- węgierskich.)

Śluby wiedeńskie: od lewej Maksymilian I Habsburg, Maria Austriaczka,

Ludwik Jagiellończyk, Władysław Jagiellończyk czesko- węgierski, Anna

Jagiellonka czesko- węgierska, Zygmunt Stary, król Polski

W ten sposób Ferdynand Habsburg został królem czeskim, natomiast nie było to już takie proste jeśli chodzi o Węgry. Na Węgrzech walczyło ze sobą kilku rywali: obok Habsburga, Węgry chciał przejąć także sułtan turecki, Sulejman Wspaniały, natomiast walkę z tymi dwoma władcami, o prawdziwą niezależność Węgier, prowadził magnat węgierski Jan Zapolya, którego popierał Zygmunt Stary ( pierwsza żona Zygmunta, poślubiona w 1512 r. to Barbara Zapolya) oddając mu za żonę swoją córkę Izabelę. Sprawa Węgier rozstrzygnęła się dopiero w 1541r., po śmierci Jana Zapolyi, kiedy to Sulejman Wspaniały i Ferdynand Habsburg zawarli porozumienie, że środkowa część Węgier zostanie włączona bezpośrednio do Turcji, wschodnia czyli Księstwo Siedmiogrodu stało się lennem tureckim, w którym dziedzicznie miał panować syn Jana Zapolyi i Izabeli Jagiellonki- Jan Zygmunt, natomiast część północno – zachodnia została przekazana Ferdynandowi Habsburgowi, który ogłosił się królem Węgier.

Podział Węgier w w XVI wieku ( na zielono zaznaczono kolejne etapy

osmańskich aneksji w 1533, 1547 , 1568, na różowo część, która

przypadła Habsburgom

Po zawarciu układu w Wiedniu Maksymilian I Habsburg zerwał układ z Wasylem III, ponadto przypieczętowaniem układu, było małżeństwo Zygmunta Starego z siostrzenicą Maksymiliana, księżniczka mediolańską Boną Sforzą d`Aragona.

Bona w roku 1518

Bona jako wiano otrzymała od Maksymiliana I księstwo Bari. Traktat został zawarty między Polakami, a Habsburgami. Wasyl III nadal prowadził walkę przeciwko Polsce, mimo osamotnienia, tyle tylko, że żadna ze stron nie mogła w stanie odnieść decydującego zwycięstwa. Nasze zaangażowanie w wojnie na wschodzie postanowił wykorzystać nowy wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern( 1511r.), który odmówił złożenia hołdu lennego a ponadto, wysunął wobec Polski pretensje terytorialne, żądając zwrotu Prus Królewskich i Warmii oraz wypłacenia odszkodowania za 50 lat polskiej okupacji po 30 tysięcy guldenów rocznie. Wywodził się on z książąt brandenburskich i odmawiając złożenia Polsce hołdu lennego liczył na dwie rzeczy, po pierwsze: że Zygmunt Stary zaangażowany w wojnę na wschodzie, nie będzie w stanie rozpocząć drugiej wojny, po drugie: liczył na pokrewieństwo z polskim królem, jego matką była bowiem Zofia Jagiellonka, siostra Zygmunta. Przeliczył się, gdyż w 1519r. Zygmunt wydał zakonowi wojnę. W 1521r. Krzyżacy byli pokonani, wszystkie większe twierdze znalazły się w rękach Polaków i Zygmunt mógł w zasadzie zlikwidować zakon, nie zrobił tego, gdyż znowu za Krzyżakami wstawili się papież i cesarz. W 1521r. został zawarty rozejm, była to ostatnia wojna z Zakonem Krzyżackim.

Albrecht Hohenzollern- Wielki Mistrz Państwo Krzyżackie po II pokoju toruńskim

W 1522r. zawarliśmy pokój także z Wasylem III, na mocy którego uznaliśmy przynależność Smoleńska do Moskwy. Wojny, które toczyliśmy zarówno z Krzyżakami, jak i z Moskwą, przyczyniły się do politycznego zaktywizowania szlachty. Średnia szlachta wiedziała, że król jest od niej uzależniony podczas prowadzenia wojny i z tego powodu postanowiła bronić swoich praw, które według niej Zygmunt Stary nieustannie łamał. W 1520r. Zygmunt musiał zwołać sejm wojenny do Bydgoszczy. Trwała wojna z Krzyżakami i potrzebował pieniędzy na dalsze jej prowadzenie. Na tym sejmie szlachta otwarcie skrytykowała króla, że łamie prawa, szczególnie prawa z 1504r., a następnie zażądała od króla ich wykonywania, czyli inaczej egzekucji. Tak właśnie narodził się w Polsce ruch egzekucyjny, pierwszy świadomy ruch polityczny średniej szlachty.

W 1520r. Bona urodziła syna Zygmunta Augusta, jedynego, jak się później okazało, syna królewskiej pary. W tym samym roku król wydał edykt, na mocy którego ujednolicił wymiar pańszczyzny, do jednego dnia w tygodniu. Również w 1520r. król wydał pierwszy edykt przeciwko nowinkom religijnym. W tym edykcie zabraniał sprowadzania do Polski pism Lutra, zabraniał także szlacheckim synom wyjeżdżać na niemieckie uniwersytety, by tam nie zetknęli się z luteranizmem. Ponieważ król nie uchwalił do tego żadnej instytucji, która miała by czuwać nad przestrzeganiem tego edyktu, pozostał on praktycznie martwą literą. W 1523r. król wydał kolejny edykt, w którym groził śmiercią wszystkim, którzy posiadają, bądź sprowadzają luterańskie pisma. Powołał także specjalną komisję, na której czele stanął rektor Uniwersytetu Krakowskiego, która miała kontrolować wszystkie druki ukazujące się w Polsce (pierwsza cenzura w Polsce). Mimo wydawania przez króla tych edyktów, reformacja szerzyła się na ziemiach polskich, najbardziej na Pomorzu Gdańskim oraz w Wielkopolsce. W Gdańsku, w 1522r., doszło do pierwszych rozruchów religijnych. Obalono katolicką radę miejska i na jej miejsce powołano luterańską. Sytuacja w Gdańsku stawała się tak poważna, że w 1525r. król zdecydował się na interwencję zbrojną, przywracając w mieście rządy katolików. Reformacja dotarła także do Państwa Krzyżackiego. W 1525r. Albrecht Hohenzollern zorientował się, że większość zakonników potajemnie wyznaje luteranizm. Powinien był zakon rozwiązać, a jego ziemie zwrócić Polsce, ale takie rozwiązanie niezbyt mu się podobało, bo on sam straciłby urząd. Postanowił rozwiązać zakon, czyli go sekularyzować, stać się dziedzicznym księciem państwa, które by w ten sposób stworzył, ale na takie rozwiązanie musiał otrzymać zgodę polskiego króla z dwóch powodów: jako luteraninem tracił poparcie cesarza i papieża, co więcej, groziła mu interwencja ze strony cesarza, dlatego musiał zyskać nowego protektora i król polski doskonale się do tego nadawał, ponadto nie mógł stworzyć świeckiego państwa bez zgody Polski, na ziemiach, które do niej należały. Zygmunt Stary zgodził się z zamierzeniami Albrechta, za co jest krytykowany, gdyż miał okazję całkowicie zlikwidować państwo pruskie i odzyskalibyśmy całkowity dostęp do Bałtyku. Jak uważa profesor Andrzej Wyczański, krytyka króla nie jest sprawiedliwa bo sugeruje inne rozwiązanie, z perspektywy przyszłych stuleci. Takiej wiedzy Zygmunt I nie posiadał.

Król, zezwalając na powstanie pierwszego protestanckiego księstwa w Europie, osiągnął bardzo ważny cel, odciął nowe państwo od pomocy i opieki ze strony cesarza i papieża i uzależnił od Polski. Andrzej Wyczański ocenia to, jako decyzję odważną i zgodną w tamtym okresie z polską racją stanu. Układ w tej sprawie został zawarty w Krakowie w 1525r. Na mocy traktatu, świeckie państwo pruskie, miało być nadal naszym lennem. Zygmunt zastrzegł sobie, że nigdy nie może dojść do połączenia Prus unią personalną z Brandenburgią. Albrecht Hohenzollern, ze swoimi dwoma braćmi, złożył hołd lenny na krakowskim rynku. Część zakonników nie uznała jednak rozwiązania zakonu. Opuścili Królewiec, udali się do Wiednia i tam odtworzyli zakon pod opieką cesarza. Istnieje on do dziś, tyle tylko, że spełnia rolę charytatywną, a jego członkami mogą być zarówno kobiety i mężczyźni. Traktat krakowski to jednocześnie pokój oficjalnie kończący wojnę polsko- krzyżacką z lat 1519-1521r.

Hołd pruski obraz Jan Matejki

W 1526r. wymarli Piastowie mazowieccy – Jan i Stanisław. Ponieważ, od czasów Kazimierza Wielkiego, Mazowsze było naszym lennem, to można je był teraz inkorporować.

Nagrobki dwóch ostatnich Piastów Mazowieckich- zmarli rok po roku

Sprzeciwiła się temu Bona, która zaproponowała Zygmuntowi, by nadał jej Mazowsze, jako prywatną własność. Argumentowała, że to wzmocni pozycję Jagiellonów w Polsce. Szlachta się na to nie zgodziła. W 1529r. Mazowsze zostało inkorporowane do Polski. Zygmunt, na pocieszenie, oddał Bonie wszystkie królewszczyzny na Mazowszu, a ona przeprowadziła tam reformę, która nazywa się pomiara włóczna (od włóki – nowej miary ziemi). Reforma ta polegała na przeprowadzeniu nowych pomiarów wszystkich królewszczyzn według tej nowej miary i następnie określenia faktycznych dochodów. Ta reforma polegała także na wprowadzeniu orki pługiem żelaznym oraz na wprowadzeniu bronowania, bo słowo włóka pochodzi od słowa włóczyć, a to

w staropolszczyźnie oznaczało bronowanie i oranie. Do końca swego pobytu w Polsce Bona będzie czerpała swoje dochody właśnie z Mazowsza i uzyska w ten sposób potężny majątek. Mimo niepowodzenia planów z utworzenia z Mazowsza prywatnej domeny rodu, Bona nadal pragnęła wzmocnić pozycję Jagiellonów w Polsce, która według niej tego wymagała. W rzeczywistości nikt tej pozycji nie negował. Bona zaproponowała jednak w 1529 r. przeprowadzenie elekcji vivente rege i doprowadziła do wyboru na króla Polski swojego syna Zygmunta Augusta, który miał wtedy dziewięć lat, koronowano go w 1530r.

Dwóch królów: Zygmunt Młody i Zygmunt Stary

To właśnie od 1530r., Zygmunt I uzyskał przydomek Stary. Ta sprawa elekcji vivente rege bardzo rozzłościła szlachtę, która uznała to za nowy dowód łamania przez króla jej praw i na sejmie uchwalono zakaz elekcji vivente rege.

W 1530r. Rozpoczął się konflikt z Mołdawią o Pokucie. Hospodarem mołdawskim był wtedy Piotr Raresz nazywany Petryłą. Mołdawianie postanowili odebrać nam Pokucie. Doszło do bitwy pod Obertynem w 1531r., Mołdawian zwyciężył hetman Jan Tarnowski.

Hospodar Piotr Raresz Hetman Jan Tarnowski

Mołdawianie byli tureckimi lennikami i od razu poskarżyli się Sulejmanowi.W 1533r. odnieśliśmy sukces w polityce zagranicznej – zawarliśmy pokój z Turcją, którą rządził wtedy Sulejman Wspaniały. Był to pierwszy w historii Europy układ państwa chrześcijańskiego z państwem muzułmańskim. Według tradycji duży wpływ na zawarcie tego pokoju miała żona Sulejmana, która wywodziła się z polskiego Podola.

Sulejman Wspaniały Roksolana( Hürrem )

W czasach panowania Sulejmana Wspaniałego Imperium Osmańskie osiągnęło szczyt swojej potęgi. Prowadził liczne wojny, w wyniku których znacznie rozszerzył jego terytorium (był największym, jeśli chodzi o obszar przyłączonych ziem, zdobywcą osmańskim). Czwartą żoną sułtana była Roksolana. Prawdopodobnie została ofiarowana sułtanowi jako niewolnica, została porwana na terenie Podola. Roksolana była wielką miłością władcy. Roksolana miała wielki wpływ na panującego, co wykorzystywała do rozgrywek politycznych: wpływała na politykę zewnętrzną (przypisuje się jej przyjazne nastawienie sułtana do Polski), prowadziła korespondencję z Boną Sforzą i Zygmuntem II.

Rozwój imperium osmańskiego w XIV/ XV wieku

Sukces układów z Turcją był tym większy, że w 1531r., kiedy to wojnę wydali nam Mołdawianie. Istniała obawa, że Turcy wypowiedzą nam wojnę, tak się jednak nie stało, a Sulejman w 1533r. zawarł z Polską pokój wieczysty. W 1534r. szlachta zrzeszona w ruchu egzekucyjnym stworzyła program reform, praktycznie w każdej dziedzinie życia państwowego i gospodarczego. Reforma administracyjna miała polegać na rewindykacji i lustracji królewszczyzn, czyli na sprawdzaniu, czy wszystkie królewszczyzny zostały przekazane legalnie (za zgodą sejmu), a następnie określeniu prawdziwych dochodów z królewszczyzn. Następna reforma administracyjna miała polegać na wzmocnieniu związków pomiędzy Polską, a Litwą oraz na zlikwidowaniu odrębności Prus Królewskich oraz księstwa oświęcimsko – zatorskiego. Następna była reforma wojskowa: egzekucjoniści domagali się, by jedna czwarta z dochodów z królewszczyzn, była przeznaczona na wojsko. Ponieważ jedna czwarta to kwarta, dlatego o tym wojsku mówiono potocznie wojsko kwarciane. Reforma skarbowa: szlachta domagała się wprowadzenia stałych podatków, byli bowiem na tyle uświadomieni politycznie, że zdawali sobie sprawę, ze stałe podatki są państwu niezbędne. Następna reforma to reforma sadownicza, która polegała by na ustawieniu Najwyższego Trybunału Koronnego, który byłby najwyższym sądem apelacyjnym w Polsce, gdyż najwyższą władze apelacyjna miał król, a on nie miał czasu ,by często i systematycznie, organizować rozprawy. Następna sprawa to kwestia stosunków państwo – kościół. Ponieważ reformacja w Polsce uzyskała już wtedy wielu zwolenników, szlachta domagała się uniezależnienia państwa od Kościoła, więcej, żądała wręcz podporządkowania Kościoła państwu, poprzez stworzenie Kościoła narodowego, z „liturgią słowiańską”, czyli liturgią w języku narodowym, komunią pod dwoma postaciami i najlepiej taką liturgię, która zadowalałaby zarówno katolików, jak i protestantów i prawosławnych. Przywódcami ruchu egzekucyjnego byli Hieronim Ossoliński, Mikołaj Sienicki, Mikołaj Rej i Rafał Leszczyński. W 1534r. wybuchła, trzecia w naszej historii, wojna polsko – moskiewska i znowu była to wojna w obronie Litwy. Zakończyła się w 1537r. nasze wstawiennictwo spowodował, że Litwa nie poniosła większych strat terytorialnych. Coraz bardziej narastał jednak konflikt pomiędzy średnią szlachtą, a królem. Ktoś poradził królowi, by okazał szlachcie swoją dominację i zwołał pospolite ruszenie pod pozorem wyprawy przeciwko Mołdawii. Autorytet króla w Polsce był na tyle wielki, że szlachta przybyła pod Lwów w 1537r.. Tutaj okazało się, że żadnej wyprawy nie ma. Rozgniewana tym szlachta zawiązała rokosz. Pierwszy w historii naszego państwa rokosz lwowski przeciwko królowi.

Rokosz (węgierski)-pierwotnie zajazd szlachty, później bunt, zbrojne powstanie szlachty (polskiej, bądź węgierskiej) przeciw królowi elektowi w celach politycznych.

Bunt ten inaczej nazywano wojną kokoszą. Jest to nazwa pogardliwa nadana przez dwór, ponieważ rokoszanie zjedli wszystkie kury w promieniu pięćdziesięciu kilometrów od Lwowa. Po kilku tygodniach rokoszanie przeprosili króla, rokosz zakończył się, ale nie mogło być mowy o jakiejkolwiek współpracy pomiędzy egzekucjonistami, a królem. Po tym rokoszu król raczej stracił zainteresowanie rządami i nie podejmował żadnych specjalnych inicjatyw w polityce zagranicznej, ani wewnętrznej. Zmarł w 1548r.

Wojna kokosza

OPINIA HISTORYKA

Zygmunt I okazał się monarchą zupełnie wyjątkowym, ponieważ posiadana przez blisko pół wieku władza ani na jotę go nie skorumpowała i nie skrzywiła. Jego niewyobrażalna prawość szokowała już współczesnych. „Tak był sprawiedliwy i bezstronny, że żadne namowy nie mogły go sprowadzić ze słusznej drogi. Tak dalece był słowny, że niczego nie stawiał wyżej ponad dotrzymanie obietnicy” – notował Decjusz. Dodajmy, że te niewzruszone zasady moralne, trzymające się litery prawa, w dziedzinie polityki, zwłaszcza zagranicznej, dotkliwie godziły – ku rozpaczy Bony – w dobrodusznego Zygmunta, a nawet w polską rację stanu. Stąd zrozumiałym staje się fakt, iż Erazm z Rotterdamu uznał Jagiellona za „bezsprzecznie zajmującego pierwsze miejsce wśród monarchów tego wieku”, a nuncjusz papieski Ferreri twierdził, iż nie wie, czy bardziej na kanonizację zasługuje królewicz Kazimierz, czy jego brat Zygmunt.