LEKCJA NR 1. WOJNA 30- LETNIA. PRZYCZYNY, PRZEBIEG I SKUTKI

GENEZA

Pokój augsburski z 1555r. nie zakończył sporów religijnych w Niemczech, nie był też aktem tolerancji, ponieważ tylko książęta mogli decydować o wyborze religii. Do tego wszystkiego następcy cesarza Karola V stosowali politykę nietolerancyjną, pragnąc w pełni przywrócić katolicyzm. Ferdynand I, brat i następca Karola V, panował w latach 1556 – 1564, jego syn Maksymilian II panował do 1576r., a po nim Rudolf II do 1612r., po śmierci Rudolfa II do 1619r. panował jego syn Maciej I.

Tablica genealogiczna Habsburgów

Od średniowiecza pogłębiło się również rozbicie polityczne Rzeszy Niemieckiej. Przed wybuchem wojny 30-letniej Rzesza dzieliła się na ponad 1500 państewek, a władza cesarzy była czysto nominalna. Dlatego jedną z przyczyn wojny 30- letniej było dążenie Habsburgów do odzyskania rzeczywistej władzy nad Rzeszą.

Rzesza Niemiecka u progu wojny 30- letniej

W drugiej połowie XVI wieku i na początku wieku XVII Niemcy pogrążyły się w kryzysie gospodarczym, który szczególnie ostro był odczuwalny przez księstwa północne, tradycyjnie związane z Hanzą. Na skutek zmiany szlaków handlowych znaczenie Hanzy upadło i na początku XVII wieku uległa samorozwiązaniu. W państwach południowo- niemieckich kryzys nie był tak mocno odczuwalny, dominowała tutaj gospodarka rolna i w XVI wieku wykształcił się folwark pańszczyźniany, który miejscowej szlachcie przynosił duże dochody, ze względu na wysokie ceny zboża w Europie Zachodniej. Mieszczaństwo było tutaj słabe. Te różnice gospodarcze pokrywały się mniej więcej z podziałem religijnym. Północ była protestancka, południe katolickie. Książęta protestanccy zaniepokojeni szybkim postępem kontrreformacji obawiali się restytucji potęgi Kościoła i możliwą utratą sekularyzowanej ziemi. W 1608r. protestanci utworzyli Unię Protestancką, na czele której stanął książę Fryderyk z Palatynatu Reńskiego. Unia zaczęła szukać sprzymierzeńców poza granicami Niemiec i znalazła ich we Francji, gdzie rządził Henryk IV Bourbon, w Danii i w Szwecji (państwa protestanckie). Katolicy zawiązali Ligę Katolicką, na której czele stanął książę Bawarii- Maksymilian Witelsbach. Prawdopodobnie doszło by do wojny zaraz po utworzeniu Ligii, gdyby nie to, że w 1610r. zmarł król Francji Henryk IV, protektor Unii. Pozbawieni jego wsparcia protestanci niemieccy nie odważyli się wystąpić przeciwko katolikom. Kolejnym ogniskiem zapalnym w monarchii Habsburgów były Czechy. Czechy zostały przejęte przez Habsburgów w 1526r.. Na początku Czesi nie mogli narzekać na łamanie ich praw. Habsburgowie zwoływali sejm czeski, język czeski był językiem urzędowym. Z czasem jednak sejm był zwoływany coraz rzadziej, aż wreszcie w ogóle zaprzestano jego zwoływania w 1547r. W 1548r. wygnano z Czech umiarkowany odłam husytów- Braci Czeskich, którzy schronili się w Polsce. To wszystko zrodziło niezadowolenie wśród Czechów. Walka pomiędzy czeskimi katolikami, a husytami stawała się coraz bardziej zawzięta. Po to by uspokoić nastroje w 1609r. Rudolf II wydał edykt tolerancyjny tzw. list majestatyczny, w którym zapewnił czeskim protestantom tolerancję religijną. Rudolf zmarł w 1612r., jego następca Maciej I był wychowywany przez jezuitów i nastawiony wręcz fanatycznie do spraw religijnych, od razu poczuli to katolicy czescy i zaczęli prześladować protestantów. W Czechach nagminnie palono zbory protestanckie. W 1618r. spalono największy zbór i żaden z cesarskich urzędników nie chciał wszcząć w tej sprawie śledztwa. W związku z tym protestanci wysłali delegację do Pragi na Hradczany, gdzie urzędowało dwóch namiestników cesarskich. Protestanci zażądali wszczęcia śledztwa i ukarania winnych podpaleń protestanckich zborów. Rozmowa przerodziła się w kłótnię. Delegaci wyrzucili namiestników cesarskich i towarzyszącego im sekretarza przez okno. Była to druga defenestracja praska ( defenestracja od łac. de fenestra czyli za okno), która jest uznawana za początek wojny trzydziestoletniej.

II defenestracja praska 1618

PRZEBIEG

I etap czeski 1618 – 1622

Po defenestracji Czesi zwołali sejm i zdetronizowali Habsburgów, powołali prowizoryczny rząd złożony z trzydziestu dyrektorów, którzy mieli sprawować władzę do momentu przybycia króla. Czesi nowym królem wybrali księcia Palatynatu Fryderyka V.

Fryderyk V z Palatynatu jako król czeski

W ten sposób wypadki w Czechach spowodowały uruchomienie całej lawiny wydarzeń nie tylko w Rzeszy, ale w całej Europie. Habsburgowie na razie nie reagowali na to, co się działo w Czechach, po prostu nie mieli pieniędzy by wynająć armię. Fryderyk z Palatynatu objął panowanie w Czechach jesienią 1619 roku. Wojska Habsburgów, pod wodzą hrabiego Józefa Tilly wkroczyły do Czech i zaatakowały Pragę. Fryderyk nawet nie próbował bronić miasta, uciekł z Pragi i dlatego jest nazywany „królem zimowym”, bo panował tylko jedną zimę. W listopadzie 1620r. Czesi ponieśli ostateczna klęskę w bitwie po Białą Górą. Po tej bitwie na stronę Habsburgów przeszedł Albrecht von Wallenstein, który otrzymał od Habsburgów stanowisko komisarza Czech. Restytucja władzy cesarskiej w Czechach towarzyszyły represje olbrzymich rozmiarów. Konfiskowano dobra czeskiej szlachty, cofnięto list majestatyczny.

Prześladowania protestantów były połączone z uciskiem narodowym.

Albrecht Wallenstein

Wallenstein, krótkim czasie, stał się jednym z najbogatszych ludzi w Niemczech, do tego stopnia, że posiadał własną czterdziestotysięczną armię. Zwycięstwo Habsburgów nie podobało się Francji. Pierwszym ministrem we Francji był wtedy kardynał Jean Armand du Plessis de Richelieu, który namówił duńskiego króla Christiana IV by włączył się w wewnętrzne sprawy Rzeszy i poparł Unię Protestancką. Za ta wojnę miała zapłacić Francja.

II etap duński 1625 – 1629

Przebieg działań wojennych Król Danii Chrystian IV

Wojska duńskie wkroczyły do północnej Rzeszy. Habsburgowie znaleźli się w bardzo trudnej sytuacji, bo cesarz zdymisjonował Wallensteina na skutek intryg dworskich, natomiast nie miał pieniędzy, by wynająć nową armię i przeciwstawić się Duńczykom. Wallenstein sam zaproponował, że podejmie z Duńczykami walkę swoją własną armią i, że nie będzie żądał zapłaty, pod warunkiem jednak, że będzie mógł tę wojnę prowadzić na swoich własnych zasadach. Cesarz Ferdynand II Habsburg wyraził na to zgodę. Wojska Wallensteina wypchnęły Duńczyków z północnej Rzeszy, a następnie wkroczyły na teren Danii. Po to by nie dopuścić do okupacji własnego państwa, Christian IV zawarł z Habsburgami pokój w Lubece w 1629r. i przyrzekł więcej nie popierać więcej Unii Protestanckiej i nie wtrącać się w wewnętrzne sprawy Rzeszy. Tak zakończył się drugi etap wojny. Po kolejnym zwycięstwie, Ferdynand II wydał w 1629r. edykt restytucyjny, na mocy którego Kościół miał otrzymać wszystkie ziemie, które mu zabrano przed 1562r.. Miasto Magdeburg sprzeciwiało się zaakceptowaniu tego edyktu, zostało zdobyte przez wojsko Habsburgów i nie omalże zrównane z ziemią. Sprawa Magdeburga oraz to, że Habsburgowie po raz kolejny zwyciężyli w wojnie, spowodowało przystąpienie do wojny Szwedów.

III etap szwedzki 1630 – 1635

Szwedzi zostali nakłonieni do przystąpienia do wojny z inicjatywy Richelieu. Król szwedzki Gustaw II Adolf (panował od 1611r.) był uważany za jednego z najlepszych wodzów XVII wieku. Całkowicie zreformował szwedzką armię. Podzielił ja na piechotę i kawalerię. Wyposażył w inne rodzaje uzbrojenia. Przeniósł całkowicie koszty utrzymania armii na tereny, gdzie trwała wojna, bez względu, czy to były tereny sprzymierzeńców, czy wrogów. Armia szwedzka wkroczyła do północnych Niemiec. Habsburgowie znowu nie posiadali wojska, bo znowu intrygi dworskie doprowadziły do dymisji Wallensteina. Cesarz chciał Wallensteina ułagodzić, przyznając mu tytuł generalissimusa. Wallenstein przyjął tytuł i obiecał podjąć walkę, ale tym razem nie zapomniał zniewagi i zamiast podjąć walką ze Szwedami, rozpoczął tajne rokowania z Gustawem II Adolfem, w których obiecywał, że przejdzie na ich stronę, jeżeli otrzyma tytuł króla Czech. Gustaw II Adolf chciał mu ten tytuł królewski nadać, ale Wallenstein nagle zerwał rokowania. W 1631r. Szwedzi zwyciężyli pod Breitenfelden. Zwyciężyli wojska drugiego habsburskiego przywódcy hrabiego Johana Tilly.

Gustaw II Adolf w bitwie pod Breitenfelden

W 1632r. Wallenstein wydał bitwę Szwedom pod Lützen. Bitwa ta, mimo ogromnych strat po obu stronach, zakończyła się zwycięstwem Szwecji. Zginął w niej jednak Gustaw II Adolf .

Śmierć Gustawa II Adolfa w bitwie pod Lützen Sprowadzenie zwłok króla do Szwecji

Gustaw II Adolf pozostawił po sobie nieletnią następczynię – królową Krystynę. W jej imieniu władzę regencyjną sprawował kanclerz Axel von Oxenstierna, który potwierdził, że Szwecja będzie nadal kontynuowała wojnę z Habsburgami. Pozbawieni jednak dowództwa Gustawa II Adolfa Szwedzi w 1634r. przegrali pod Nordlingen. W tym samym roku został zamordowany przez własnych żołnierzy w Chebie( dzisiaj Eger) Wallenstein. Był to spisek zorganizowany przez Habsburgów, którzy jakoś dowiedzieli się, że Wallenstein planował zdradę. Po klęsce Szwedów pod Nordlingen Francja zdecydowała się wtrącić do wojny bezpośrednio.

IV etap francuski 1635 – 1648

Po włączeniu się Francji Szwedzi nadal w tej wojnie uczestniczyli. Francja nie była w stanie wprowadzić do Rzeszy wszystkich swoich wojsk, gdyż w obronie Habsburgów niemieckich, Francji wypowiedzieli wojnę Habsburgowie hiszpańscy. W tym czwartym etapie Francja walczyła na dwóch frontach, przeciwko Austrii i Hiszpanii. W 1643r. francuski wódz Henri de Conde (zwany Wielkim Kondeuszem) zwyciężył wojska hiszpańskie w bitwie pod Rocroi ( czyt. Rokrua).

Henri de Conde w bitwie pod Rocroi 1643r.

Po tej bitwie szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Francji. Zaraz po tej bitwie zmarł król Ludwik XIII, a na tron wstąpił jego małoletni syn Ludwik XIV. Regencję sprawowała jego matka Anna Austriaczka( z Hiszpanii). Wywodziła się z Habsburgów i na jej polecenie w 1644r. rozpoczęły się rozmowy pokojowe, ale jednocześnie cały czas trwały walki. W 1645 r. francuskie wojska zajęły Bawarię, a w 1646r. Szwedzi pokonali wojska Habsburgów pod Janowicami. W 1648r. doszło do podpisania traktatu pokojowego w dwóch miastach Westfalii. W Osnabrück został podpisany pokój habsbursko – szwedzki.

Ratusz w Osnabrück gdzie podpisano pokój Podpisanie pokoju westfalskiego

Szwecja uzyskała Pomorze Zachodnie (tzw. Pomorze Przednie) wraz z wyspą Rugią, Wolinem i wyspą Uznam. Otrzymali też arcybiskupstwo Bremy oraz arcybiskupstwo Werden. W ten sposób w rękach szwedzkich znalazły się ujścia trzech rzek: Łaby, Odry i Wezery. Od tego momentu Szwedzi będą dążyć do opanowania całego południowego wybrzeża Bałtyku, tak aby całe Morze Bałtyckie stało się ich wewnętrznym morzem. Habsburgowie mieli także zapłacić Szwedom kontrybucję wojenną. W Münsterze został zawarty pokój z Francją. Na mocy tego pokoju Francja uzyskiwała Alzację, bez Strasburga oraz trzy arcybiskupstwa w Lotaryngii: Metz, Toul i Verdun. Habsburgowie musieli zapłacić kontrybucję wojenną, gdyż dla Francji wojna trzydziestoletnia nie zakończyła się w 1648r. Nadal bowiem walczyła z Hiszpanią do 1659r. Na mocy pokoju westfalskiego zatwierdzono niepodległość Holandii i Związku Szwajcarskiego. Palatynat Reński został podzielony – Palatynat Górny wraz Łużycami przekazano Saksonii. Palatynat Dolny odziedziczył syn „króla zimowego”, także Fryderyk. Przyznano także tytuł elektorski królowi bawarskiemu. Pokój westfalski zawierał także wiele postanowień dotyczących wewnętrznych stosunków w cesarstwie. Książęta otrzymali niemal pełną suwerenność, prawo do zawierania traktatów i sojuszy nie tylko między sobą, ale także z obcymi państwami bez zgody cesarza.

SKUTKI

W ten sposób Niemcy, jak pisze Adam Kersten, przestały istnieć jako jednolite państwo. Rzesza Niemiecka przetrwa do 1806r., a Habsburgowie będą nosić tytuł cesarzy niemieckich, ale nie będzie to miało, żadnego znaczenia politycznego. Wojna trzydziestoletnia spowodowała straszliwe zniszczenie gospodarcze i demograficzne w Rzeszy. W niektórych miejscach, na przykład w Czechach, zginęło połowę ludności. Oblicza się 80% ziemi leżało przez trzydzieści lat odłogiem, a 60% dóbr kulturalnych uległo całkowitemu zniszczeniu. Niektóre miasta i miasteczka potrzebowały ponad 100 lat aby odbudować się, że zniszczeń wojennych, zrekultywować pola uprawne, odbudować zniszczone domy, kościoły, miejsca użyteczności publicznej. Wojna 30- letnia to również wojna, która miała także rozstrzygnąć rywalizację o hegemonię nad Bałtykiem. Śmierć Gustawa II Adolfa nie pozwoliła ostatecznie utrwalić dominacji Szwecji, ale bardzo tę dominację wzmocniła.