2. ZYGMUNT AUGUST
LEKCJA NR 2. PANOWANIE ZYGMUNTA AUGUSTA 1548-1570R.
Zygmunt August został koronowany na króla w 1529r., od 1544r. przebywał na Litwie, gdzie zmarła jego pierwsza żona Elżbieta Habsburżanka. Król na Litwie poznał Barbarę Radziwiłłównę i ją potajemnie poślubił, bez zgody ojca i sejmu walnego.f Kiedy przybył do Korony, po śmierci ojca, na sejmie poproszono go o zawarcie kolejnego małżeństwa, bo król ciągle nie miał potomstwa i dynastii groziło wymarcie. Szlachta nie wiedziała o tajnym małżeństwie zawartym z Barbarą Radziwiłłówną w 1547. Kiedy powiadomił o tym szlachtę, ta zażądała zerwania związku, argumentując, że Barbara nie jest godna tytułu polskiej królowej (na Litwie plotkowano o jej złym prowadzeniu się, ale w rzeczywistości prawdziwą przyczyną niechęci szlachty wobec Barbary było przekonanie, że przez nią zbyt duży wpływ na króla uzyska cała rodzina Radziwiłłów. Król odmówił unieważnienia małżeństwa. Posłowie zabronili koronowania Barbary, a Zygmunt August nie przejął się tym zakazem i koronował ją bez zgody sejmu (1550). Ta sprawa nie miała by znaczenia, bo w 1551r.. Barbara zmarła, ale poróżniła ona szlachtę z królem i nie mogło być mowy o współpracy Zygmunta Augusta z ruchem egzekucyjnym, nie było więc szans na szybką reformę państwa. Król przestał zwoływać sejm walny.
BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA ŚMIERĆ BARBARY-OBRAZ JÓZEFA SIMMLERA
Sprawa Barbary poróżniła także Zygmunta Augusta z matką , która miała synowi ponadto za złe , ze nie chciał jej dopuszczać do udziału w rządach tak, jak niegdyś robił to ojciec. W 1556r. Bona zdecydował się wyjechać z Polski do swojego rodzinnego Księstwa Bari, wywiozła ze sobą olbrzymi majątek zgromadzony w Polsce. W 1557r. ogromne sumy pożyczyła królowi hiszpańskiemu Filipowi II Habsburgowi. Umowa w tej sprawie została podpisana w Neapolu. Kilka tygodni po jej po jej podpisaniu Bona została otruta przez swoich włoskich dworzan. To stało się pretekstem dla Filipa II do odmowy zwrotu długu. Ten dług to słynne sumy neapolitańskie, o zwrot których Zygmunt August będzie się starał do końca swojego panowania i które nigdy nie zostały przez Hiszpanię zwrócone.
Otrucie królowej Bony- Jan Matejko
W 1557r. rozpoczęła się sprawa Inflant (dziś Łotwa i Estonia), były to ziemie skolonizowane przez Niemców w XIIw. Jednym z najważniejszych tutejszych plemion było plemię Liwów. Niemcy nazywali dlatego te ziemie Livlandem, co Polacy zniekształcili na Inflanty. W 1202r. w Inflantach utworzył się Zakon Kawalerów Mieczowych ( pełna nazwa: Inflancki Zakon Rycerzy Chrystusa ).
Herb Zakonu Kawalerów Mieczowych Rycerz Zakonu
W 1237r. doszło do inkorporacji zakonu kawalerów mieczowych do zakonu krzyżackiego, w wyniku czego powstała inflancka gałąź zakonu krzyżackiego, która zachowała w Inflantach pewną autonomię administracyjną względem pruskiej i niemieckiej gałęzi zakonu. Od 1237r. używano nazwy Zakon Inflancki, bo Zakon Kawalerów Mieczowych przestał istnieć po inkorporacji.
W szczytowym momencie swojego rozwoju zakon liczył do 180 braci-rycerzy. 5 kwietnia 1242r. książę nowogrodzki Aleksander Newski zadał im ciężką klęskę w bitwie na zamarzniętym jeziorze Pejpus. Przegrana zaprzepaściła próbę skierowania ekspansji zakonu na ziemie ruskie. Dążenie zjednoczonych zakonów do trwałego połączenia swych ziem przez podbicie Żmudzi doprowadziło do kolejnych wojen z Litwą, a w konsekwencji do sojuszu polsko- litewskiego i osadzenia Jagiellonów na polskim tronie. Wobec osłabienia Krzyżaków po klęskach w wojnach z Polską i Litwą doszło do rozłamu obu zakonów. W 1525r. Krzyżacy ulegli sekularyzacji, na którą nie zgodziła się kapituła inflancka. Zakon inflancki przetrwał, lecz pozbawiony pomocy Krzyżaków był coraz słabszy.
Posiadłości Zakonu Krzyżackiego i Zakonu Inflanckiego
Wyczuwali to sąsiedzi starający rozszerzyć się terytorialnie kosztem Inflant. Najbardziej zależało na tym Rosji, bo Inflanty zagradzały jej drogę do Bałtyku. Inflantami zainteresowane też był Polska, Szwecja i Dania. Słabość zakonu inflanckiego była potęgowana przez jego problemy wewnętrzne. Mieszczaństwo Rygi, niezadowolone z polityki gospodarczej zakonu i z nasilających się podatków, zaczęło żądać przywilejów. Żądania poparł arcybiskup Rygi Wilhelm Hohenzollern, co spowodowało, że kapituła wtrąciła go do więzienia(1556r.). W jego obronie stanął Zygmunt August. Zakon nie był przygotowany na wojnę z Polską i biskup został uwolniony w 1557r., jednocześnie Inflanty i Polska zawarły układ w Pozwolu, na mocy którego polscy kupcy otrzymali najwyższe uprzywilejowanie w handlu w Inflantach.
Układ pozwolski i hołd Wielkiego Mistrza Zakonu Inflanckiego
Układ pozwolski został oceniony, głównie przez Rosję, jako dowód podporządkowania się Inflant Polsce. Dlatego Iwan IV Groźny postanowił działać. W 1558r. wojska moskiewskie najechały Inflanty, Iwan zajął miasto Dorpat wraz z okręgiem oraz port Narwę. W ten sposób Rosjanie uzyskali dostęp do Bałtyku i mogli futro, drewno oraz dziegieć wysyłać na zachód Europy. (Dziegieć to substancja otrzymywana w czasie wypalania węgla drzewnego, używana na zachodzie Europy do uszczelniania statków).
Narwa- fortyfikacje
Sukces Rosjan ośmielił inne państwa – w 1559r. Dania zajęła dwie wyspy inflanckie Dago i Ozylię, w 1561r. Szwecja zajęła Estonię. Przerażony rozbiorami swojego państwa wielki mistrz zakonny Gothard Kettler zdecydował się w 1561r. podjąć rozmowy z Zygmuntem Augustem. Toczyły się one w Wilnie. Doszło tam do zawarcia układu, w którym zakon inflancki został sekularyzowany, a jego ziemie przekazano Litwie i Polsce. Z dawnych ziem zakonnych, wydzielono Księstwo Kurlandii i Semigalii. To księstwo zostało przekazane w lenno Gothardowi Kettlerowi, który stał się tam dziedzicznym księciem.
Gothard Kettler Herb Kurlandii
Było wiadome, że takie rozwiązanie sytuacji nie będzie odpowiadało innym państwom, które były zainteresowane umocnieniem wpływów w Inflantach. Zygmunt August wiedział, że musi spodziewać się wojny, której nie wygra, jeśli nie zacznie współpracować ze szlachtą.
Rozbiór Inflant 1558- 1561r.
W 1562r. zwołał sejm do Piotrkowa Trybunalskiego i zjawił się na nim ubrany, po raz pierwszy, nie po włosku, tylko po polsku, w kontusz( suknia bez rękawów), pas słucki i delię ( wierzchni płaszcz z szerokimi rękawami). Dawał w ten sposób szlachcie do zrozumienia, że zamierza z nią współpracować i zgodzić się na reformy ruchu egzekucyjnego.
Zygmunt August na sejmie Sejm piotrkowski
Sejmy z lat 1562 i 1563 były właśnie sejmami egzekucyjnymi. W zamian za zgodę na reformy szlachta uchwaliła pieniądze na wojnę, która wybuchła w 1563r.. Utworzyły się dwa bloki militarne. W jednym była Polska, Litwa i Dania, a w drugim Rosja i Szwecja. Zygmunt August, żeby skuteczniej walczyć z Rosja, zatrudnił kaprów, czyli korsarzy. Korsarze różnią się od piratów tym, że zawsze działają na rzecz jakiegoś władcy, korzystają z jego protekcji, dzielą się z nim łupami i mogą napadać tylko wrogów swojego protektora.
Kaper ( kaprowie, kaprzy)– armator lub dowódca, również członek załogi uzbrojonego statku handlowego, walczący na własny koszt i ryzyko w służbie swego mocodawcy prowadzącego wojnę na morzu. Mocodawca zapewniał kaprowi ochronę prawną (w tym prawo do noszenia na statku jego bandery) oraz prawo do zachowania większości zysków. Zasadniczo terminy kaper i kaperstwo – są bliskoznaczne terminom korsarz i korsarstwo, przy czym te pierwsze odnoszą się do Morza Bałtyckiego i Północnego w okresie od XV do XVIII wieku.
Okręt kaperski „Piotr z Gdańska”
Jednocześnie z wojna prowadzone były działania reformatorskie w ramach współpracy króla z ruchem egzekucyjnym. W latach 1563 – 1565 wprowadzono pierwszą lustrację królewszczyzn, spisano wszystkie królewszczyzny i ustalono prawdziwe z nich dochody.
Królewszczyzna(królewszczyzny, domena królewska, dobra królewskie) – ziemie będące własnością (dominium) monarchy, istniały we wszystkich monarchiach europejskich.
Lustracje królewszczyzn – oględziny, kontrola i opis dóbr królewskich (starostw) sporządzany regularnie w Rzeczypospolitej przez specjalne komisje w XVI- XVIII w.
W 1564r. król wcielił do Korony księstwo oświęcimsko – zatorskie oraz przeniósł prawa dziedziczne do Litwy ze swojej osoby także na Koronę. W 1568r. doszło do odwrócenia przymierzy w wojnie północnej. Szwecja, gdzie właśnie na tronie zasiadł szwagier Zygmunta Augusta- Jan III Waza, przeszła na naszą stronę. Dania natomiast zdecydowała się przejść na stronę Rosji, bo Iwan IV przyrzekł duńskiemu królowi, że przekaże mu Inflanty w lenno, jeżeli tylko je uzyska. Mimo odwrócenia sojuszu nadal żadna ze stron nie była w stanie odnieść zwycięstwa, żeby to zmienić i zainteresować Polaków i Litwinów sprawami Inflant, Zygmunt August zwołał w styczniu 1569r. zjazd szlachty polskiej i litewskiej do Lublina. Zjazd ten przekształcił się w sejm lubelski. Na sejmie król oświadczył, że zamierza połączyć Polskę i Litwę unią realną. Poczuła się tym zagrożona magnateria litewska, która postanowiła do takiej unii nie dopuścić. Opuściła Lublin w marcu 1569r.. Rozgniewany Zygmunt August ogłosił przyłączenie do Korony ziemie, które były sporne z Litwą: Podlasie, Wołyń, Kijowszczyzna, Bracławszczyzna i Podole. Te ziemie wraz z dawna Rusią Czerwoną utworzyły Ukrainę. Magnaci litewscy musieli wrócić na sejm. 1 lipca 1569r. sejm lubelski wydał statuty o unii, a 4 lipca zostały one podpisane przez króla. W wyniku unii lubelskiej powstało w Europie nowe państwo: Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Herb Rzeczypospolitej Rzeczpospolita Obojga Narodów
Litwa i Korona miały mieć wspólnego króla, wybieranego na wspólnej elekcji, wspólny sejm, monetę, politykę zagraniczną, prawa odrębne, ale takie same urzędy, skarb i wojsko. Po zawarciu unii w latach 1569 – 1570 została przeprowadzona druga lustracja królewszczyzn. W 1570r., rozejmem w Szczecinie, zakończyła się pierwsza faza wojny północnej, który był zawarty na zasadzie status quo, czyli tak jak jest. Żadne z państw nie wywalczyło większych zwycięstw, ale było wiadome, że w przyszłości dojdzie do ponownych walk.
W 1570r. innowiercza szlachta (luteranie, kalwini i bracie czescy) zaniepokojeni niepodejmowaniem przez króla starań, by przygotować państwo na bezkrólewie i w obawie, ze na polskim tronie, po wymarciu Jagiellonów, może zasiąść zagorzały katolik, zawarli ugodę sandomierską, w której przyrzekli sobie nie dopuścić w Polsce do wyboru króla, który nie zatwierdzi religijnej tolerancji. Król natomiast nie przygotował państwa na czas bezkrólewia, bo pokłócił się ze szlachtą o rozliczenie z ostatniej lustracji królewszczyzn i wyjechał z Krakowa do Knyszyna na Podlasiu, gdzie zmarł w lipcu 1572r.. Kilka miesięcy przed nim zmarła także jego trzecia żona Katarzyna Habsburżanka. Na Zygmuncie Auguście kończy się dynastia Jagiellonów. Ostatnią żyjącą przedstawicielka tej dynastii była jego siostra – Anna Jagiellonka.