LEKCJA NR 7 . FRANCJA W XVI WIEKU

Historia Francji w XVI wieku była zdominowana przez dwa problemy: pierwszy dotyczył polityki zagranicznej, drugi polityki wewnętrznej. Pierwszy to wojny włoskie, w które Francja była zaangażowana w latach 1494-1559, drugi to wojny religijne, które trwały od 1562 do 1598 roku.

Francja w XVI wieku

Wojny włoskie dzielą się na dwie wyraźne fazy. W pierwszej ( 1494-1516) francuskim królom chodziło o podporządkowanie sobie poszczególnych państewek włoskich lub nawet całych Włoch. W drugiej (1516-1559) mimo, że Włochy nadal były w centrum uwagi walczących stron, to najważniejszą dla Francji kwestią było uzyskanie przewagi nad Habsburgami, których posiadłości od 1519 roku otaczały Francję z wszystkich stron ( we władzy Habsburgów w I poł. XVI wieku były: Niemcy, Hiszpania, Niderlandy, część Włoch, a także Węgry i Czechy).

Posiadłości Habsburgów wokół Francji

Francja była silniejsza od każdego z habsburskich krajów pojedynczo, ale słabsza od ich koalicji. Ponadto, francuscy królowie byli zaniepokojeni faktem uzyskania przez Habsburgów kilku koron europejskich, zdobycie korony francuskiej, chociaż bardzo iluzoryczne, połączyło by terytorialnie posiadłości Habsburgów w Europie Wschodniej i Zachodniej. Wojny włoskie należy rozpatrywać w trzech aspektach: jako nieudaną próbę ekspansji Francji na Płw. Apeniński, udaną walkę o rozerwanie łańcucha państwa habsburskich zaciskającego się wokół Francji, nierozstrzygniętą, do końca w XVI wieku, a dopiero w XVIII, walkę o hegemonię między Francją a Habsburgami w Europie Zachodniej. Italia w XVI wieku nie była jednolitym państwem. Termin „Włochy” to pojęcie historyczno- geograficzne, w momencie rozpoczęcia wojen, północne Włochy, były skupiskiem średnich i drobnych państewek, niejednolitych pod względem ustrojowym ( Wenecja, Genua, Florencja to republiki, Mediolan i Sabaudia to księstwa) skłóconych politycznie ale potężnych bogactwem nagromadzonym w średniowieczu, głównie w czasach wypraw krzyżowych i kwitnących kulturą humanizmu i renesansu. Na południu Włoch rozciągało się Królestwo Neapolu we władaniu bocznej linii dynastii aragońskiej. Obok południa Włoch obejmowało ono także Sycylię i Sardynię. Było to państwo biedne i odporne na zmiany, które niosła nowa epoka. W środku Włoch leżało Państwo Kościelne, które, z politycznego punktu widzenia było absolutną, teokratyczną monarchią elekcyjną.

Francja pod koniec XVI wieku to państwo scentralizowane, które zwycięsko wyszło z wojny stuletniej, dodatkowo powiększone o Burgundię ( 1477) i Prowansję (1480) oraz Bretanię w 1491r., którego władcy rozglądali się za możliwością nowych nabytków terytorialnych. Katalizatorem wojen włoskich stała się polityka nowo wybranego papieża i wymarcie dynastii neapolitańskiej. W 1492r. papieżem został biskup Barcelony Rodrigo de Borgia, który przyjął imię Aleksander VI. Nowy papież pragnął zjednoczyć Włochy, a królem uczynić swojego syna Cezara Borgię. Ta papieska polityka spowodowała, że książęta północno- włoscy poczuli się zagrożeni i poprosili o pomoc króla Francji Karola VIII. Francja była wtedy jedynym państwem w Europie, które dysponowało stałą, własną armią. Karol VIII bardzo chętnie podjął próbę interwencji, tym bardziej, że dawało mu to możliwość dojścia przez terytorium Włoch do Królestwa Neapolu, którego koronę chciał przejąć, bo właśnie wymarła tam dynastia Andegawenów Neapolitańskich, z którą Karol VIII był spokrewniony przez matkę. Kiedy wojska francuskie wkroczyły do Włoch, książęta bardzo szybko przekonali się, że Karol VIII zamierza realizować swoją własną politykę i tak naprawdę przybył nie po to, by ich wesprzeć w walce papieżem, ale uzależnić politycznie i ograbić. Tak właśnie zaczął się I etap (1492 – 1519r.) kiedy to Francja próbuje utrwalić swoje wpływy w Italii wykorzystując rozbicie polityczne i nieustanne intrygi i walki na półwyspie. W 1498r. zmarł Karol VIII. Na tronie zastąpił go Ludwik XII. Od 1501r. do wojny przyłączyła się Aragonia akcentując w ten sposób swoje prawa Neapolu. W 1503r. doszło do bitwy nad Garigliano pomiędzy Francją, a Aragonią, którą Francuzi przegrali i musieli się wycofać z Włoch.

Bitwa nad Garigliano 1503r.

Ludwik XII nie podjął walki na nowo. Zmarł w 1515r. Na tron wstąpił jego kuzyn Franciszek I, który, by udowodnić swoją rycerskość, od razu podjął wyprawę do Włoch, zdobył Mediolan i ustanowił w tym księstwie francuskie panowanie. W 1516r. królem Hiszpanii został Karol Habsburg, który w 1519r. został również cesarzem niemieckim Karolem V.

Franciszek I Karol V Habsburg

W ten sposób w rękach Habsburgów znalazła się: Hiszpania, Niderlandy, Franche Comtè, księstwo Luksemburgu oraz Królestwo Neapolu. Habsburgowie usadowili się z każdej strony granicy francuskiej. Było to poważne zagrożenie dla Francji: od tego momentu rozpoczyna się rywalizacja Habsburgów z francuskimi Walezjuszami o hegemonię w Europie. W 1525r. wojska dowodzone przez Franciszka I zostały pokonane w bitwie pod Pawią. Franciszek I dostał się do niewoli.

Bitwa pod Pawią 1525r.

W 1526r. podpisał pokój madrycki, na mocy którego Francja wyrzekała się Burgundii oraz wszelkich pretensji do Włoch. Pokój ten długo nie przetrwał, ostatnia faza wojen włoskich za Franciszka I została zakończona rozejmem w Crepy w 1544r. na mocy którego Francja znowu wyrzekła się pretensji do Włoch. Franciszek I zmarł w 1547r. Na tron wstąpił jego syn Henryk II. Żoną Henryka II była Katarzyna Medycejska, która wywodziła się z Medyceuszy florenckich. Była to rodzina mieszczańska, która w XV wieku została nobilitowana i uzyskała status książęcy. Medyceusze byli bankierami królów i papieży. Z księżniczkami z tego rodu chętnie się żeniono bo dostawały bardzo wysokie posagi, w dodatku od razu wypłacane, ale często, już w małżeństwie były traktowane z pogardą, piętnując w ten sposób mieszczańskie korzenie tego rodu. Dlatego Katarzyna miała we Francji trudne życie - arystokracja nią pogardzała, nawet sam król Henryk II nie okazywał jej należytego szacunku mimo, że urodziła mu dziewięcioro dzieci.

Henryk II Walezjusz Katarzyna Medycejska

W 1552r. zaczął się nowy etap wojen włoskich. Do 1556r. Henryk II walczył z cesarzem Karolem V, a po jego abdykacji( 1556) z jego synem Filipem II. Żadna ze stron nie była w stanie odnieść decydującego zwycięstwa, dlatego w 1559r. zdecydowano się zawrzeć ostateczny pokój w Cateau Cambresis. Na mocy którego Hiszpanie całkowicie się zrzekali praw do Franche Comte, natomiast Francuzi ze swojej strony wyrzekli się pretensji do Włoch. Pokój ten zakończył wojny włoskie. Kilka tygodni po jego zawarciu zginął w czasie turnieju Henryk II. Śmierć króla i wypadek przewidział Nostradamus – francuski lekarz i słynny jasnowidz żyjący w tym czasie.

Nostradamus Śmierć Henryka II na turnieju

Po śmierci Henryka II na tron wstąpił jego najstarszy syn Franciszek II, jego żoną była Maria Stuart. Ponieważ młoda para tak naprawdę nie interesowała się rządami, faktyczną władzę sprawowali wujowie królowej, książęta de Guise. W roku 1560 Franciszek II zmarł na gruźlicę.

Franciszek II i Maria Stuart Karol IX Walezjusz

Nie pozostawił po sobie potomstwa, na tron wstąpił jego dziewięcioletni brat Karol IX. Francuskie prawo przewidywało, że w wypadku małoletności króla, władzę regencyjną zawsze ma sprawować matka, czyli w tym wypadku Katarzyna Medycejska. Ponieważ Gwizjusze bardzo przyzwyczaili się do sprawowania władzy, to uważali, że są bardziej predestynowani do niej niż Medyceuszka, którą w dodatku pogardzali i nazywali „włoską mieszczką”. Brak autorytetu regentki, nie był jednak jedynym problemem podczas jej rządów. Właśnie wtedy coraz większą popularność zdobywał sobie kalwinizm. Kalwinów nazywano hugenotami, było to zniekształcenie retoromańskiego słowa „Eidgenossen”, które znaczy sprzysiężeni”. Hugenoci zaczęli zyskiwać coraz większą popularność właśnie po zakończeniu wojen włoskich, kiedy to masa średniej szlachty francuskiej straciła zatrudnienie w wojnach, co spowodowało zubożenie szczególnie tych, którzy wszystkie łupy stracili, nie pozostawiając sobie nic na czarną godzinę. Dlatego właśnie opowiadali się za kalwinizmem. W 1562r. kalwini zorganizowali swój pierwszy zjazd w miejscowości Wassy i tam zostali napadnięci przez oddziały Gwizjuszy.

Rzeź w Wassy

„Rzeź w Wassy” stała się bezpośrednią przyczyną, wybuchu we Francji, pierwszej wojny religijnej, która z przerwami trwała do 1570r. Zakończyła się wydaniem przez regentkę edyktu tolerancyjnego w Saint

Germain i wydawało się, że to zakończy spory religijne, ale w rzeczywistości napięcie między hugenotami, a katolikami nadal nie ustępowało. Katolicy za swoich przywódców uważali Gwizjuszy, natomiast hugenoci admirała Gaspara de Coligny oraz króla Nawarry Henryka de Bourbon. Przypieczętowaniem pokoju miało być małżeństwo Henryka z Nawarry z siostrą króla Małgorzatą Walezjuszką. Ślub został wyznaczony na 23 sierpnia 1572r. Z tej okazji przybyła do Paryża cała masa hugenotów, żeby wziąć udział w uroczystościach.

Gaspar de Coligny Henryk Burbon i Małgorzata

W noc poślubną z 23 na 24 sierpnia król Karol IX wysłał morderców do domu Gaspara de Coligny, którzy zamordowali admirała. Ten mord miał charakter mordu politycznego. Król uznał bowiem, że w państwie nie może być tak, że połowa społeczeństwa, czyli hugenoci jest podporządkowana komuś innemu, a nie jemu. Ten mord został ujawniony jeszcze tej samej nocy, co doprowadziło do rozruchów w Paryżu, które bardzo szybko zamieniły się w rzeź hugenotów. Zginęło wtedy sześć tysięcy osób, ale w rzeczywistości trudno jest określić ilu z nich było hugenotami, współcześnie bowiem uważa się, że podczas tej nocy wiele osób rozstrzygało, poprzez morderstwo swoje własne waśnie i, że z tego względu, zginęło także wielu katolików. Mordercy, wśród których był brat króla Henryk de Valois, chcieli także zamordować pana młodego- Henryka z Nawarry, który ocalił życie ukrywając się w komnatach swojej, dopiero co poślubionej żony- Małgorzaty de Valois, a nad ranem przeszedł na katolicyzm, stając się jednocześnie nieformalnym więźniem pałacu bo po śmierci Gaspara de Coligny to on był uznawany przez hugenotów za ich przywódcę.

Noc św. Bartłomieja- rzeź hugenotów w Paryżu Maria Medycejska przed Luwrem po rzezi

Rzeź hugenotów nie wzmocniła pozycji monarchii. Stała się przyczyną wybuchu nowej wojny religijnej. Karol XII zmarła bezdzietnie 1574r., na tron wstąpił jego brat, Henryk de Valois jako Henryk III ( aby objąć francuską koronę musiała uciec z Polski, gdzie od 1573r. był królem).

Śmierć Henryka III z Polski 1574r.

W 1576r. zaczęła się kolejna wojna religijna, która często jest nazywana wojną trzech Henryków: katolikami dowodził Henryk Gwizjusz, hugenotami Henryk z Nawarry, a obok nich król Henryk III starał się wzmocnić swój autorytet zwalczając jednego i drugiego. Henryk III szybko doszedł do wniosku, że pokojowi we Francji zagrażają nie hugenoci, ale właśnie Gwizjusze, którzy rozgłaszali, że są bardziej godni tronu francuskiego, ponieważ pochodzą w prostej linii od Karola Wielkiego, podczas gdy Walezjusze to boczna inia Kapetyngów. Z tego powodu Henryk III zaprosił do swojego ulubionego zamku w Blois w 1588r. Henryka i Karola de Guise, pod pozorem przeprowadzenia rozmów na temat sytuacji politycznej w kraju. W rzeczywistości był to podstęp. Dworzanie Henryka III zabili Gwizjuszy.

Śmierć Henryka de Guise

Francuski król sprzymierzył się z Henrykiem z Nawarry, który, przez matkę, był spokrewniony z Walezjuszami i był sukcesorem tronu francuskiego. Henryk III, ostatni Walezjusz, uznał prawa dziedziczne Burbona. Ta ugoda bardzo szybko doprowadziła do uspokojenia sytuacji we Francji. Dwaj Henrykowie opanowali praktycznie całą Francję z wyjątkiem Paryża. Podczas oblężenia Paryża w 1589r. został zamordowany Henryk III. Morderstwa dokonał fanatyczny mnich Jacques Clement. Chciał się w ten sposób zemścić się na królu za zamordowanie Gwizjuszy.

Zamordowanie Henryka III 1589r.

Na Henryku III wymarła dynastia Walezjuszy, by uniemożliwić Henrykowi z Nawarry przejęcie władzy, papież Sykstus V rzucił na niego klątwę w 1589r. Doszło do nowej wojny religijnej we Francji. W 1594r. Henrykowi udało się podporządkować całą Francję, ale ciągle uznania go za króla odmawiał Paryż. Po przedłużających się walkach Henryk Burbon wypowiedział słynne zdanie: „Paryż warty jest mszy. (W rzeczywistości nie on je wypowiedział, ale jego współpracownik Maksymilian de Sully). Dlatego Henryk przeszedł na katolicyzm, papież zdjął z niego klątwę, co umożliwiło jego koronację na króla Francji w 1595r. Henryk IV to założyciel nowej dynastii Bourbonów. W 1598r. król wydał edykt nantejski (wydany w mieście Nantes). Na mocy tego edyktu przyznawał hugenotom pełnię praw politycznych (mogli sprawować wyższe urzędy, mieli swobodę religijną, swobodę odprawiania kultu we wszystkich miastach oprócz Paryża i miast biskupich). Król przyznawał im także prawo do posiadania około stu tzw. miejsc bezpieczeństwa, czyli twierdz, z których największą i najważniejszą była twierdza La Rochelle. Hugenoci mogli się tam schronić, jeśli poczuli, że są prześladowani. Tak naprawdę edykt nantejski nadawał hugenotom przywilej legalnego buntowania się przeciwko centralnej władzy.

Henryk IV Burbon (1589-1610) Edykt nantejski 1598r.

Czasy panowania Henryka IV, to czas uspokojenia wewnętrznego Francji. Świetnie rozwijała się gospodarka. Zostały ustabilizowane finanse państwa, co było zasługa ministra finansów Henryka IV- Maksymiliana de Sully. W 1610r. Henryk IV został zamordowany przez François Ravaillac'a, który był katolickim fanatykiem. Zamordował króla, uważając, że jest fałszywym chrześcijaninem. Henryk IV pozostawił po sobie nieletniego syna Ludwika XIII. Regencję w jego imieniu miała sprawować jego matka Maria Medycejska.

Zamordowanie Henryka IV Burbona 1610r.