cLEKCJA NR 3. REFORMACJA W EUROPIE

KOŚCIÓŁ I DUCHOWIEŃSTWO W PRZEDEDNIU REFORMACJI

W średniowieczu kościół przechodził kilka razy poważny kryzys, ale udawało mu się wyjść za każdym razem obronną ręką. Ostatnim kryzysem była Wielka Schizma Zachodnia( 1378-1449), z której, wydawało się, że kościół wyszedł zwycięsko, po tak zwanym ruchu soborowym(Piza 1409, Konstancja 1414-1418, Bazylea -Ferrara -Konstancja 1431-1435). Nie była to jednak prawda. Sobory zlikwidowały jedynie Wielką Schizmę Zachodnią, nie przeprowadziły jednak dogłębnej reformy Kościoła, nie wzmocniły dyscypliny, szczególnie wśród wyższego kleru, który często prowadził życie zupełnie świeckie, wykazując się często nadal całkowitą demoralizacją. Najlepszy przykład to pontyfikat papieża Aleksandra VI, który został wybrany w 1492r. i panował do 1503r.. Aleksander VI to, w rzeczywistości, Rodrigo de Borgia, arcybiskup Barcelony, który zaraz jak tylko zasiadł na tronie papieskim sprowadził do Watykanu całą swoją rodzinę, w tym dwóch synów oraz córkę- Lukrecję Borgię (słynną trucicielka). Papież nie ukrywał, że jest to jego potomstwo, głośno także mówił o tym, że Cezara Borgię chce uczynić królem zjednoczonych Włoch oraz przekazać mu tiarę papieską i doprowadzić do tego, żeby tytuł papieski stał się dziedziczny w rodzinie Borgiów. To właśnie Aleksander VI swoim niemoralnym trybem życia znowu przyczynił się do ponownej utraty autorytetu przez Kościół.

Tiara papieska Mitra papieska

Tiara papieska składająca się z trzech koron, które symbolizują :godność ojca królów, władcy świat i namiestnika Chrystusa. Wysadzana kamieniami szlachetnymi i perłami, ozdobiona na szczycie małym krzyżem jako oficjalne nakrycie głowy papieża była używana od przełomu XIII/XIV wieku do roku 1965 kiedy to Paweł VI zastąpił ją mitrą.

Działania papieży w W XV/XVI wieku wyraźnie wskazywały na ich dążenie do przekształcenia i władzy w Państwie Kościelnym w normalną monarchię o charakterze absolutnym. Dowodami tej ewolucji jest fakt, że od połowy XV wieku ( od pontyfikatu Mikołaja V) papieże przestali głosić kazania, uczestniczyć w pogrzebach, a msze odprawiali już tylko 3 razy w roku. Rzym zmienił się w stolicę, gdzie dominowali funkcjonariusze dworu i urzędnicy kurii. Artyści, na polecenie kolejnych papieży, tworzyli dzieła, które miały legitymizować świecką władzę papieży( np. freski z Kaplicy Sykstyńskiej). Niżej, wśród kleru dominowały te same tendencje: powszechny zwyczaj nierezydowania, już nie tylko biskupów w diecezjach, ale także proboszczów w parafiach. Tych ostatnich zastępowali wikariusze, zawsze źle opłacani i niewykształceni. O ile wyższy kler i proboszczowie zawsze, już wtedy wywodził się ze szlachty, to wikariusze wywodzili się z chłopstwa i mieszczaństwa i wielu przypadkach nie rozstawali się z zawodami swoich ojców(np. wikariusz mógł być nadal krawcem), było zaledwie kilka zawodów( lichwiarz, karczmarz, rzeźnik), którymi wikariusz nie mógł się zajmować. Przerażenie dzisiaj mogą budzić niesłychanie niskie wymagania, które stawiano klerykom: umiejętność poprawnego przeczytania tekstu po łacinie- bez konieczności rozumienia), umiejętność śpiewanie, znajomość dekalogu, wyznania wiary i formuł udzielania sakramentów. Powszechne i akceptowane przez wiernych były konkubinaty wikariuszy. To wszystko powodowało, że kler parafialny był niezdolny do prawdziwego katechizowania swoich wiernych. Trochę lepiej tę rolę spełniał kler zakonny, który upowszechniał wiarę głównie poprzez kaznodziejstwo( jednym ze słynnych kaznodziejów w XV wieku był dominikanin Girolamo Savonarola.

Girolamo Savonarola i jego kazania

Kaznodzieja z Florencji, który przyczynił się do reformy obyczajów w tym mieście. Religijne uniesienie, które wywołał spowodowało ustanowienie swoistej teokracji mnicha. Bardzo stanowczo występował przeciwko lichwie i po raz pierwszy w historii doprowadzi do jej ograniczenia. Został ekskomunikowany przez papieża i spalony na stosie we Florencji w 1496 roku.

 W klasztorach jednak, także dużo było rozwiązłości i przywiązywania wagi do spraw doczesnych. W religijności tamtych czasów wyraźnie widać powiązania z magią i cudotwórstwem. Stąd niezliczone objawienia, prorocy, relikwie, „żywi” święci. Taka wiara była płytka, mało uduchowiona, przywiązująca wagę do samych rytuałów, którym nadawano magiczną moc. Jednocześnie w ludziach istniała świadomość takiego stanu rzeczy i rodziła się tęsknota za zmianą. Dowodem może być proroctwo, które było znane w całej Europie, a które pojawiło się w związku, z niezwykle rzadkim, zjawiskiem astrologicznym: koniunkcją Jowisza i Saturna w znaku Skorpiona co miało miejsce 23 IX 1484 roku. Według astrologów „zwiastowało nadejście wielkiego herezjarchy z północy”. Marcin Luter miał już wtedy kilka miesięcy. Papieżem, którego pontyfikat stał się katalizatorem reformacji, był Juliusz II, którego obyczaje nie były tak skandaliczne jak Aleksandra VI, ale za to papież osobiście angażował się w wyprawy wojenne. Powszechnie komentowano w Europie brawurę papieża, który w zbroi dostał się do zdobytego miasta( Mirandola), po drabinie, jak jego żołnierze. Potem, w okresie reformacji, w rozpowszechnianych ulotkach antypapieskich, przestawiano właśnie Juliusz II w zbroi, co miało być dowodem na całkowicie doczesne zainteresowania papieży. Nie to jednak wywołało wystąpienie Lutra, tylko sprawa odpustów przywróconych przez Juliusza II w związku z budową nowej bazyliki św. Piotra w Rzymie. Juliusz II kazał wyburzyć starą, rzymską bazylikę św. Piotra i na jej miejsce zbudować nową renesansową, według projektu Donato Bramante, ale kiedy bazylika została zburzona, to okazało się, że na budowę nie ma pieniędzy, dlatego prace przebiegały opieszale, a papiestwo musiało się obyć bez reprezentacyjnej kościoła, dlatego Juliusz II przywrócił instytucję odpustów.

Rekonstrukcja wyglądu wczesnochrześcijańskiej bazyliki, wzniesionej przez cesarza Konstantyna w Rzymie w IV wieku.

Odpusty zostały wymyślone w czasie wypraw krzyżowych dla rycerzy, którzy wyruszali do Palestyny, później zostały zapomniane. Żadna bulla papieska nie twierdziła, że odpusty dotyczą kar czyśćcowych, dla teologów było jasne, że chodzi o odpuszczanie pokuty na Ziemi. Kto chciał otrzymać odpust musiał jednak przybyć do Rzymu, co było dostępne tylko dla najbogatszych. Juliusz II zmarł w 1513r., zastąpił go Leon X, papież, który wywodził się z potężnego rodu Medyceuszy florenckich. W celu przyspieszenia budowy bazyliki Leon X postanowił rozszerzyć akcję odpustową na cała Europę. W każdym kraju jakiś arcybiskup był odpowiedzialny za zbiórkę pieniędzy i za przesłanie ich do Rzymu. W Niemczech odpowiedzialnym za akcję odpustową był arcybiskup Moguncji i zarazem biskup Magdeburga i Halberstadt Albrecht Hohenzollern. Książę Saksonii Fryderyk Mądry zabronił akcji odpustowej na swoim terenie. Bezpośrednio zbierał pieniądze dominikanin Joachim Tetzl.

Akcja odpustowa

Wobec zakazu prowadzenia akcji odpustowej w Saksonii ludność tego księstwa i tak przekradała się do sąsiednich księstw, żeby brać udział w odpustach. Rozgniewany tym faktem, książę Saksonii Fryderyk Mądry, zwrócił się o pomoc do zakonu augustianów, prosząc ich, by zajęli oficjalne stanowisko w tej sprawie. Do zbadania odpustów wytypowano zakonnika Marcina Lutra, który przeczytał Pismo Św. kilka razy, bardzo dokładnie i nigdzie nie znalazł ani słowa o odpustach, dlatego właśnie uznał, że nie są one zgodne ze Słowem Bożym, znalazł także wiele innych niezgodności .

Luter stworzył 95 tez, w których zawarł niezgodności nauki Kościoła z Ewangelią i 31 październiku 1517 roku przybił na drzwiach kościoła Wittenberdze. Ta data jest uznawana za początek reformacji.

Marcin Luter Przybicie tez 31 października 1517 Drzwi Kościoła w Wittenberdze

Sprawa pewnie miała by charakter lokalny, gdyby nie to, że zostały one wydrukowane przez małą oficynę wydawniczą, która następnie rozesłała je po całej Europie, do biskupów, nawet do papieża i tak stały się one powszechnie znane. Poglądy w nich zawarte można streścić w kilku punktach. Po pierwsze Luter twierdził, że odpusty są nielegalne, gdyż nie ma o nich mowy w Piśmie Św. Stwierdzał następnie, że dla każdego chrześcijanina najwyższym autorytetem powinno być Pismo Św. Dalej pisał, że nikt na Ziemi, nawet sam papież, nie może darować kar czyśćcowych, nikt nie ma bowiem takiej władzy, a także, że jeśli ktoś naprawdę ktoś odczuwa skruchę za grzech, to nie chce uniknąć kary. Prawdziwa skrucha bowiem domaga się kary po to, by zadośćuczynić. Kiedy tezy dotarły do rąk Leona X, papież nakazał w 1521r. zorganizować w Wormacji synod biskupów niemieckich, na który zaproszono Lutra, który myślał, że na synodzie będą z nim dyskutować o tezach, był gotów odwołać swoje poglądy pod warunkiem, że udowodnią mu, że błądzi. Dowodów żądał tylko i wyłącznie z Pisma Św. Kiedy przybył do Wormacji okazało się, że nikt nie zamierza z nim dyskutować, od razu zażądano by wszystko odwołał. Luter powiedział do zgromadzonych:

Odwołać nie mogę, chyba by mi kto z Pisma Świętego dowiódł, że błądziłem. (...) Tu stoję, inaczej nie mogę, niech mi Bóg dopomoże. Amen”.

Luter opuścił Wormację i oficjalnie ogłoszono go heretykiem, czyli to raczej nie Luter zerwał z kościołem, tylko Kościół z Lutrem (1521 rok). W drodze z Wormacji do Saksonii Luter nagle zniknął, co wzbudziło wielkie oburzenie wśród Niemców, którzy podejrzewali o ten czyn cesarza Karola V. Luter został porwany przez swojego księcia Fryderyka Mądrego, który uważał, że szum wokół Lutra jest zbyt duży i że należy to wszystko wyciszyć ukrywając Lutra. Przez pół roku reformator przebywał na zamku w Wartburgu, tam właśnie przetłumaczył Pismo Św. na język niemiecki. Był to kolejny heretycki akt, gdyż nadal tylko cztery języki uważano za święte. Przekład Lutra był tak doskonały, że stał się kanonem literackiego języka niemieckiego (pisarze i poeci zaczęli w tym języku tworzyć dzieła). Zniknięcie Lutra nie uspokoiło sytuacji, dlatego sam  Fryderyk Mądry sprowadziły go do Saksonii i pozwolił, by Luter zreformował Kościół saksoński według zasad, które głosił.

ZASADY KOŚCIOŁA LUTERAŃSKIEGO

· Najwyższym autorytetem dla każdego chrześcijanina jest Pismo Św.

· Dogmat o usprawiedliwieniu, czyli przekonanie, że ludziom do zbawienia jest potrzebna tylko i wyłącznie wiara, a na zbawienie nie wpływa na przykład życie w ascezie(w klasztorach); dogmat o usprawiedliwieniu Luter oparł na zdaniu z Listu św. Piotra do Rzymian do „Sprawiedliwy z wiary żyje”.

· Luter zniósł wszystkie sakramenty z wyjątkiem Chrztu i Komunii Św., ponieważ, tylko i wyłącznie, o tych dwóch jest wzmianka w Piśmie Św.

· Luter pozwalał dowolnie interpretować Biblię, uważał, że każdy człowiek ma prawo do takiej interpretacji.

· Głową Kościoła luterańskiego powinna być najwyższa władza świecka na danym terenie,

Saksonia była pierwszym księstwem w Rzeszy, które przyjęło religię reformowaną.

Jan Kalwin

Jan Kalwin(1509-1564), Francuz, obok Lutra był najsłynniejszy reformator epoki. Pochodził z rodziny blisko związanej z Kościołem- jego ojciec był zarządcą dóbr kościelnych. Studiował prawo. Po wystąpieniu Lutra zaczął uważnie studiować Pismo Św. Po to by wykazać błędy w koncepcji niemieckiego reformatora. W konsekwencji zaczęła się tworzyć jego własna doktryna. Wygnany z Francji osiadł w Bazylei gdzie w 1539 roku wydał „ Urządzenie religii chrześcijańskiej” gdzie wyłożył zasady własnej doktryny religijnej. Od 1541 na stałe osiadł w Genewie gdzie założył zorganizował swój Kościół.

ZASADY KALWINIZMU

1. Najwyższym autorytetem dla chrześcijanina jest Pismo Św., którego jednak nie można dowolnie interpretować, obowiązuje jedna interpretacja stworzona przez Kalwina.

2. Podstawowy dogmat to dogmat o predestynacji, czyli przekonanie o tym, że każdy w chwili narodzenia jest przeznaczony do zbawienia albo do potępienia.

3. Kalwin, tak jak Luter, znosił wszystkie sakramenty oprócz chrztu i Komunii Św.

4. Gminy kalwińskie powinny być zupełnie niezależne od władzy świeckiej: według Kalwina władza świecka w ogóle powinna być podporządkowana duchownej.

5. Trzy grzechy miały być karane śmiercią: bluźnierstwo, bezbożność i cudzołóstwo, trzy cnoty były za to szczególnie pożądane: pobożność, pracowitość i sprawiedliwość.

6. Za głoszenie Słowa Bożego w gminach kalwińskich byli odpowiedzialni pastorzy( ministrowie) wybierani w sposób demokratyczny, natomiast do czuwania nad moralnością był powołany specjalny urząd- konsystorz.

7. Kalwinizm był jedyną religią, która twierdziła, że bogactwo jest dowodem łaski Bożej oraz akceptował lichwę.

INNE WYZNANIA REFORMOWANE

Sakramentaryści – twierdzili, że jedynym celem człowieka na Ziemi jest wypełnianie woli Bożej, a największym grzechem jakiego człowiek może się dopuścić jest próba przeniknięcia boskich wyroków. Najwybitniejszymi sakramentarystami byli Ulrich Zwingli z Zurychu oraz Tomasz Münzer.

Anabaptyści („powtórnie chrzczony”) – głosili dogmat powszechnego kapłaństwa oraz chrztu dorosłych oraz Królestwa Niebieskiego na ziemi. Najwybitniejszymi teologami byli Jan z Lejdy i Jan Mathys. Anabaptyści rozwinęli się, niezależnie od siebie, w Holandii i Niemczech. Część holenderska uchodziła za bardzo radykalną społecznie i z tego powodu zostali wygnani z Holandii. Przybyli do Niemiec, do Münster i wypędzili z miasta katolickiego biskupa Fryderyka von Valdeck, następnie założyli tam w 1534r. państwo teokratyczne rządzone według własnych zasad( równy podział majątku, poligamia), ale po kilkunastu miesiącach zostali stamtąd wygnani.

Antytrynitarze – nazywani inaczej unitarianami albo arianami, głosili pogląd, że Bóg, jako najwyższa mądrość, nie może nauczać rzeczy z rozumem sprzecznych. Odrzucali dogmat o Trójcy Św.( stąd nazwa unitarianie), jak i Niepokalane Poczęcie. Najwybitniejszym teologiem był Michał Servet, a po jego śmierci Jerzy Blandrata oraz bracia  Lelio i Faustyn Socynowie.

Anglikanie- wyznanie, które powstało z woli króla Anglii Henryka VIII Tudora, który nie mogąc otrzymać zgody papieża na uznanie swojego małżeństwa z Katarzyną Aragońską za nieważne, zdecydował się zerwać z papiestwem. Ogłosił się głową Kościoła angielskiego w 1534r. Kościół anglikański, w czasach Henryka VIII miała te same dogmaty i ceremoniał co katolicki. Różnice to: brak celibatu księży, brak życia zakonnego, król jako głowa Kościoła

WSPÓLNE ELEMENTY WYZNAŃ REFORMOWANYCH

1. Najwyższym autorytetem dla wiernych jest Ewangelia ( stąd inna nazwa wyznań reformowanych ewangelicy)

2. Uznawanie tylko dwóch sakramentów: chrztu i komunii bo tylko te są wymienione w Ewangelii

3. Komunia pod dwiema postaciami

4. Brak życia zakonnego

5. Brak kultu świętych

6. Ubogi Kościół