2. Prekolumbijskie cywilizacje w Ameryce

LEKCJA NR 2. CYWILIZACJE PREKOLUMBIJSKIE W AMERYCE

M A J O W I E

 Cywilizacja Majów

Majowie byli pierwszą południowoamerykańską, wysoko rozwiniętą cywilizacją indiańską. Historia Majów dzieli się na dwa okresy: Starego Państwa, który rozpoczął się około III w. i trwał do około VIII w. naszej ery oraz okres Nowego Państwa, który trwał od IX w. aż po XIV w. Stare Państwo Majów rozpościerało się na terenie wschodnich wybrzeży dzisiejszej Gwatemali i Hondurasu z głównymi ośrodkami: Tikal i Copan. Majów bardzo często nazywa się Grekami Ameryki Pd. Bowiem, z ich kultury, czerpały wszystkie inne cywilizacje amerykańskie. Majowie liczyli czas wg swojej własnej ery którą wymyślił ich narodowy bohater - półbóg Itzamna, który wymyślił kalendarz Majów, a także system liczenia. Niestety do dzisiaj nie wiadomo jakie wydarzenie stało się rokiem zerowym ery Majów i pomimo tego, że każdy zabytek architektoniczny Majów jest datowany, nie możemy chronologii Majów zsynchronizować z naszym systemem liczenia czasu. Majowie opracowali system zera i stworzyli własny system liczenia. Ich sztuka ma charakter sakralny, odznacza się wspaniałymi formami i wysokim poziomem techniki. Piramidy Majów są o wiele większe niż piramidy egipskie, spełniały jednak najczęściej rolę świątyń. Bardzo mało piramid, tak jak w Egipcie spełniało, rolę grobowców.

Piramida Majów w Palenque Kalendarz Majów

Majowie znali pismo, było to najpierw pismo obrazkowe(piktogramy), które potem udoskonalano i tak powstały ideogramy (czyli znaki symboliczne). Majowie pisali na wyschniętych skórach zwierząt, następnie skóry składano jedne na drugich. Złożone skóry umacniano deseczkami i w ten sposób powstało coś w rodzaju naszej książki. Pismo Majów nie zostało jeszcze odczytane w pełni, ale wieloletnie badania pozwoliły odczytać wiele hieroglifów.

Pismo Majów Kierunek czytania

Stare Państwo Majów w sposób nagły przestaje istnieć ok. roku 900 i do dzisiaj uczeni nie są pewni co do przyczyn tego załamania. Być może była to zaraza, być może susza, a może Majowie stosując gospodarkę ekstensywną, tak wyjałowili ziemię wokół swoich siedzib, że nie była ona w stanie już ich wyżywić. Lud Majów jednak nie wyginął, przeniósł się na Półwysep Jukatan do południowego Meksyku. Centralnym ośrodkiem religijnym Nowego Państwa stało się, prowincjonalne dotychczas, miasteczko Chichén Itzá. Innymi ośrodkami miejskimi był Mayapan i Merida .Majowie nigdy nie stworzyli jednolitego organizmu państwowego. Ich ustrój przypominał ustrój starożytnej Grecj,i czyli były to państwa – miasta. Ok. XIII w. pojawia się wśród Majów mit o bogu o imieniu Kukulkan- Pierzasty Wąż, który miał nauczyć Majów większej staranności w sztuce składania ofiar z ludzi i sztuki wytwarzania broni.

 Kukulkan- Pierzasty Wąż

Pod wpływem nauk Kukulkana zawiązuje się militarna Liga Mayapańska , która rozpoczyna podbój sąsiednich terytoriów. W tej wojnie wyginęli prawie wszyscy młodzi mężczyźni ale gdy dorosło nowe pokolenie wojnę kontynuowano nadal. Prawdopodobnie właśnie te walki przyczyniają się do upadku cywilizacji. Kiedy na te ziemie przybywają Hiszpanie, kamienne miasta Majów stoją puste, Majowie mieszkają w lepiankach i szałasach wokół nich, a jedynie kapłani w świątyniach nadal odprawiają ceremonie religijne. Do końca nie wiadomo dlaczego Majowie opuścili swoje miasta, do dzisiaj jednak lud ten przetrwał na Jukatanie zachowując, pomimo chrześcijaństwa, wiele starych obyczajów. Religia Majów była politeistyczna, a najważniejszym bogiem był bóg deszczu Chac,  któremu od czasów Kukulkana oddawano cześć ofiarami ludzkimi spychając ich do sadzawek w Chichén Itzá. Kanon urody Majów znacznie odbiegał od naszego. Niemowlętom tuż nad oczami wieszano ruchomy przedmiot, po to aby miały zeza. Głowy kładziono w specjalne deseczki aby uzyskać eleganckie spłaszczenie czaszki. Zęby piłowano też w ostry szpic i często barwiono na różne kolory. Pomimo zeza, ulubionym sportem Majów było coś w rodzaju naszej koszykówki. Majowie nawet wtedy gdy ich cywilizacja prawie zanikła nadal byli jednymi z najruchliwszych kupców Ameryki Pd. i to właśnie Krzysztof Kolumb w 1502 roku po raz pierwszy zobaczył pirogę kupca majskiego wypełnioną towarami, a ponieważ od razu było widać że różni się od innych Indian uznał go za kupca chińskiego.

Piramida Kukulkana w Chichén Itzá Święta sadzawka -cenote

 I N K O W I E

Położenie imperium Inków

Inkowie byli najwyżej rozwiniętą cywilizacją amerykańską. W okresie największego rozkwitu ich państwo obejmowało terytorium dzisiejszego Peru, Ekwadoru, Boliwii, płn. Chile i Argentyny, płd. Wenezueli i Kolumbii. Terytorium ich państwa rozciągało na 2400 km długości i 600 km szerokości. Inkowie to nazwa którą nadali temu plemieniu Hiszpanie, oni sami natomiast nazywali swoje państwo Tahiantiusuyo (Jedność albo Imperium Czterech Części). Według legendy bóg słońca Inti stworzył pierwszą parę ludzi na jeziorze Titicaca i wysłał na poszukiwanie ziem do osiedlenia. Kiedy Dzieci Słońca dotarły do Doliny Cuzco wbili złoty pręt w ziemię, która tutaj jest bardzo żyzna i założyli pierwsze miasto, które nazwali Cuzco.

Panorama Cuzco- stolicy Inków

 Inkowie stworzyli państwo despotyczne. Na czele państwa stał władca który nazywany był Inka czyli Syn Słońca albo Sapu Inka czyli Dziecko Słońca. W rządzeniu pomagało mu 4 wicekrólów. Każde wicekrólestwo podzielone było na mniejsze jednostki terytorialne, przeważnie były to okręgi wiejskie, liczące każda po sto rodzin. Nie było prywatnej własności ziemi, cała ziemia należała nominalnie do władcy, faktycznie do wspólnoty. Każda rodzina dostawała także maleńką działkę, z której zbiory mogła zachować na własność. Nie było także w zasadzie obrotu pieniędzmi, bowiem wszystkie potrzeby zaspokajało państwo. Mieszkańcy spłacali swoje powinności wobec państwa pracą, której rodzaj określano wg wieku.

Sapu Inka z insygniami władzy

Ziemie uprawiali Inkowie w sposób bardzo staranny - systemem ogrodowym, toteż dawała ona duże plony. Inkowie byli także państwem ekspansywnym terytorialnie, ale wojna o podporządkowanie jakiegoś terytorium była tylko krokiem wiodącym do celu, a celem była całkowita asymilacja podbitego terytorium. Toteż zaraz po zakończeniu działań wojennych wysyłano urzędników, którzy mieli zbadać istniejące szkody i miejscowe potrzeby - wysyłano żywność oraz natychmiast rozpoczynano naukę języka keczua, a podbitą ludność traktowano jak rdzennych obywateli państwa Inków. Jeżeli zdarzały się bunty to nie było żadnych regresji, a tylko całe buntujące się plemię przenoszono o 1000 km dalej, a tam w nowych warunkach, zapominali o buntach koncentrując się przede wszystkim na organizacji nowej egzystencji.

OSIĄGNIĘCIA CYWILIZACYJNE INKÓW

Inkowie wybudowali w swoim imperium system znakomitych dróg, które ułatwiały przekazywanie informacji z jednego krańca imperium na drugie, a tym samym ułatwiały rządzenie. Wiele z tych dróg jest używanych do dzisiaj. Inkowie nie znali pisma, ale mieli literaturę przekazywaną ustnie z pokolenia na pokolenie. Była to literatura o dużym stopniu abstrakcjonizmu i o bardzo wysokim artyzmie. W szkołach uczono tylko młodzież arystokratyczną. Nauka trwała 4 lata. Nauczycielami byli kapłani, wszystkiego uczono na pamięć.. Inkowie opracowali system zapisywania cyfr za pomocą węzełków (dłuższych i krótszych) zwanych quipu, gdzie białe węzełki oznaczały rachunki cywilne, a czarne wojskowe.

Inkaska droga  Inkaski system zapisywania cyfr - quipu

 Religia inkaska miała na początku charakter politeistyczny, głównym bogiem był Inti, bóg słońca oraz jego ojciec Wirakocza- stwórca świata. Religia Inków nie znała ofiar z ludzi, ofiary składano z kwiatów, owoców i warzyw.

Inti Wirakocza

Religia Inków znała pojęcie grzechu i spowiedzi, istniały zakony, a jedynym przestępstwem karanym śmiercią był grzech bluźnierstwa i bezbożności. Cywilizację Inków odkrył i zniszczył hiszpański konkwistador Francesco Pizarro, który poszukiwał mitycznego miasta El Dorado, które miało być całe ze złota. Stało się to w latach 1532-1535.

Francesco Pizarro Wizja El Dorado

Pizarro uwięził króla Inków Atahualpę, który zaproponował za swoje uwolnienie zapełnienie złotem i kosztownościami największej komnaty w swoim zamku. Hiszpanie pozornie godzą się na to i po całym inkaskim imperium rozjeżdżają się kurierzy z rozkazem złożenia wszystkiego co złote w Cuzco. Kiedy komnata zaczyna faktycznie wypełniać się złotem Atahualpa został postawiony przed sądem i skazany na śmierć przez Hiszpanów.

Hiszpanie ogłosili Peru kolonią hiszpańską i rozpoczęła się akcja grabieży i niszczenia miejscowej kultury.

A Z T E K O W I E

Położenie imperium azteckiego

Była to najpóźniejsza, pod względem chronologicznym amerykańska, cywilizacja indiańska. Jeszcze w XII wieku Aztekowie byli barbarzyńcami zamieszkującymi góry Sierry Meksykańskiej. Jak głosiło ich podanie w latach dwudziestych XIII w. jeden z ich szamanów miał widzenie że Aztekowie powinni poszukiwać nowych terenów osiedleńczych. Miała to być taka ziemia, na której zobaczą orła ,trzymającego węża w dziobie. Azteccy wojownicy udali się na południe w poszukiwaniu tej ziemi obiecanej i tak dotarli do jeziora Texcoco. Niestety ziemie nad jeziorem zamieszkiwane były od dawna przez Tolteków. Kiedy Aztekowie poprosili ich o zgodę na osiedlenie, ci odpowiedzieli pogardliwie że jedynie wody jeziora nie nalezą do nikogo i jeżeli chcą mogą się tam osiedlić. Nie zrażeni tym Aztekowie postanowili osiedlić się na wodach jeziora. Cały lud rozpoczął splatanie olbrzymich tratw z trzciny, w których szczeliny sypano ziemię. Takie sztuczne wyspy rzucano na wody jeziora a na nich budowano namioty. Azteckie kobiety na tych sztucznych wyspach sadziły drzewa i kwiaty,z czasem, ponieważ jezioro było płytkie, korzenie drzew zagruntowały w dnie. I tak z czasem te sztuczne wyspy stały się jedną wyspą na której powstała stolica azteckiego państwa – Tenochtitlan.

Herb Meksyku Rekonstrukcja Tenochtitlan na jeziorze Texcoco

Imperium Aztekowie zaczęli tworzyć ok. 1325r. Aztekowie byli wojownikami toteż bardzo szybko zaczęli prowadzić ekspansywna politykę wobec sąsiadów i do końca XIV wieku podbili Tolteków, Tlascalan i Zapoteków. Niestety nie dokonali oni asymilacji podbitych narodów, ciągle dokonując ekspedycji karnych, bowiem religia aztecka wymagała ofiar z ludzi. Głównym bogiem był Huitzilopochtli (Tańczący Koliber) - bóg wojny, który wymagał codziennych ofiar od swoich wyznawców. Codziennie jeden z kapłanów obsydianowym nożem otwierał klatkę piersiowa jeńca a następnie wyrywał jednym ruchem serce i składał je bogu. Cała sztuka polegała na tym aby jeniec podczas otwierania klatki piersiowej nie umarł, bowiem jeżeli serce nie było pełne krwi ofiarę składano ponownie. Codziennie zabijano około 30 jeńców, aby wyrwanymi sercami napełnić misę ofiarną. Kiedy budowano główną świątynię dla Huitzilopochtli jednorazowo złożono mu ofiarę z 80 000 jeńców.

Ceremonia składania ofiar Bóg- Huitzilopochtli

To właśnie sprawiało że imperium azteckie było w stanie permanentnej, wojny nawet z tymi plemionami, które już dawno podbili. Bowiem ciągle musieli dostarczać jeńców w celach religijnych. Ale ten brak zasymilowania podbitych plemion stał się przyczyną upadku tego państwa, bowiem podbite narody nienawidziły i bały się Azteków, zupełnie nie identyfikując się z ich kulturą i polityką.

Aztecki wojownik

Innym bardzo ważnym bogiem azteckim był Quetzalcoatl czyli Pierzasty Wąż. Jest to ten sam bóg, który u Majów nazywany był Kukulkanem. Tak jak u Majów wierzono, że przybył on z południa aby nauczyć Azteków rzemiosła i dobrego gospodarowania. Jedyne co różni legendę Azteków od Majów jest to ze Quetzalcoatl opuścił Azteków rozgniewany składanymi przez nich ofiarami z ludzi. Natomiast wg Majów to właśnie Kukulkan nauczył ich składać takie ofiary. Quetzalcoatl odchodząc przyrzekł ze wkrótce wróci zza wschodniego morza razem ze swoimi towarzyszami i z powrotem obejmie panowanie nad Aztekami.

Na czele azteckiego państwa na początku stała Rada Plemienna, która wybierała wodza wojennego, którego później w historiografii europejskiej nazywa się cesarzem. Uprawnienia władcy u Azteków ewoluowały- stopniowo przejął on oprócz funkcji wojskowych także funkcje najwyższego kapłana, następnie władza jego z władzy obieranej stała się dziedziczna w jego rodzinie i przypuszcza się, że za panowania ostatniego azteckiego władcy, Montezumy II, zaczęła ona przyjmować charakter monarchii absolutnej. Proces ten został przerwany najazdem Cortèsa, w 1519 roku. Głównym zajęciem któremu oddawali się Aztekowie było kupiectwo, rzemiosło i ogrodnictwo. Aztekowie znali pismo, było to pismo obrazkowe – piktogramy. Niestety do naszych czasów z ich literatury nic nie przetrwało gdyż jezuici całą aztecką kulturę uznali za dzieło szatana i dokładnie palono wszystkie jej pozostałości. Kres cywilizacji azteckiej położył w latach 1519-1522 Hernando Cortés.

 Hernando Cortės Pierwsze spotkanie Cortesa i Montezumy II

Państwo Azteków jako Meksyk zostało oddane pod władzę króla hiszpańskiego i zarazem cesarza Karola V Habsburga. Cortès został pierwszym wicekrólem nowej kolonii. Tak jak Majów nazywa się Grekami Ameryki Pd. tak Azteków- Rzymianami, bowiem nie stworzyli oni własnej kultury przetwarzając twórczo osiągnięcia innych ludów Ameryki, byli także najbardziej, pod względem wojskowym rozwinięta cywilizacją Ameryki.