5. Anglia w XVI wieku
LEKCJA NR 5. HISTORIA ANGLII W XVI WIEKU
W 1509r. zmarł król Henryk VII, który był założycielem dynastii Tudorów. Na tronie zastąpił go syn Henryk VIII. Jego pierwszą żoną była Katarzyna Aragońska, z pochodzenia Hiszpanka, która urodziła mu tylko jedno dziecko Marię Tudor. Kiedy w 1517r. Luter wystąpił ze swoimi tezami, Henryk VIII napisał dzieło, w którym bronił katolicyzmu i papiestwa, za co otrzymał tytuł Defensor Fidei (Obrońca Wiary). W 1527r. Henryk VIII postanowił się rozwieść z Katarzyna Aragońską, ponieważ pragnął mieć syna. Z tego właśnie powodu upoważnił kardynała Tomasza Wolseya, aby ten znalazł prawne możliwości uzyskania unieważnienie małżeństwa. W innym czasie, Henryk VIII z całą pewnością uzyskał by to co chciał, ponieważ Katarzyna Aragońska, przed ślubem z Henrykiem VIII, była żona jego brata księcia Artura, z punktu widzenia prawa kościelnego, jej późniejsze małżeństwo z Henrykiem było kazirodztwem. Henryk VII, teść Katarzyny, powinien odesłać młodą wdowę z powrotem do Hiszpanii, do rodziców, niestety razem z posagiem, co królowi Anglii się nie podobało. Również Katarzyna niechętnie myślała o powrocie. W Hiszpanii, jako wdowę, zamknięto by ją w klasztorze. Dlatego, łatwo dała się namówić na ślub z nowym następcą tronu, księciem Henrykiem, rodzonym bratem jej poprzedniego męża.
Henryk VIII Katarzyna Anna Jane Anna Katarzyna Katarzyna Parr
Aragońska Boleyn Seymour z Kleve Howard
Papież spełniłby prośbę angielskiego króla, gdyby nie to, że w Europie trwała reformacja, a jedynym sprzymierzeńcem papieża w walce z wyznaniami reformowanymi był cesarz Karol V, który był siostrzeńcem Katarzyny. Papież unieważniając jej małżeństwo z Henrykiem VIII, publicznie by ogłosił, że Katarzyna, przez te wszystkie lata żyła w konkubinacie z Henrykiem, a dziecko urodzone z tego związku to dziecko z nieprawego łoża. Na takie zhańbienie ciotki cesarza, papież Klemens VII nie mógł sobie pozwolić, tym bardziej, że stosunki między papieżem a cesarzem jeszcze bardziej komplikowała sprawa wojny pomiędzy Francją a cesarzem Karolem V, w tych wojnach, które historia nazywa włoskimi papież raz opowiadał się po jednej raz po drugiej stronie, co spowodowało, że cesarz Karol V 1527r. zdobył i złupił Rzym( Sacco di Roma), a papież Klemens VII stał się praktycznie więźniem cesarza.
Złupienie Rzymu(Sacco di Roma)
Angielski poseł odjechał z Rzymu z niczym, co rozwścieczyło Henryka VIII i dlatego w 1531r., za radą Tomasza Cranmera, ogłosił się protektorem kościoła angielskiego, następnie uznał swoje małżeństwo z Katarzyną Aragońską za nieważne i poślubił jej dwórkę Annę Boleyn, która wkrótce urodziła mu córkę Elżbietę. W 1534r. król wydał pierwszy akt o supremacji (supremus – najwyższy), w którym ustanowił siebie głową kościoła angielskiego, czyli oficjalnie zrywał z papiestwem. Nie oznaczało to jednak, że Henryk VIII zgadza się na wprowadzenie zasad kościoła reformowanego. W 1536r. król wydał „Sześć Artykułów Wiary”, w których ustalał, że w kościele angielskim nadal obowiązują te same zasady, co w kościele katolickim, tyle tylko, że jego głową jest król, nie ma klasztorów i wszystkie dobra kościelne ulegają sekularyzacji. Anna Boleyn została wkrótce ściętą bo, mimo obietnic, nie urodziła królowi syna. Trzecia królową została Jane Seymour i ona wreszcie urodziła oczekiwanego syna, sama zmarła przy porodzie. Czwartą żoną została niemiecka księżniczka Anna de Cleves, piątą była Angielka Katarzyna Howard, która także została oskarżona o wiarołomstwo i ścięta. Ostatnią żoną, która go przeżyła, była Katarzyna Parr. Henryk VIII zmarł w 1547r. Na tron wstąpił jego syn Edward VI. W jego imieniu władzę regencyjną sprawował najpierw jego wuj książę Sommerset, a później hrabia Robert Warwick. Obaj regenci w ogóle się nie interesowali sprawami kościoła angielskiego, z tego względu arcybiskup Canterbury Tomasz Cranmer postanowił wprowadzić w anglikanizm, więcej zmian o charakterze kalwińskim (1549 – „Księga modlitwy powszechnej” Cranmera). W 1552 roku wydał Akt o jednorodności, w którym wprowadzał kalwińskie dogmaty, modlitwy i ceremoniał do kościoła anglikańskiego. W 1553r. Edward VI zmarł bezdzietnie, tuż po uzyskaniu pełnoletności. Na tron wstąpiła jego siostra Maria Tudor, pierwsza kobieta- król w historii Anglii”. Maria uzyskała przydomek „Krwawa Mary”. Nieprawda jest jednak, jakoby królowa od razu rozpoczęła prześladowania religijne. Chciała przywrócić katolicyzm w Anglii, ale na początku starała się do tego doprowadzić łagodnymi metodami i naprawdę mogła odnieść sukces, bo przywiązanie do nowej religii było jeszcze bardzo słabe. Nastawienie Marii Tudor zmieniło się, gdy doszło do konfliktu między parlamentem a nią, w sprawie jej małżeństwa, królowa, wbrew woli parlamentu i całego narodu, uparła się poślubić swojego kuzyna, a zarazem następcę hiszpańskiego tronu, syna cesarza Karola V, księcia Filipa Habsburga, który od 1556r. będzie panował w Hiszpanii jako Filip II. Mimo sprzeciwu parlamentu królowa dopięła swego. Małżeństwo zostało zawarte. Parlament nie wyraził zgody na koronację Filipa II na króla Anglii. Nie uzyskawszy korony,
Wjazd Marii do Londynu w 1553r. Królowa Maria i i jej mąż Filip II Habsburg
Filip stracił w ogóle zainteresowanie tym małżeństwem, nie bywał w Anglii i właśnie to niepowodzenie, którego Maria Tudor doznała w życiu osobistym, spowodowało, że królowa zupełnie zmieniła swój charakter. Zaczęły się prześladowania religijne i jedna z pierwszych ofiar stał się Tomasz Cranmer, który w 1556r. został spalony, a jeszcze wcześniej, bo w 1555r. Maria Tudor odwołała Akt o Supremacji i na nowo podporządkowała Anglię papieżowi, sama jednak zmarła w 1558r. i na tron wstąpiła jej siostra Elżbieta I.
Henryk VIII ze swoimi dziećmi Elżbieta I
Elżbieta była jedynym dzieckiem z drugiego małżeństwa Henryka VIII Tudora z Anną Boleyn, które dożyło wieku dojrzałego. Elżbieta I w 1559r. wydała drugi Akt o Supremacji i przywróciła anglikanizm. Arcybiskupem Canterbury królowa mianowała Mateusza Parkera, który był bardzo tolerancyjny i w bezkonfliktowy sposób na nowo wprowadzał anglikanizm. Swoim najbliższym doradcą królowa mianowała Williama Cecila, który do swojej śmierci był kanclerzem królowej, a potem zastąpił go jego syn Richard. Bezpieczeństwem królestwa i samej królowej zajmował się Filip Walsingham. Królowa nie wzbraniała się powiększać swojego majątku wszelkimi sposobami. Zatrudniła korsarza Francisa Drake, który napadał hiszpańskie okręty wywożące złoto i srebro z hiszpańskich kolonii w Ameryce. Okrążył też, jako drugi człowiek po Magellanie, ziemię dookoła w latach 1577 – 1580r.
Podróż Francisa Drake dookoła świata 1577-1580r.
Sprawa Drake`a była jednym z powodów zaostrzenia się rywalizacji angielsko – hiszpańskiej o panowanie na morzach. Najbardziej poważnym zagrożeniem dla panowania Elżbiety była sprawa Marii Stuart, szkockiej królowej, która przez swoją babkę, Małgorzatę Tudor, była spokrewniona z Henrykiem VIII. Z tego powodu dla papieża i cesarza oraz wszystkich katolików w Europie była prawowitą następczynią nie tylko tronu szkockiego, ale także tronu angielskiego. W 1570r. papież Pius IV rzucił na Elżbietę klątwę co uaktywniło opozycję katolicką, która we współpracy z hiszpańskim ambasadorem, raz po raz, organizowała zamachy i spiski przeciwko Elżbiecie. Maria Stuart była jedynym dzieckiem szkockiego króla Jakuba V oraz księżniczki francuskiej Marii Lotaryńskiej z rodu de Guise. Od maleńkości wychowywała się na francuskim dworze, gdzie poślubiła następcę francuskiego tronu Franciszka II, który został królem Francji w 1559r., a zmarł w 1560r.
Maria Stuart i król Francji Franciszek II Maria Stuart jako królowa Szkocji
Po śmierci męża Maria Stuart zdecydowała się wrócić do Szkocji i objąć tam osobiste rządy. Przybyła z całą francuską świtą, niezbyt chętnie witana przez Szkotów, ponieważ była katoliczką, a Szkocja w czasie jej nieobecności stała się państwem całkowicie kalwińskim. Maria starała się prowadzić politykę łagodną pod względem religijnym i nie drażnić swoich poddanych, kazała nawet wyjechać ze Szkocji papieskiemu nuncjuszowi. Królowa nie była sobie jednak w stanie poradzić sobie z opozycją szkockiej arystokracji, co w konsekwencji doprowadziło do wojny domowej. W 1565r. królowa została zmuszona do abdykacji na rzecz swojego dwuletniego synka (Maria była trzykrotnie mężatką), Jakuba VI, który był synem jej drugiego męża Henryka Darnley`a. Po abdykacji królowa miała cieszyć się wolnością osobistą, ale nie wierzyła arystokracji i postanowiła uciec ze Szkocji w 1565r. Uciekła do Anglii. Elżbieta I przyjęła ją wbrew opinii swoich doradców, którzy uważali, że Maria Stuart powinna być zabita pod byle pozorem, ponieważ jest zagrożeniem dla panowania Elżbiety. Angielska królowa nie posłuchała tej rady. Przekazała Marii mały zameczek w północnej Anglii i nakazała by królowa poruszała się w promieniu pięciu kilometrów od tego zamku. Elżbieta wypłacała jej pensję. Przez następne dwadzieścia lat Maria Stuart nie pozwoliła się wciągnąć w żaden spisek przeciw Elżbiecie, chociaż ustawicznie namawiał ją do tego ambasador hiszpański, obiecując, że Hiszpania pomoże jej zasiąść na angielskim tronie. Dopiero w 1586r. Maria Stuart zmieniła zdanie i zgodziła się wziąć udział w spisku sądząc, że jest on zorganizowany przez Hiszpanię, w rzeczywistości był organizowany przez Williama Cecila, który w ten sposób chciał zgromadzić dowody zdrady Marii. Wszystkie jej listy, pisane jakoby do ambasadora hiszpańskiego, trafiały w ręce Cecila, który następnie przekazał je Elżbiecie I. Marii Stuart wytoczono proces i skazano na karę śmierci. Wyrok został wykonany w 1587r. Ścięcie Marii stało się bezpośrednią przyczyną zorganizowania przez Filipa II wyprawy na Anglię w 1588r.. Pretekstem do wyprawy było pomszczenie śmierci Marii Stuart, ale w rzeczywistości Filip II, król Hiszpanii, chciał w ten sposób ostatecznie rozstrzygnąć rywalizację angielsko – hiszpańską w Europie i o panowanie na morzach. Narastający od czasów XVI wieku konflikt pomiędzy Anglią i Hiszpanią miał charakter wielopłaszczyznowy. Był to konflikt obejmujący sferę religii, polityki międzynarodowej, posiadłości zamorskich, wolności mórz i handlu. Filip II wysłał sto dwadzieścia okrętów, były to olbrzymie hiszpańskie galeony, którymi dowodził książę Alonso Medina Sidonia. Ta flota miała najpierw zabrać z Niderlandów hiszpańskie wojsko, pokonać flotę angielską strzegącą wybrzeża i dokonać inwazji na Anglię. Filip II, przekonany o jej zwycięstwie, nazywał ją „Niezwyciężona Armadą”. W Anglii wieść o hiszpańskiej wyprawie wzbudziła panikę. Anglia praktycznie nie posiadała armii lądowej, przeciwko Hiszpanom wystawiono flotę, którą dowodził lord Charles Howard. Statki angielskie były dużo mniejsze niż hiszpańskie. Anglicy od kilkunastu lat budowali okręty, w których burty były wzmocnione żelaznymi wstawkami, dlatego też mogły one wziąć na swój pokład o wiele więcej armat niż większe okręty hiszpańskie, a przy tym były dużo zwrotniejsze. To była jedna przyczyna, dla której flota hiszpańska nie mogła zbliżyć się do brzegu i dokonać inwazji. Ponadto burza w Kanale La Manche rozproszyła „Niezwyciężoną Armadę”. W ten sposób Hiszpania ostatecznie musiała uznać angielskie panowanie na morzu. Zmuszona do odwrotu wokół wysp brytyjskich, Szetlandów i Irlandii, wróciła do Hiszpanii rozproszona i zmniejszona o połowę. Zatonęło ponad 60 okrętów, zginęło 20 tys. żołnierzy i marynarzy.
Droga Wielkiej Armady i hiszpańskie galeony u wybrzeży Anglii
W 1596r. Anglicy pod przywództwem lorda Howarda zorganizowali odwetową wyprawę na Kadyks (miasto w południowej Hiszpanii, przy cieśninie Gibraltarskiej. W wieku XVI Kadyks był uważany za najbogatszy hiszpański port. Tam dopływały wszystkie statki z kolonii hiszpańskich). Wyprawa zakończyła się pełnym sukcesem. Statki stojące w Kadyksie zostały zrabowane. Elżbieta I zmarła w 1603r. nigdy nie wyszła za mąż i nie posiadała potomstwa, dlatego usynowiła syna Marii Stuart Jakuba VI. Śmierć Elżbiety I zakończyła panowanie Tudorów w Anglii. Zaczęło się panowanie dynastia Stuartów.