10. Polityka wewnętrzna Jana II Kazimierza
LEKCJA NR 1. PANOWANIE ZYGMUNTA III WAZY POLITYKA WEWNĘTRZNA
Zygmunt III Waza Rzeczpospolita w czasach unii polsko- szwedzkiej
W 1587r. odbyła się nowa elekcja, była to ponownie, jak w przypadku Anny Jagiellonki elekcja niezgodna. Magnateria wybrała na króla arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Szlachta średnia pod przywództwem Jana Zamojskiego i Anny Jagiellonki wybrała królewicza szwedzkiego Zygmunta III Wazę, który był synem Jana II Wazy i Katarzyny Jagiellonki. Magnateria polska liczyła na to, iż Habsburgowie pomogą jej przekształcić się w arystokrację rodową. W Polsce magnateria i średnia szlachta nie różniły się od siebie niczym innym poza majątkiem. Rozpoczął się kolejny wyścig do polskiej korony. Wydawało się, iż tym razem wygra Habsburg. Jego wojska wkroczyły w granice Rzeczypospolitej ze Śląska i skierowały się na Kraków. Miasto obronił Zamojski, który kilka tygodni później pokonał w bitwie pod Byczyną (1588r.) Habsburga. Maksymilian został wzięty do niewoli.
Jan Zamojski bierze do niewoli arcyksięcia Maksymiliana Habsburga
W ten sposób były kanclerz uratował tron dla Zygmunta, który przybył do Polski w 1589r. Zamojski liczył na to, iż król odwdzięczy mu się za wierność mianując go ponownie kanclerzem. Na pierwszej audiencji Zygmunt, który był bardzo nieufny wobec ludzi, nawet nie podszedł do Zamojskiego, nie podał mu ręki czym go bardzo obraził. Zamojski zaczął działać na szkodę króla, nawet gdy było to równoznaczne z działaniem na szkodę państwa. Zygmunt nie cieszył się popularnością wśród szlachty. Był wychowany przez jezuitów. Bardzo wcześnie szlachta zaczęła mu zarzucać, że nie przestrzega Artykułów Henrykowskich, szczególnie zapisu o tolerancji religijnej. Od 1591r. król przestał powoływać na wyższe urzędy państwowe dysydentów (innowierców) (dysydent – łac. disideo – różnić się). W 1592r. zmarł Jan III Waza. Zygmunt stał się szwedzkim królem i od razu zaczął tajne pertraktacje z Ernestem Habsburgiem na temat sprzedaży polskiego tronu. Kiedy dowiedział się o tym Maksymilian ogłosił to polskiej szlachcie. Jeszcze w tym samym roku zwołano sejm inkwizycyjny, na którym miał być sądzony Zygmunt. Król zaprzeczył wszystkiemu, a na dowód prawdy swoich słów przyrzekł, iż nigdy nie opuści Polski bez zgody sejmu. Cała sprawa została załagodzona, ale pogłębił się u szlachty kompleks ucieczki króla. Dlatego też w 1595r. zwołał zjazd biskupów prawosławnych (włodyków) do Brześcia i tam zaczął ich namawiać do tego, by cały kościół prawosławny w Polsce podporządkował się papieżowi, lecz oni odmówili. Zygmunt nakazał aresztować bardziej opornych. W następnym roku zwołał kolejny zjazd do Brześcia i tam kilku nastraszonych włodyków zgodziło się podporządkować papieżowi. W ten sposób w 1596r. powstał kościół unicki, który uznawał autorytet papieski zachowując jednocześnie dogmaty i ceremoniał kościoła prawosławnego. Ludność ruska uznała unię brzeską za dowód nowych prześladowań ze strony Polaków. W rzeczywistości nie doprowadziło to zjednoczenia. Lecz jeszcze bardziej podzieliła kościół prawosławny i kościół chrześcijański.
Sytuacja wyznaniowa na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów
W 1596r. spłonął Wawel, z tego powodu Zygmunt postanowił przenieść się wraz z dworem do Warszawy. Fakt ten uważa się za oficjalne przeniesienie stolicy, mimo iż nie wydano w tej sprawie żadnego edyktu. W następnych latach dwór będzie przebywał raz w Krakowie, raz w Warszawie. Król wolał do drugie miasto, gdyż z tamtą było bliżej do Szwecji. Król podjął decyzję o przebudowie Wawelu w stylu barokowym. Przebudową kierował Giovanni Trevano, który od 1613r., został nadwornym architektem Zygmunta III Wazy. Jego dziełem jest także rozbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie w stylu barokowym.
Barokowa fasada Zamku Królewskiego w Warszawie
Szlachta i magnateria miały dosyć łamania przez króla Artykułów Henrykowskich oraz prób wprowadzenia w Polsce absolutyzmu (o tym, że Zygmunt chciał wprowadzić w Polsce absolutyzm świadczą kazania jego nadwornego spowiednika i jezuity Piotra Skargi). Królowi zarzucano, że faworyzuje cudzoziemców, że prowadzi nietolerancyjną politykę religijną za namową jezuitów. Podejrzewano, że chce wprowadzić dziedziczność tronu. Dlatego rokosz zostanie zwołany przez obrońców złotej wolności szlacheckiej( Zebrzydowski) jak i polskich dysydentów. W 1606r. Wojewoda sandomierski Mikołaj Zebrzydowski zwołał zjazd szlachty pod Sandomierz. Tam został zawiązany rokosz, pierwszy w XVII wieku, który odwołał się do zastrzeżonej w w Artykułach Henrykowskich, zasady: „ de non praestanda oboedientia” czyli prawa do wypowiadanie posłuszeństwa królowi, jeżeli nie będzie przestrzegał praw.
Kazanie Skargi- obraz Jana Matejki
Rokoszanie w czerwcu 1607r. ogłosili akt detronizacji króla. Po stronie rokoszan opowiedział się arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Bernard Maciejowski. Na początku po stronie rokoszan opowiedział się także hetman Stanisław Żółkiewski, potem przeszedł na stronę króla i razem z Chodkiewiczem w 1607r. pod Guzowem pokonał rokoszan, ale rokosz zakończył się dopiero w 1609r. Rokoszanie przeprosili króla, lecz on nigdy już nie zaufał średniej szlachcie.
Stanisław Żółkiewski Dąb i kapliczka upamiętniająca bitwę
pod Guzowem
Zygmunt III Waza zmarł w 1632r. Pozostawił synów z dwóch związków. Anna Habsburżanka urodziła mu syna Władysława IV Wazę, druga żona, rodzona siostra pierwszej, Konstancja Habsburżanka urodziła Jana Kazimierza. Władysława IV Waza upamiętnił swojego ojca wystawieniem jego pomnika na kolumnie, na Placu Zamkowym w Warszawie.
Kolumna Zygmunta w Warszawie