HENRYK WALEZY 1573-1574

W 1572r. zmarł Zygmunt August. Nie przygotował on państwa na okres bezkrólewia, dlatego też szlachta musiała sama sobie z tym poradzić. Największym problemem było zapewnienie władzy sądowniczej, ponieważ wraz ze śmiercią króla znikało źródło prawa. Wszystkie wyroki w Polsce były bowiem wydawane w imieniu króla. Szlachta powołała więc w każdym miejscu sejmik kapturowy, który miał obradować do momentu wyboru króla i sprawować władzę w każdej ziemi w jego imieniu. Powołano też sądy kapturowe, które sądziły w trybie doraźnym, co oznaczało, że od wyroków nie było odwołania. Sejmiki i sądy nazywane były kapturowymi, ponieważ szlachta nosiła czarne kaptury na znak żałoby po królu.

Henryk Walezy

Zabroniono podróżować cudzoziemcom po naszym kraju, obawiano się, że pod pozorem podróży będą starali się zebrać głosy na rzecz swoich kandydatów. W styczniu 1573 r. zwołano, po raz pierwszy, sejm konwokacyjny, były to jedyne sejmy zwoływane bez króla oraz obradujące bez króla. Słowo „convocatio” znaczy zgromadzenie. Na tym sejmie konwokacyjnym zostały uchwalone wszystkie zasady prawne, które będą obowiązywać przy wszystkich kolejnych wolnych elekcjach. Po pierwsze postanowiono, że w okresie bezkrólewia władzę będzie sprawował interrex. Interrexem automatycznie stawał się prymas. W związku z czym pierwszym interrexem został ówczesny prymas Jakub Uchański.

Jakub Uchański

Ustalono także, że elekcja króla będzie elekcją viritim, co oznacza „mąż w męża”, czyli że każdy szlachcic, który przybędzie na elekcję ma prawo głosować na króla (autorem tej koncepcji był Jan Zamojski). Była także inna koncepcja, że króla wybiorą połączone izby sejmowe. Ustalono także, że miejscem pierwszej elekcji będzie wieś Kamień pod Warszawą. Ponieważ się obawiano, by nowy król nie próbował złamać polskich zasad ustrojowych, podjęto decyzję, że przed koronacją, każdy z władców będzie przysięgał na nasze zasady ustrojowe, które od pierwszego króla zostały nazwane Artykułami Henrykowskimi. Zawierały one następujące ustalenia: wolna elekcja, wszystkie szlacheckie przywileje, zwoływanie sejmu co dwa lata, tolerancja religijna Obok tego każdy król elekcyjny miał także zatwierdzić tzw. pacta conventa, czyli osobiste zobowiązania królów elekcyjnych. Pacta conventa dla każdego króla były inne. Latem 1573 roku odbyła się elekcja w Kamieniu. Było kilku kandydatów: car Rosji Iwan IV Groźny, arcyksiążę austriacki Ernest Habsburg, książę Siedmiogrodu- Stefan Batory oraz książę francuski Henryk de Valois – brat króla Francji Karola IX. W każdym razie wydawało się, iż dwóch ostatnich kandydatów nie ma szans na panowanie, gdyż Siedmiogród był tureckim lennem, natomiast Henryk Walezy (tak nazywano francuskiego księcia w Polsce) był zamieszany w Noc Św. Bartłomieja. Elekcja odbywała się w Warszawie, w związku z czym najwięcej szlachty przybyło z Mazowsza, była ona szczególnie przywiązana do dynastii Jagiellonów. Do Warszawy przybyła także Anna Jagiellonka, siostra Zygmunta Augusta, którą francuski poseł przekonał, że jeśli Henryk Walezy zostanie wybrany na polskiego króla, to na pewno ją poślubi. Anna dała się przekonać i to ona wpłynęła na szlachtę mazowiecką, by głosowała na Walezego. W ten sposób książę francuski został królem Polski.

Pierwsza wolna elekcja 1573r.

Jesienią 1573 roku do Paryża pojechała delegacja, na czele której stał kanclerz Jan Firlej. Poselstwo miało odebrać od Walezego przysięgę na Artykuły Henrykowskie. Ceremonia zaprzysiężenia odbyła się w katedrze Notre Dame. Podczas składania przysięgi Walezy próbował ominąć fragment o tolerancji religijnej, wówczas Firlej wstrzymał koronację i kazał mu powtórzyć tekst przysięgi w całości. W styczniu 1574 roku Walezy przybył do Polski. Anna Jagiellonka nie spodobała się królowi, zresztą z wzajemnością, gdyż król był biseksualistą, czego nie ukrywał. Walezy nie ożenił się z Anną Jagiellonką. Jedyną ważną sprawą za czasów jego panowania była sprawa Samuela Zborowskiego. Zborowski był magnatem, który pewnego dnia pokłócił się z innym szlachcicem i w obecności króla wyciągnął szpadę, co było zabronione. Skłóconych szlachciców próbował rozdzielić inny dostojnik, którego Zborowski niechcący zabił. Zborowski został skazany na banicję. W 1574 roku do Krakowa przybyła wiadomość o śmierci króla Francji Karola IX, który zmarł bezpotomnie. Henryk Walezy stawał się w ten sposób jego następcą, w tej sytuacji zdecydował się na ucieczkę z Polski, lecz nie zamierzał zrezygnować z korony polskiej. Wydawało mu się, iż będzie mógł rządzić Polską przez swojego namiestnika, co było równoznaczne z traktowaniem Polski jak francuskiej kolonii.

Ucieczka Henryka Walezego

Ucieczka króla wywołała straszny kompleks u szlachty. Próbowano przez rok namówić Walezego do powrotu, lecz kiedy się to nie powiodło w 1575 roku ogłoszono kolejne bezkrólewie. Przez cały rok Polska była połączona z Francją unią personalną. Walezy do końca swego życia posługiwał się tytułem króla Polski. Po jego ucieczce szlachta każdego kolejnego króla elekcyjnego podejrzewała o złe zamiary i dlatego chcieli oni jak najwięcej ograniczyć ich władzę.