9. Rosja w XVI wieku
LEKCJA NR 10. ROSJA W XVI WIEKU
W 1054r. Ruś Kijowska uległa podziałowi na dzielnice. Książę Jarosława Mądry wprowadził zasadę senioratu, czyli poddaństwa wszystkich książąt ruskich wobec księcia kijowskiego, w praktyce nie udało się tego utrzymać. Ruś podzieliła się na szereg księstw: Księstwo Kijowskie, Ruś Zalewska, Księstwo Suzdalskie, Włodzimierskie oraz Siewierskie. Skłócone politycznie i słabe militarnie księstwa ruskie zostały podbite przez Litwę, bądź zostały uzależnione przez Tatarów. Moskwa wtedy nie istniała.
Rozbicie polityczne Rusi Założenie Moskwy 1147r.
Według legendy założycielem miasta Moskwy był książę rostowsko- suzdalski Jurij I Dołgoruki. Za prawdziwego założyciela dynastii książąt moskiewskich, uchodzi jednak Daniel, syn Aleksandra Newskiego, który w 1263r. został księciem Moskwy. Moskwa rozwijała się bez przeszkód, bo znajdowała się na terenach, których zwykle nie nawiedzały tatarskie ordy. Kiedy Tatarzy zorientowali się w potędze tego księstwa i starali się narzucić swoją zwierzchność, było już za późno. W 1380r. książę moskiewski Dymitr Doński pokonał na Kulikowym Polu tatarskie wojska dowodzone przez chana Mamaja. I choć teoretycznie zależność Moskwy od Tatarów nadal trwała, książęta moskiewscy byli faktycznie niezależni. W 1462r. na tronie moskiewskim zasiadł Iwan III Srogi, który w następnym roku, za zgodą papieża, poślubił bratanicę ostatniego bizantyjskiego cesarza Konstantego IX Zoe Paleolog i uznał, że to małżeństwo czyni go dziedzicem cesarzy bizantyjskich, dlatego swoim dworzanom kazał się tytułować carem (co po słowiańsku znaczy cesarz), nie używał jednak tego tytułu w kontaktach międzynarodowych. Zaczął także posługiwać się godłem cesarzy bizantyjskich.
Godło cesarzy bizantyjskich Współczesny herb Rosji
W 1480r. Iwan III przestał Tatarom płacić jarłyk – czyli specjalną coroczną daninę. Chanat był już wtedy tak słaby politycznie, że nie był w stanie wymusić posłuszeństwa i dlatego rok 1480r. uchodzi za koniec mongolskiego panowania na Rusi. Iwan III rozpoczął zbieranie ziem dawnej Rusi Kijowskiej, a ponieważ większość tych ziem została przejęta przez Litwę, car rozpoczął wojny z Litwą. Gdy zmarł w 1505r., na tronie zastąpił go brat Wasyl III, który kontynuował politykę zbierania ziem ruskich wokół Moskwy i dalej prowadził wojny z Litwą. Litwa coraz częściej te wojny przegrywała, więc Polska stanęła w jej obronie.
Wielkie Księstwo Moskiewskie na początku XVI wieku
Wasyl III zmarł w 1533r. Pozostawił po sobie trzyletniego następcę Iwana IV Groźnego. Bojarzy utworzyli Radę Regencyjną, w której znalazły się rodu: Bielskich, Szujskich i Glińskich (trzy najpotężniejsze rody bojarskie). Do 1547r. trwała ich władza regencyjna. Iwan IV pozostawił w swoich pamiętnikach relacje o tym okresie twierdząc, że bojarzy nieustannie nastawali na jego życie, często był głodny i musiał patrzeć na okrutne sceny. Współczesna historiografia( Borys Skrynnikow) nie potwierdza tych przekazów, car wymyślił to wszystko, aby usprawiedliwić swoją patologiczną nienawiść do bojarów.
Iwan IV Groźny
W 1547r. Iwan stał się pełnoletni, objął osobiste rządy i kazał się koronować na cara Rosji( od tego momentu nie ma już Wielkiego Księstwa Rosyjskiego, państwo Iwana IV nazywa się Rosja). Dokonał tej koronacji czapką Włodzimierza Monomacha (książę kijowski z XII wieku, który próbował przywrócić jedność Rusi Kijowskiej). Czapka Monomacha to pierwsze insygnium koronacyjne carów. W czasie jego panowania prawosławny mnich Panfilów stworzył koncepcję: „Moskwa jako trzeci Rzym”, twierdził, że były dwa miasta Rzym: prawdziwy w Italii, Nowy Rzym, czyli Konstantynopol, a Moskwa jest trzecim Rzymem – wiecznym. Mimo, że Iwan IV Groźny koronował się na cara, tak naprawdę rządami się nie interesował. Wszystkie reformy, jakie zostały wtedy przeprowadzone, zostały wymyślone przez jego współpracowników, do których należeli: książę Andrzej Kurbski, następnie Aleksy Adaszew i protopop – Sylwester. Ta trójka wprowadziła następujące reformy:
- powołano prikazy, czyli rodzaj ministerstw, które miały usprawnić centralny aparat
państwowy
- utworzono pułki strzeleckie, czyli stałe wojsko,
- w 1550 roku wydano nowy kodeks prawny, czyli „Sudiebnik”, który nie tylko kodyfikował
prawo, ale także ujednolicał procedurę sądową
Car podejmował również działania, których celem było osłabienie bojarów, w tym celu wprowadził w 1555r. nie do końca jasny system miestniczestwa, który polegał na wielostopniowej hierarchizacji społeczno- prawnej bojarów, z czym łączyły się prawa do zajmowania poszczególnych urzędów, funkcje honorowe oraz podległość bojarów niższego rzędu od bojarów wyższej rangi. Za Iwana IV powstała także nowa szlachta tzw. dworianstwo- to nobilitowane, za zasługi, bogate mieszczaństwo i chłopstwo. Okres reform zakończył się w 1560r., kiedy zmarła, podczas połogu, żona Iwana IV Groźnego Anastazja Zacharina. Car oskarżył bojarów o jej zamordowanie. Wyjechał z Moskwy, a w 1565r. wydał edykt o wprowadzeniu opriczniny (trzeci etap jego panowania). Opricznina to skomplikowany system nadzwyczajnych środków politycznych, których celem było umocnienie samodzierżawia i ostateczne scentralizowanie aparatu władzy. Państwo zostało podzielone na dwa rodzaje ziem. Ziemie centralne i północne, dobrze rozwinięte pod względem gospodarczym i gęsto zaludnione, car przemienił w opriczninę. Słowo to jest pochodzenia staroruskiego, w dawnej Rusi Kijowskiej wyraz „opricz” oznaczał coś odrębnego, wydzielonego – tak nazywano majątki dożywotnio przyznawane wdowom po książętach. Ziemie gorzej zagospodarowane i mnie zaludnione zostały nazwane ziemszcziną – tylko tam mogli osiedlać się bojarzy i tam działała Duma Bojarska. Opricznina i Ziemszczina były to faktycznie dwa odrębne państwa, które posiadały odrębne urzędy i odrębne skarby. Te państwa były połączone ze sobą jedynie osobą cara. Tylko opricznina miała swoje wojsko. Oddziałami opriczników dowodził Mulata Skuratow – prawdziwe imię Grzegorz Bielski. Opriczniny stosowali broń psychologiczną i terror. Ubierali się tylko i wyłącznie na czarno, jeździli na czarnych koniach. Na czapkach mieli emblematy psiej głowy oraz miotły, co symbolizowało, że tak jak psy, będą wierni carowi, natomiast tak jak miotła, będą wymiatali z kraju wszystkich jego wrogów.
Opricznik Atak opriczników
Opricznicy dopuścili się wielu zbrodni, przede wszystkim wymordowano wielu bojarów, którzy nie chcieli przenieść się do ziemszcziny. Likwidowano klasztory, zabijano duchownych, jeżeli car podjął podejrzenie, że mnisi buntują się lub są skłonni do buntu. Dręczono także chłopów. Najgorszą zbrodnią, jakiej dopuścili się opricznicy było wymordowanie ludności Nowogrodu Wielkiego w 1570 roku . Zrobili to na rozkaz cara, który podejrzewał, że mieszkańcy Nowogrodu chcą go zdradzić i przejść pod polskie panowanie (Zygmunt August wysłał, z taką propozycją, list do Nowogrodu, mieszkańcy miasta o wszystkim zawiadomili cara, ten uznał, że widocznie Nowogrodzianie jakoś ośmielili polskiego króla do wysunięcia takiej propozycji, więc są winni). Do Nowogrodu zostali wysłani opricznicy. Po trzech tygodniach wymordowano 20 tyś. mieszkańców miasta.
Rzeź Nowogrodu przez opriczników
Opricznina wyludniła także niektóre obszary Rosji, zniszczyła państwo gospodarczo. Rosja popadła w ruinę. Z tego powodu, kiedy w 1571r., Rosja została najechana przez Tatarów, nie miał kto mi stawić czoła. Moskwa została zdobyta i zniszczona. Te dwie sprawy, czyli masakra Nowogrodu i spalenie Moskwy przez Tatarów, wstrząsnęły carem, który w 1572r. oficjalnie odwołał opriczninę. Po opriczninie zaczyna się czwarty etap panowania Iwana IV Groźnego, w którym car koncentrował się głównie na sprawach polityki zagranicznej. Iwan IV chciał rozszerzyć państwo terytorialnie. Zdobył dwa chanaty: kazański( 1552) i astrachański(1556). Następnie w 1558r. zaatakował zakon inflancki i zdobył miasta: Dorpat i port Narwę. W ten sposób, Rosja uzyskała dostęp do Bałtyku. Nie udało się natomiast Iwanowi IV Groźnemu wywalczyć nowych terenów w czasie wojny północnej (1563-1570). Wykorzystał natomiast kolejne bezkrólewie w Polsce i w 1575r. wkroczył na polskie Inflanty. Wojna z Batorym zakończyła się jednak klęską. Na mocy rozejmu w Jamie Zapolskim w 1582r. Iwan IV musiał się zrzec Narwy, czyli Rosja straciła dostęp do Bałtyku. W 1582r. na służbę do kupieckiej rodziny Stroganowów dostał się kozak Jermak Timofiejewicz. Rodzina Stroganowów kilka lat wcześniej uzyskała od cara wyłączność na handel z chanatem syberyjskim (nazwa chanatu pochodziła od miasta Sybir). Jermak na czele tysięcznego oddziału wojska zaczął walkę z chanatem. W ciągu następnych lat całkowicie pokonał chana Kuczmę i Syberia została przyłączona do Rosji. W 1584r. zmarł Iwan IV Groźny. Miał on siedem żon, ale tylko trzech synów. Najstarszego carewicza Iwana przypadkowo sam zabił.
Ilia Repin- Iwan groźny po śmiertelnym zranieniu pierworodnego syna
Jego drugi syn Fiodor był niedorozwinięty, to nie przeszkadzało mu jednak w objęciu tronu po ojcu. W jego imieniu rządził jego szwagier Borys Godunow. Najmłodszy syn, urodzony z siódmej żony Marii Nagoj, to carewicz Dymitr. Kiedy zmarł Iwan IV Groźny, matka wyjechała z nim do Uglicza. W 1591r. Dymitr został znaleziony martwy na podwórzu domu, gdzie mieszkał z matką. Po całej Rosji rozniosła się pogłoska, że Borys Godunow zamordował carewicza, co nie było prawdą. Dzisiaj uważa się, że carewicz zginął w nieszczęśliwym wypadku – upadła na nóż, którym się bawił W 1598r. zmarł bezdzietnie Fiodor I. Na nim wymarła dynastia Rurykowiczów. Bojarzy zdecydowali się powołać na cara Borysa Godunowa. Okres od śmierci Iwana IV Groźnego aż do 1613r., kiedy to na tronie rosyjskim zasiadła nowa dynastia Romanowów nazywa się okresem Wielkiej Smuty. Jest to okres osłabienia Rosji, wewnętrznej anarchii, a także okres walk z Polską, która postanowiła Rosję sobie podporządkować.
Rosja w XVI wieku