7. PROBLEM KOZACKI W RZECZYPOSPOLITEJ

LEKCJA NR 7. PROBLEM KOZACKI W RZECZYPOSPOLITEJ W XVII WIEKU

I FAZA POWSTANIA CHMIELNICKIEGO

Kozacy to sztuczne społeczeństwo, który utworzył się na Dzikich Polach na tzw. Zaporożu z uciekinierów chłopskich z Litwy, Rosji i Polski. Zaporoże to obszar rozciągający się za progami skalnymi na Dnieprze, które po rusku były nazywane porohami. Ten obszar był bardzo trudno dostępny, nie tylko ze względu na porohy, ale także dlatego, że po obu stronach rzeki rozciągały się bagna nie do przebycia przez regularną armię. Dlatego też uciekinierzy czuli się na Zaporożu bezpiecznie. Z czasem zaczęli do nich dołączać uciekinierzy z innych stanów, także ze szlachty. Ludność osiadła na Zaporożu była nazywana z języka perskiego Kozakami, co oznacza zbójów.

Porohy Obszar Zaporoża na terenie dzisiejszej Ukrainy

Kozacy utrzymywali się głównie z wojny i stali się w tej dziedzinie prawdziwymi mistrzami. Ich talent wojskowy jako pierwszy docenił Stefan Batory, który utworzył w 1578r. rejestr kozacki, czyli część starszyzny kozackiej została przyjęta na polski żołd, co oznaczało, że otrzymywali pensję od Rzeczypospolitej bez względu na to, czy toczyła się wojna, czy nie, w zamian za obronę polskich granic. Kozaków rejestrowych było za Batorego około 3 tyś. Tyle tylko, że kozaków było już wtedy 120 tyś. i oni wszyscy domagali się przyjęcia na żołd do rejestru. Rejestr kozacki przyczynił się do rozwarstwienia wśród Kozaków. Starszyzna kozacka, która była zapisana w rejestrze uważała, że jest równa polskiej szlachcie i że powinna otrzymać takie same przywileje.

Na Zaporożu Kozacy budowali warowne obozy nazywane siczami. Na wyspie Chortycy, na Dnieprze wybudowali pierwszy taki obóz, który stał się czymś w rodzaju stolicy kozackiego państwa i nosił nazwę Sicz Zaporoska.

Sicz Zaporoska

Sprawa rejestru kozackiego i to, że magnaci polscy na Ukrainie nieustannie popadali z Kozakami w konflikty i traktowali ich jak zwykłych chłopów oraz domagali się przywrócenia obowiązku pańszczyźnianego wobec nich, stała się powodem powstań kozackich. Pierwsze powstanie kozackie wybuchło w 1591. Na jego czele stanął polski szlachcic Krzysztof Kosiński, który uciekł na Zaporoże. Powstanie Kosińskiego zostało bardzo szybko stłumione, a 1592r. sejm uchwalił ustawę, w której zabroniono kozakom wszelkich powstań. W żaden sposób ich to nie powstrzymało. W 1595r. wybuchło kolejne powstanie. Tym razem na jego czele stanął Semen Nalewajka. To powstanie ogarnęło już nie tylko Zaporoże, ale także całą Ukrainę i południową Litwę. Zostało stłumione w 1596r.

Kozacy Fryzura kozacka- osełedec

(Wąski kosmyk włosów na czubku ogolonej głowy )

W 1596r. pojawił się nowy powód buntu. Została bowiem zawarta unia brzeska. Ludność prawosławna na Ukrainie będzie teraz Kozaków uważać za obrońców wiary, a dla Kozaków będzie to, obok rejestru, drugi powód do buntu.

W 1630r. Wybuchło powstanie Fedorowicza nazywane także powstaniem wypiszczyków( od wypisanych z rejestru). Wywołane usunięciem z rejestru kilku tysięcy Kozaków dążeniem do przekształcenia wypisanych w chłopów. Zakończyło się ugodą.

W 1632r. kiedy zmarł Zygmunt III, kozacka delegacja zjawiła się na polu elekcyjnym i zażądała prawa do uczestniczenia w elekcji. Uznano to żądanie za bezczelne i podjęto decyzję, że Kozacy muszą być utemperowani, ale Władysław IV Waza odłożył to, ponieważ Kozacy zgodzili się uczestniczyć w wojnie przeciwko Moskwie. W 1635r., już po zakończeniu wojny z Moskwą, sejm podjął decyzję o budowie twierdzy Kudak nad porohami Dniepru, która miała strzec pokoju na Zaporożu. Kiedy Kozacy zorientowali się, że zaczyna być wznoszona twierdza wymordowali jej załogę. Mimo to twierdza została wzniesiona.

Twierdza Kudak przy pierwszych porohach Dniepru

Stało się to bezpośrednio przyczyną wybuchu nowego buntu na Ukrainie, któremu przewodził Paweł Pawluk. Powstańców rozgromiono w XII 1637r. w bitwie pod Kumejkami i zmuszono ich do powrotu na Zaporoże. Wiosną 1638r. wybuchło nowe powstanie na czele, którego stanął Jakub Ostrzanin oraz Dymitr Hunia i to powstanie zostało stłumione. Po stłumieniu powstania 10 lat pokoju na Ukrainie. Szlachta nazwała ten okres Złotym Pokojem i uznała, że Kozacy otrzymali wystarczającą nauczkę i więcej się nie zbuntują. W 1646r. Władysław zaczął się wyprawiać na Dzikie Pola emisariuszy, by namówić Kozaków na wojnę z Turcją. Król uznał, że sejm polski nigdy nie wyrazi zgody na taką wojnę, dlatego chciał do niej zachęcić Kozaków, w zamian, obiecywał starszyźnie Kozackiej przyznanie jej tych samych przywilejów, jakie miała polska szlachta. Kozacy, którzy żyli z wojny, entuzjastycznie zgodzili się na propozycję króla, ale w pewnym momencie król zrezygnował z tych planów, przestał przysyłać emisariuszy, natomiast Kozacy byli coraz częściej atakowani przez wojska Jeremiego Wiśniowieckiego. Wiśniowiecki, jak wszyscy magnaci kresowi (tzw. królewięta kresowe), uważał, że Kozaków należy przekształcić w chłopów pańszczyźnianych. Ta niedotrzymana obietnica królewska i najazdy Wiśniowieckiego stały się przyczyną wybuchu w marcu 1648r. nowego powstania na czele stanął Bohdan Chmielnicki, który uciekł na Zaporoże z powodu kłótni jaką miał z innym szlachcicem Danielem Czaplińskim. Spór dotyczył kobiety. Czapliński najechał chutor Subotów (wioska na Ukrainie) własność Chmielnickiego i śmiertelnie pobił jego syna. Chmielnicki próbował dochodzić sprawiedliwości w sądach, ale Czapliński był klientem Koniecpolskich, którzy przekupywali sądy i torpedowali każdą próbę ukarania Czaplińskiego. Z tego powodu Chmielnicki uciekł na Zaporoże i po kilku miesiącach stanął na czele powstania.

Bohdan Chmielnicki Motrona Chmielnicka( wcześniej Czaplińska)

Pierwszy sukces, po trzech tygodniach walk trwających od kwietnia, Kozacy zwyciężyli pod Żółtymi Wodami, w maju 1648 r., co ich ośmieliło do podjęcia marszu w głąb Ukrainy i pod koniec maja 1648r. odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Korsuniem, gdzie dowodził Mikołaj Potocki. Historycy są zgodni: hetman wielki koronny Mikołaj Potocki był pijakiem, który zaprzepaścił nasze szanse w bitwie z wojskami kozackimi pod Korsuniem.

Klęska pod Korsuniem skomplikowała sytuację Rzeczypospolitej bo 5 dni wcześniej- 20 maja 1648 roku zmarł w Mereczu król Władysław IV, który cieszył się wśród Kozaków wielkim autorytetem. Po bitwie i po śmierci króla położenie Rzeczypospolitej było fatalne. Trwało powstanie na Ukrainie a jednocześnie rozpoczęły się przygotowania do elekcji. Na dworze wykształciły się dwa stronnictwa. Jedno to stronnictwo wojenne, dowodził nim Jeremi Wiśniowiecki, który żądał całkowitego rozprawienia się z Kozakami. Drugie to stronnictwo pokojowe przewodził mu kanclerz Jerzy Ossoliński oraz wojewoda bracławski Adam Kisiel, który był jedynym prawosławnym senatorem w Rzeczypospolitej. Na początku wygrała partia pokojowa, wysłano poselstwo do Chmielnickiego, który z tego powodu zarządził rozejm na Ukrainie - przywódcą poselstwa był Adam Kisiel. To poselstwo nigdy nie dotarło do Chmielnickiego, nie dopuścił do tego Wiśniowiecki, który napadał odziały kozackie, mordował Kozaków co spowodowało, że Chmielnicki zerwał rozejm.

Żołnierze polscy 1633–1668r.

Ossoliński wyznaczył przywódców nowej armii, która miała walczyć z Kozakami, nie wiadomo czemu nie wyznaczył jednego dowódcy tylko trzech: Aleksandra Koniecpolskiego( był tak młody, że Kozacy nazywali do Dzieciną), Dominika Zasławskiego( ze względu na wiek Kozacy nazywali go Pierzyną) i Mikołaja Ostroroga( znany w Europie naukowiec dlatego Kozacy mówili o nim Łacina). Bitwa we wrześniu 1648r. pod Piławcami, zakończyła się polską klęską. Chmielnicki na nowo ogłosił rozejm ponieważ rozpoczynała się elekcja i Chmielnicki chciał dać dowód dobrej woli wobec nowego króla. Kandydowało dwóch braci Władysława IV: Jan Kazimierz oraz biskup płocki Karol Ferdynand (Jan Kazimierz był synem Konstancji – drugiej żony Zygmunta III Wazy). Wygrał Jan Kazimierz, który zdążył wcześniej być kardynałem, dowódcą oddziału walczącego w czasie wojny 30-letniej, oraz mnichem. Szlachta uznała, że w tak niebezpiecznym czasie dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jakim jest powstanie Chmielnickiego, należy wybrać władcę, który ma doświadczenie wojenne, a brat Jana Kazimierza, biskup płocki Karol Ferdynand takiego doświadczenia nie posiadał. Po koronacji, w styczniu 1649r nowy władca poślubił wdowę po swoim zmarłym bracie: Marię Ludwikę Gonzagę de Nevers, a potem rozpoczął przygotowania do wojny z Kozakami.

Jan Kazimierz Maria Ludwika Gonzaga de Nevers- żona króla

wcześniej jego bratowa

Wiosną 1649r. wyruszyła armia dowodzona prze Jana Kazimierza. W tym czasie armia Wiśniowieckiego i resztki armii kwarcianej zamknęły się w Zbarażu 10. 07.1649r. otoczone przez wojska kozackie, które były wspomagane przez oddziały tatarskie dowodzone przez Tuhaj- beja, a później przez samego chana tatarskiego Islam Gireja. Jeden z obrońców Zbaraża płk Jan Skrzetuski wydostał się z oblężenia po to by przyprowadzić odsiecz. Chmielnicki z oddziałami tatarskimi i z częścią Kozaków zastąpił polskiej armii drogę pod Zborowem.

Twierdza w Zbarażu

Tam rozegrała się bitwa, którą nie zakończyła się naszą klęską tylko dlatego, że w środku bitwy Tatarzy zgodzili się na pertraktacje z Polską i chan zmusił Chmielnickiego do rokowań. Po bitwie pod Zaborowem została zawarta ugoda zborowska między nami i Kozakami na mocy, której rejestr kozacki został rozszerzony do 40 tyś. Chmielnicki otrzymał buławę hetmańską. Z ziem podolskiej, kijowskiej, bracławskiej miało być utworzone województwo ruskie a patriarcha Kijowa otrzymał miejsce w polskim senacie.

Polacy nie zamierzali dotrzymywać umowy, król chciał tylko zyskać na czasie ale Kozacy również nie wierzyli, że Polacy jej dotrzymają i obie strony przygotowywały się do dalszej wojny. Chmielnicki postanowił wysłać do Korony swoich emisariuszy, którzy otrzymali zadanie wywołania w Polsce powstań chłopskich. Dwóch najsłynniejszych to: Aleksander Kostka Napierski i Wojciech Kołakowski. Pierwszy twierdził, że jest nieślubnym synem Władysław IV i wywołał powstanie na Podhalu. Drugi wywołał powstanie chłopski w Wielkopolsce. Obaj zostali schwytani i straceni.

Aleksander Kostka Napierski i ruiny zamku w Czorsztynie jego siedziby

W czerwcu 1651r. na Ukrainę wyruszyła armia polska dowodzona przez Jana Kazimierza. Do bitwy doszło pod Beresteczkiem. Dowodził Jan Kazimierz, który zastosował nowatorską technikę ataku kawalerii, dlatego bitwa zakończyła się polskim zwycięstwem. Król wykorzystał swoje doświadczenie z czasów gdy dowodził oddziałem żołnierzy zaciężnych w wojnie 30-letniej.

Etapy bitwy pod Beresteczkiem1651r.

Jedynie Ossoliński i Wiśniowiecki ruszyli w pogoń. Wiśniowiecki w czasie tej pogoni zmarł na cholerę. Chmielnicki został dogoniony pod Białą Cerkwią i tutaj zmuszono go do zawarcia nowej ugody, która znacznie pogorszyła warunki ugody zborowskiej. Rejestr miał liczyć 20 tyś. kozaków. Województwo ruskie miało się składać tylko z ziemi kijowskiej. Chmielnicki miał nadal tytuł hetmana, ale patriarcha kijowski nie mógł już zasiadać w polskim senacie. Ugoda w Białej Cerkwi ponownie została zawarta po to, by obie strony mogły zebrać siły. Kozacy zaczęli poszukiwać nowego sprzymierzeńca. Chmielnicki zwrócił uwagę na hospodara mołdawskiego i zaczął snuć plany utworzenia wspólnego kozacko- mołdawskiego państwa. Przymierze miało być przypieczętowane małżeństwem syna Chmielnickiego Tymofieja z córką hospodara Rozandą. Polska, kiedy się o tym dowiedziała, postanowiła do tego sojuszu nie dopuścić. W 1652r. doszło do bitwy pod Batohem, wojsko kwarciane bitwę przegrało. Po bitwie Chmielnicki nakazał zamordować 3 tyś. polskich jeńców. Po tej bitwie nie było już żadnych szans na porozumienie. Sami Kozacy to rozumieli i w 1654r. zawarli w Perejasławiu ugodę z Rosją, na mocy której, uznawali się za poddanych cara Aleksego. W ten sposób sprawa kozacka została umiędzynarodowiona. Do tej pory był to wewnętrzny problem Rzeczypospolitej teraz stał się przyczyną wojny Polski z Rosją.

Rada perejasławska 1654r.