8. Hiszpania w XVI wieku

LEKCJA NR 9. HISZPANIA W XVI WIEKU

Średniowieczna Hiszpania nie była jednolita pod względem politycznym. Istniało tutaj kilka mniejszych i większych królestw często walczących ze sobą, ale jednoczących się w walce z Maurami czyli muzułmanami, którzy od 1238 r. na Półwyspie Iberyjskim w swoim posiadaniu mieli już tylko Grenadę. Jednocześnie z upadkiem znaczenia politycznego Maurów na czoło iberyjskich królestw zaczęły się wysuwać dwa: Kastylia i Aragonia. Aragonia podporządkowała sobie Walencję i Katalonię, a do 1515r. także Nawarę. Do Kastylii należał Leon.

Hiszpania w XV wieku-przed końcem rekonkwisty

Małżeństwo Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego 1469 r. dawało nadzieje na zjednoczenie tych królestw choćby unią personalną. Istotnie tak się stało w 1474 r. Izabela po śmierci swojego brata została królową Kastylii, a Ferdynand w 1479 r. został królem Aragonii.

Ferdynand Aragoński i Izabela Kastylijska- portret ślubny

Oba królestwa były organizmami niejednolitymi. W Kastylii, obok szlachty i duchowieństwa, duże prawa mieli mieszczanie, a także chłopi, którzy przez udział w rekonkwiście szybko wyzwolili się z poddaństwa, zmusili feudałów do ustępstw i zaczęli wysyłać swoich przedstawicieli do kortezów (przedstawicielstwo stanowe). Miasta kastylijskie łączyły się w związki zwane hermandadami dla obrony swoich praw. Kastylijscy mieszczanie także uczestniczyli w obradach kortezów. W Aragonii było inaczej. Tutaj bezwzględnie dominującą grupa była szlachta obdarzona wieloma przywilejami, które znacznie ograniczały królewską władzę np. wypowiadanie posłuszeństwa królowi ). Unia miedzy Kastylia i Aragonia miała charakter przede wszystkim personalny. Oba państwa zachowywały odrębność ustrojową i obyczajową. Prowadzono jedynie wspólną walkę z Grenada, którą zdobyto w 1492 r. Jednak ta data tylko teoretycznie oznaczała początek zjednoczonej Hiszpanii. Natomiast jest to data, która ostatecznie zakończyła rekonkwistę.

Zdobycie Grenady

Przeszkodą do faktycznej jedności były mniejszości: mauretańska i żydowska, zawzięcie broniące nie tylko swojej odrębności kulturowej, co przede wszystkim religijnej. Zaraz po zdobyciu Grenady para królewska wydała nakaz by Żydzi bądź przyjęli chrześcijaństwo, bądź opuścili Hiszpanie, taki sam nakaz, w 1502 r. wydano w stosunku do muzułmanów. Część Żydów i Maurów faktycznie opuściła Hiszpanie, cześć pozornie przyjęła chrześcijaństwo - co nie zmieniło nieufnego stosunku władz do byłych muzułmanów (morysków), czy byłych Żydów (maranów). Dlatego byli oni nadal upośledzeni pod względem praw. Na skutek emigracji prześladowanych mniejszości religijnych Hiszpania straciła pól miliona doskonałych rolników i rzemieślników co natychmiast odbiło się na gospodarce i dochodach monarchii. Ferdynand i Izabella, z roku na rok, starali się umacniać swoją władzę. Przeprowadzono także wiele istotnych reform, których celem była unifikacja państwa: hermandady, na których królewska para mogła się oprzeć w walkach z hidalgami(szlachta hiszpańska).

Hiszpania nie liczyła się w europejskiej polityce. Dopiero przejęcie tronu hiszpańskiego przez Habsburgów uczyniło z Hiszpanii ważny podmiot europejskiej historii. Córka Izabelli i Ferdynanda Joanna Szalona w 1496 r. została wydana za Filipa Pięknego - księcia Niderlandów i Burgundii, syna cesarza Maksymiliana I Habsburga.

Joanna Szalona i jej mąż Filip Piękny Habsburg

W 1516 r. po ubezwłasnowolnieniu Joanny, królem Hiszpanii został syn tej pary, Karol Habsburg, który wychowywany w Burgundii nie znał hiszpańskiego i nie rozumiał problemów państwa, którego los uczynił go królem. Przybył w otoczeniu niderlandzkich doradców wśród których największym zaufaniem darzył swojego wychowawcę Adriana z Utrechtu(od V 1521 - 23 papież Adrian VI). Karol koronował się na króla Hiszpanii i natychmiast wyjechał z powrotem do Burgundii, wyznaczając na regenta właśnie Adriana.

Karol V Posiadłości Karola V

Przeciwko obcej władzy i finansowemu wykorzystywaniu natychmiast powstała opozycja miast, która doprowadziła do wybuchu powstania comuneros w 1520 r. W powstaniu uczestniczyło Toledo, Madryt, Sewilla. Powstańcy żądali usunięcia obcych od władzy, wysuwali dowody na łamanie hiszpańskiej niezależności, protestowali przeciwko podnoszeniu podatków i wywożeniu waluty. Na czele powstania stanął Juan Padilla. Powstanie coraz bardziej się radykalizowało, szlachta hiszpańska obawiając się o swoje prawa zdecydowała się poprzeć Karola I i zjednoczone wojska królewskie pokonały pod Villalar 1521r. comuneros. Władza królewska w Hiszpanii została wzmocniona, prawa miast ograniczone. Nadal jednak Karol (od 1519 cesarz ) Hiszpanią interesował się mało, traktując ją jako skarbiec, z którego czerpał przy realizacji rożnych cesarskich przedsięwzięć. W 1556 r. Karol V abdykował oddając władzę nad Hiszpanią, Niderlandami, Burgundia, północnymi Włochami i koloniami w ręce swojego syna Filipa II, a władzę w Czechach i Rzeszy Niemieckiej bratu Ferdynandowi I. Filip II, w przeciwieństwie do ojca, był monarchą przede wszystkim hiszpańskim.

Filip II Habsburg Posiadłości Filipa II Habsburga

Olbrzymie imperium kolonialne było podstawą jego finansowej potęgi, ale jednocześnie olbrzymie nakłady na wojny stały się zalążkiem upadku gospodarczego Hiszpanii. Z tego co odziedziczył po ojcu stworzył spoiste, harmonijne imperium, w skład którego wchodziła Hiszpania, od 1580 Portugalia, Niderlandy, Peru, Meksyk, Filipiny. Hiszpanie z dumą twierdzili że w ich państwie słońce nie zachodzi. Włosi z rezygnacją dodawali, że Bóg jest Hiszpanem. Filip II całkowicie zreorganizował system administracyjny, który opierał się na skomplikowanym systemie 14 Rad Królewskich. Każda z tych Rad zbierała się regularnie w ustalone dni. Specyfiką Rad było to, że nie miały one prawa do wydawania samodzielnych decyzji, były jedynie ciałami doradczymi. Aby dodatkowo umocnić jeszcze swój autorytet Filipa nie pozwalał by żaden z ministrów był zorientowany w całości jakiejś sprawy. Król nie chciał bowiem aby ktokolwiek oprócz niego ogarniał wszystko. Jednocześnie Filip II upierał się aby osobiście i w tajemnicy przeglądać olbrzymią korespondencję docierającą z rożnych stron. Żadna sprawa nie mogła być rozpatrywana bez udziału króla. Cudzoziemcy chwalili porządek w Hiszpanii. W rzeczywistości jednak sprawy całymi miesiącami czekały na załatwienie bowiem król nie nadążał z przeglądaniem korespondencji. Filip II zdrowiem i stanem nerwów płacił za przepracowanie. W 1561r. na mocy rozkazu królewskiego Madryt stal się stolica państwa, ale ulubiona siedziba króla miał się stać Escorial położony w górach niedaleko Madrytu.

Escorial- siedziba Filipa II

Polityka zagraniczna Filipa II była zdominowana w pierwszym etapie panowania wojnami włoskimi toczonymi z Francją. Na szczęście udało się je zakończyć w 1559r. pokojem w Catdeau-Cambresis na zasadzie status quo ante ( powrót do stanu poprzedniego). Największym niebezpieczeństwem dla Filipa II było powstanie w Niderlandach. W XVI wieku Niderlandy nie były odrębnym państwem, były raczej luźną federacją 17 prowincji o dosyć płynnie ustalonych granicach i wyraźnie zaznaczających się różnicach miedzy prowincjami południowymi a północnymi. Największymi prowincjami były Holandia i Zelandia. Na południu Hainaut, Belgia, Artois. Każda z prowincji cieszyła się dużą autonomią, posiadała swoją Radę, a na czele stał namiestnik- stathoudera.

Niderlandy

Niderlandy były bezsprzecznie najbardziej rozwiniętym pod względem gospodarczym regionem Europy. Dużo warsztatów rzemieślniczych, rozwinięta żegluga i rybołówstwo, handel, przemysł, produkcja żelaza uczynił z nich łakomy kąsek dla sąsiadów. Karol V lepiej rozumiał specyfikę Niderlandów niż jego syn Filip II, który za swój podstawowy obowiązek uznał tępienie herezji w swoich włościach. Namiestniczką Niderlandów, z ramienia Filipa II, była jego przyrodnia siostra -Małgorzata księżna Parmy. Antoni de Granvelle miał czuwać nad wykonywaniem ustaw przeciwko herezji. Konflikt narastał stopniowo, najpierw mieszczaństwo Niderlandów odmówiły uchwalenia podatków na wojnę Filipa II z Francją. Potem zażądano wycofania wojsk hiszpańskich. Ale ostatecznym powodem do wybuchu niezadowolenia był rozkaz Filipa o zwiększeniu liczby biskupstw niderlandzkich z 6 do 20, co miało przeciwdziałać szerzeniu się herezji. Przywódcą niezadowolonych został Wilhelm książę Orani. Małgorzata Parmeńska starała się wpłynąć na brata, ale nie przyniosło to efektu.

Wilhelm i Orański

Rozwój religii reformowanych nie był w Niderlandach jednolity. Najbardziej popularny był bez wątpienia kalwinizm, który rozwijał się przede wszystkim na północy, południe było cały czas tradycyjnie katolickie. W Niderlandach istniała tolerancja religijna - na południu wobec protestantów, na północy wobec katolików. Nawet Filip II poza wydawaniem uchwał nie interweniował zbrojnie, dopiero tzw. ruch gezów( geza to po niderlandzku żebrak, tak Hiszpanie pogardliwie nazwali powstańców) 1566r. który z kalwińską zaciekłością niszczył obrazy i rzeźby religijne jako przejaw bałwochwalstwa, skłonił Filipa II do interwencji zbrojnej.

Niszczenie symboli religijnych przez gezów

W 1567r. do Niderlandów przybyła armia pod dowództwem Fernando Alvareza de Toledo- księcia Alby i rozpoczął się w Niderlandach pięcioletni okres terroru, który w 1572 r. doprowadził do wybuchu otwartego, zbrojnego powstania przeciw Hiszpanii. Wilhelm Orański próbował uzyskać pomoc z zagranicy. Wszystkie niderlandzkie prowincje do poparcia powstania. Stany południowe tradycyjnie katolickie nie miały ochoty otwarcie wystąpić przeciwko Hiszpanii. Dopiero zdobycie i rzeź Antwerpii przez Hiszpanów w listopadzie 1576r. zmieniło nastawienie południa i trzy prowincje podpisały z północnymi prowincjami Holandią i Zelandią umowę o wspólnej pomocy wojskowej tzw. pacyfikację gandawską. Nowym namiestnikiem Niderlandów w tym samym roku 1576 został przyrodni brat Filipa II Juan d' Austria, nie popełnił on błędów księcia Alby, a jego mądra, przemyślana polityka spowodowała, że rok później w 1577r. prowincje południowe złamały pacyfikację gandawską i podpisały porozumienie z Hiszpanami. Porozumienie to było jednak jeszcze kilkakrotnie łamane dopiero w 1579 r. podpisano pokój w Arras gdzie prowincje walońskie uznały władze Filipa II, w zamian za amnestię, zachowanie przywilejów i autonomię.

W odpowiedzi na unię południowych prowincji również w 1579r. siedem północnych prowincji Holandia, Geldria, Fryzja, Zelandia, Overijssel, Utrecht i Groningen czyli Zjednoczone Prowincje zawarły unię utrechcką, z Wilhelmem jako stadhouderem i w 1581r. oficjalnie zerwały z Hiszpanią tworząc Republikę Zjednoczonych Prowincji Niderlandów Północnych czyli dzisiejszą Holandię.

Niderlandy po unii w Utrechcie 1579r.

Nadanie takiego charakteru północy było przekreśleniem tolerancyjnej polityki Wilhelma Orańskiego. Jego rola polityczna coraz bardziej się zmniejszała, a w 1584r. został skrytobójczo zamordowany przez wysłanników Filipa II. Jego pozycję przejął jego syn Maurycy von Nassau. Ostatecznie Niderlandy Północne uzyskały niepodległość w 1648 r. na mocy pokoju westfalskiego.

W tych ciężkich dla Filipa II latach odniósł on polityczny sukces w 1580r. kiedy to udało mu się opanować Portugalię. Król Portugalii Sebastian był siostrzeńcem Filipa I, poległ bezpotomnie w 1578 r. bitwie. Regentem został jego brat kardynał mający 67 lat. Najbliższym krewnym w linii męskiej był Filip II, który natychmiast rozpoczął starania, aby zabezpieczyć swoje prawa do Portugalii. Jego armia natychmiast wkroczyła do Portugalii kiedy tylko do Madrytu doszła wiadomość o śmierci króla - kardynała Henryka, ostatniego przedstawiciela dynastii Avis. Filip II koronował się na króla Portugalii w 1580r. Habsburgowie stracą koronę portugalską w 1640r. Kiedy to przejmie tam władzę dynastia Braganza. W 1587r. Filip II rozpoczął przygotowania

do inwazji na Anglię. W lipcu 1588r. wyruszyło 130 okrętów pod dowództwem księcia Medina Sidonia, aby ukarać heretycką królową Anglii. Niezwyciężona Armada, tak bowiem Hiszpanie nazwali swoją flotę, miała za zadanie wziąć armię z Niderlandów i przetransportować do Anglii. To była najistotniejsza cześć planu Filipa II. Na początku wszystko szlo zgodnie z planem. Armada wpłynęła do Calais. Anglikom nie udało się złamać szyku bojowego Armady. Od wieków bitwy morskie rozstrzygano w walce wręcz w próbach opanowania okrętów przeciwnika. Ta technika walki nazywała się abordaż. W takiej walce Hiszpanie byli niezwyciężeni. Ich okręty były wyższe i pozwalały atakować okręty przeciwnika z góry. John Hawkins od lat odpowiedzialny za budowę angielskiej floty zrewolucjonizował zasady walki, zrezygnował z wież, wzmocnił konstrukcje okrętów i wyposażył je w ciężkie działa.

Hiszpański trójmasztowy galeas Angielski galeon

Zadaniem dowódcy floty angielskiej Charles' a Howarda było nie dopuścić do bezpośredniego starcia. Walkę miał prowadzić na dystans, a o jej wyniku miały rozstrzygnąć armaty. Ale na początku wymiana ognia nie dawała rezultatu. Armada płynęła spokojnie i jej lądowanie zdawało się być nieuniknione. Milicja hrabstw ściągała ku wybrzeżu przygotowując się do wojny. Ustały żniwa, zamknięto warsztaty, kiedy flota hiszpańska zacumowała pod Calais, Howard podjął decyzję podpalenia 6 bander i wysłania ich nocą przeciwko Armadzie. Angielskie okręty jak olbrzymie pochodnie przedostały się miedzy zakotwiczone okręty hiszpańskie, których kapitanowie w popłochu podnosili żagle i wypływali na otwarte morze, Szyk Armady został załamany, rankiem odnowiono go, ale nawiązanie kontaktu z armia Aleksandra Parmeńskiego było już niemożliwe i flota hiszpańska rozpoczęła powolne wycofywanie się na północ. Howard popłynął ich tropem, ale wtedy jeszcze nic nie było przesądzone. Howard ścigał ich aż do granic Szkocji, potem zawrócił. Anglia była uratowana. Okręty Armady zostały zdziesiątkowane, nie tyle przez Anglików, co przez długą drogę wokół wybrzeży Brytanii, burze, głód i choroby. Król Filip II wiadomość o klęsce przyjął godnie. Dowódcę zachował w łaskach, zadbał o chorych żołnierzy i marynarzy. Był to jednak straszliwy upadek prestiżu Filipa II. Cały naród przywdział coś na kształt żałoby, nie mówiono o niczym innym. Koszty Wielkiej Armady wyniosły 10 mln. dukatów, dwa miliony szły corocznie na wojnę w Niderlandach. Dochody korony za panowania Filipa II potroiły się, ale dług państwowy urósł także czterokrotnie. Rząd hiszpański nie był w stanie zrównoważyć budżetu i deficyt się stale powiększał. Gospodarka hiszpańska nie produkowała dosyć broni i wyposażenia wojskowego toteż złoto z kolonii olbrzymim strumieniem, wypływało do Włoch, Francji czy Niderlandów, do tego doszły jeszcze klęski i nieurodzaje z lat 1589 – 97. Nikt wtedy jeszcze nie uświadamiał sobie ze to początek końca potęgi Hiszpanii. Filip II zmarł w 1598r., na tron wstąpił jego syn - Filip III.