9. POTOP SZWEDZKI

LEKCJA NR 9. POTOP SZWEDZKI

W VII 1655r. Polska została zaatakowana przez wojsko szwedzkie, które wkroczyły na teren Rzeczypospolitej z dwóch stron. Z Inflant na Litwę oraz z Pomorza Zachodniego do Wielkopolski. Szlachta wielkopolska, która zebrała się pod Ujściem pod przywództwem wojewody poznańskiego Krzysztofa Opalińskiego, zrezygnowała z walki ze Szwedami i 25 VII 1655r. uznała się za poddanych szwedzkiego króla. Czyn szlachty wielkopolskiej dzisiaj tłumaczy się tym, że w Wielkopolsce bardzo wielu było luteranów oraz tym, że Wielkopolska od kilkudziesięciu lat nie uczestniczyła w wojnie. Po wkroczeniu Szwedów zakończył walkę car Aleksy, którego wojska jeszcze 8 sierpnia zdobyły Wilno i plądrowały je przez 3 dni. Car, walcząc z RzON nie chciał się przyczyniać do szwedzkiego zwycięstwa. Litwę podał Szwedom wojewoda wileński Janusz Radziwiłł, w Kiejdanach 20 X 1655r.

Początek Potopu

Oficjalnym powodem ataku Szwedów na Polskę był fakt używania przez Jana Kazimierza tytułu króla Szwecji, w rzeczywistości był to dalszy etap walki o „ Dominium Maris Baltici”, czyli panowania na Morzu Bałtyckim, do ataku na Polskę namówił Karola X Gustawa polski magnat Hieronim Radziejowski, który pokłócił się z Janem Kazimierzem, został skazany na banicję i uciekł do Szwecji. Szwedzi bez trudności zdobywali jedno polskie miasto po drugim, szlachta składała Karolowi X Gustawowi wiernopoddańcze hołdy. W tym pierwszym okresie wojna ze Szwecją była postrzegana jak wojna pomiędzy dwoma kuzynami z dynastii Wazów, o tytuł króla Szwecji. Jan Kazimierz uciekł z Polski na Śląsk, do księstwa raciborsko- opolskiego (od 1644r. należało do Polski). Praktycznie już w tym momencie Jan Kazimierz zamierzał abdykować, ale jesienią 1655r. ujawnił się błąd Szwedów- mimo, że cała Polska im się poddawała się, traktowali oni Rzeczpospolitą, jak ziemie okupowane i cały ciężar tej wojny starali się przenieść na Polskę. Rekwirowali żywność, grabili szlacheckie dwory, szczególnie ciężko cierpiała na tym wieś, dlatego jesienią 1655r. chłopi polscy powstawali przeciwko Szwedom i zaczęli z nimi prowadzić wojnę partyzancką, taka wojną szarpana może porządnie zaszkodzić regularnej armii. W listopadzie 1655r. Szwedzi popełnili kolejny błąd, rozpoczęli oblężenie Jasnej Góry, mimo, że przeor Augustyn Kordecki złożył królowi szwedzkiemu hołd i uzyskał obietnice, że klasztor nigdy nie będzie obsadzony przez szwedzkie wojska. Jednak Szwedom nieustannie brakowało pieniędzy, a wszyscy wiedzieli o bogactwach jasnogórskiego klasztoru i dlatego zapadła decyzja o jego zdobyciu. Kordecki kiedy usłyszał o zbliżającym się od Wielunia oddziale szwedzkim dowodzonym przez generała Müllera wysłał cały skarb jasnogórski z ikoną Matki Boskiej na Śląsk. Rozpoczęło się oblężenie i z punktu widzenia militarnego wydawało się, że Jasna Góra nie ma szans, niemniej po miesiącu oblężenia Szwedzi nadal nie mogli klasztoru zdobyć i zdecydowali się odstąpić. Kordecki zgodził się zapłacić kontrybucję po to, aby szwedzki generał całkowicie nie stracił honoru i był bardziej zmotywowany do zakończenia oblężenia. Wojska szwedzkie odstąpiły od oblężenia, ale to oblężenie spowodowało, że zmienił się stosunek szlachty do tej wojny. Zaczęła ją postrzegać jako wojnę religijną.

Oblężenie Jasnej Góry

31 grudnia 1655r. w Tyszowcach zawiązano konfederację. Inicjatorem zawiązania konfederacji był Stefan Czarniecki. Zaraz przystąpili do niej dwaj inni hetmani: Stanisława Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński. Konfederaci obiecali walczyć do całkowitego zwycięstwa ze Szwedami, a przede wszystkim spowodować, żeby wrócił do Polski Jan Kazimierz, co w istocie nastąpiło. Jan Kazimierz wrócił przez Podhale do Lwowa. W kwietniu 1656r. złożył we Lwowie śluby, w których całą Polskę ofiarował Pani Jasnogórskiej, złożył przyrzeczenie, że po zwycięsko zakończonej wojnie ze Szwedami rozpocznie reformę Polski, a przede wszystkim zadba o ulżenie doli chłopów. Ponieważ chłopi najwcześniej przystąpili do walki ze Szwedami.

Śluby lwowskie Jana Kazimierza

Po powrocie króla zaczęła się II faza potopu. Wojska polskie, dowodzone przez Czarnieckiego, pokonały Szwedów w bitwie pod Warką 7 kwietnia 1656 roku. W lipcu 1656r. rozpoczęły się walki o Warszawę. Miasto kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Wreszcie Warszawa została zdobyta przez Polaków. Karol X Gustaw coraz bardziej rozumiał, że Polska wymyka mu się z rąk. Dlatego w grudniu 1656r. zawarł z księciem Siedmiogrodu Jerzym Rakoczym układ w Radnot( zamek księcia Jerzego Rakoczego w Siedmiogrodzie) układ o rozbiorach Rzeczypospolitej. Sojusznikiem układu był także elektor prusko- brandenburski Fryderyk Wilhelm I, później, także z Bohdan Chmielnicki oraz książę Bogusław Radziwiłł. Król Szwecji Karol X Gustaw, zatrzymywał dla siebie Prusy Królewskie, Żmudź, Kurlandię, Inflanty, część Litwy, Kujawy, północne Mazowsze i Podlasie. Wielki elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm miał otrzymać Wielkopolskę, Warmię, województwa sieradzkie i łęczyckie oraz ziemię wieluńską. Bohdan Chmielnicki jako hetman kozacki miał otrzymać niezależne państwo Ukrainę. Małopolska miała trafić we ręce księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego, a Bogusław Radziwiłł miał otrzymać województwo nowogrodzkie.

Układ w Radnot- pierwszy planowany rozbiór RzON

W styczniu 1657r. Jerzy Rakoczy najechał Małopolskę przystępując tym samym do realizacji traktatu z Radnot, co wzbudziło panikę wśród Habsburgów, obawiali się bowiem, że zanadto wzrośnie potęga Siedmiogrodu. Dlatego zdecydowali się udzielić poparcia Polsce. Praktycznie to właśnie wojska austriackie pokonały Rakoczego i zmusiły go do wycofania się z ziem polskich, a następnie sułtan pozbawił go władzy w Siedmiogrodzie. Ten układ zagrażał Rzeczypospolitej wojną praktycznie z każdej strony. Jan Kazimierz rozumiał niebezpieczeństwo i dlatego, w 1657r., zawarł z elektorem prusko- brandenburskim układy welawsko- bydgoskie na mocy których zwolnił Prusy z zależności lennej od Polski i w ten sposób elektor zerwał układ z królem szwedzkim. Natomiast układ Szwedów z Chmielnickim okazał się mało niebezpieczny, bo Chmielnicki w 1657r. zmarł, pozostawił po sobie nieletniego syna Jerzego, w imieniu którego regencję miał sprawować przychylnie nastawiony do Polski Jan Wyhowski. W ten sposób Traktat z Radnot nigdy nie wszedł w życie. W 1658r. wojska szwedzkie zostały usunięte z ziem polskich. Mimo, że wojna z Rzecząpospolitą nie została formalnie zakończona, Karol X Gustaw wypowiedział wojnę Danii.

Na pomoc Danii pospieszyło wojsko polskie pod wodzą hetmana Stefana Czarneckiego i cesarskie. Walki na terenie Danii toczyły się do 1660r., kiedy to został podpisany pokój w Oliwie, który kfończy wojny polsko- szwedzkie. Mimo zwycięstwa musieliśmy ostatecznie przyznać Szwedom prawo do Inflant. Jednocześnie Jan Kazimierz przyrzekł, że nigdy więcej nie będzie używał tytułu króla Szwecji. Natomiast Karol X Gustaw wyrzekł się pretensji do Polski.