3. ABSOLUTYZM WE FRANCJI

LEKCJA NR 3. ABSOLUTYZM WE FRANCJI

W 1610r. zamordowany został Henryk IV Burbon. Pozostawił po sobie małoletniego następcę- Ludwika XIII. Regentką była matka (reguła specyficzna tylko dla Francji) Maria Medycejska, która otaczała się Włochami, którym przekazywała majątki i stanowiska dworskie. Zwolniono ministra finansów Maksymiliana de Sully. To spowodowało, że Francja popadła w kryzys gospodarczy. Rozrzutność regentki i jej dworu całkowicie opróżniła się skarb państwa. W 1614r. regentka zwołała Stany Generalne i zażądała uchwalenia nowych podatków, ale posłowie odmówili. Stany Generalne zostały rozwiązane, a ponowne ich zwołanie nastąpiło dopiero po 175 latach. W 1617r. Ludwik XIII objął osobiste rządy, ale sytuacji wewnętrznej Francji to nie poprawiło. Młody król nie miał doświadczenia w rządzeniu, ponadto w polityce zagranicznej związał się z Hiszpania i poślubił księżniczkę hiszpańską Annę Austriaczkę. W 1624r. Ludwik XIII mianował pierwszym ministrem kardynała Armand Jeana du Plessis de Richelieu

Ludwik XIII Kardynał Armand de Richelieu

Richelieu był zwolennikiem silnej władzy królewskiej i postanowił ją wzmocnić poprzez odebranie przywilejów tym wszystkim, którzy tą władzę ograniczali. Najpierw zajął się arystokracją, która nie mogła pobierać podatków i nie mogła też sprawować nad nikim sądów. Richelieu powołał nowy rodzaj urzędników – intendentów, którzy rekrutowali się z bogatego mieszczaństwa, bądź chłopstwa. Za wierną służbę mogli być nobilitowani, czyli mogli uzyskać szlachectwo, dlatego też byli całkowicie wierni królowi. Richelieu nakazał także, by arystokracja wyburzyła umocnienia wokół zamków, aby nie mogła się buntować. Pozwolono tylko zostawić umocnienia w zamkach położonych na granicy lub w takich miejscach, które pełniły ważną rolę strategiczną. Richelieu uznał także, że grupą, która posiada nadmierne przywileje są hugenoci, którym edykt nantejski przyznawał 100 twierdz jako tzw. miejsca bezpieczeństwa. Według Richelieu hugenoci mieli w ten sposób zagwarantowane prawo do buntu i dlatego postanowił im te twierdze odebrać. Oni sami mu to umożliwili, kiedy w 1627r. zbuntowali się, zamknęli w twierdzach, rozpoczynając pertraktacje z Anglią. W 1629r. wojska królewskie zdobyły La Rochelle – największą twierdzę hugenotów. Odebrano hugenotom wszystkie miejsca bezpieczeństwa, ale nadal w Edykcie Łaski( 1629) przyznawano im prawo do swobodnego odprawiania kultu.

Kardynał Richelieu kierujący oblężeniem La Rochelle

Richelieu był też zainteresowany sprawami gospodarki. Zaczął wcielać w życie politykę merkantylną. Za jego czasów rozpoczyna się także budowa imperium kolonialnego Francji. Wybudowano flotę wojenną i handlową. W polityce zagranicznej kardynał występował stale przeciwko Austrii, dlatego w wojnie trzydziestoletniej Francja wystąpiła po stronie Unii Protestanckiej, mimo, że była państwem katolickim.

Nowa Francja

Kardynał Richelieu zmarł w 1642r. Rok później zmarł Ludwik XIII, pozostawiając po sobie pięcioletniego syna Ludwika XIV. Regencję w jego imieniu sprawowała jego matka Anna Austriaczka, która mianowała pierwszym ministrem włoskiego kardynała Jules Mazarin ( czyt. Mazarę). Oboje jako cudzoziemcy byli powszechnie znienawidzeni we Francji. Anna Austriaczka prowadziła nierozsądna politykę finansową. Państwo popadało w coraz większe kłopoty finansowe.

Anna Austriaczka z synami Kardynał Jules Mazarin

W 1648r. regentka zwołała Parlament Paryski – był to najwyższy sąd królewski, który miał prawo remonstracji – zatwierdzania królewskich postanowień finansowych, regentka zażądała nowych podatków. Parlament odmówił. Bunt parlamentu został pogardliwie przez dworzan nazwany Frondą. Na wystąpienie parlamentu wpływ miała rewolucja w Anglii. Fronda to po francusku proca. Strzelanie z procy było we Francji zabronione, bo procarze, najczęściej dzieci, tłukli szyby w domach arystokracji, a szkło w tej epoce było bardzo drogie. Bunt mieszczan, a potem arystokracji, porównano do takiej zakazanej i niebezpiecznej zabawy. Parlament popierany był przez lud paryski. Dochodziło do wystąpień i demonstracji, aż wreszcie wystraszeni, nadmiernym radykalizowaniem się wydarzeń, parlamentarzyści zdecydowali się pogodzić z regentką i wydawało się, że został przywrócony spokój, który był jednak pozorny.

Parlament Paryski

W 1649r. posłuszeństwa odmówili książęta i zaczyna się Fronda Książęca, na czele której stanął książę Ludwik de Conde ( Wielki Kondeusz). Żądali oni zdymisjonowania Mazariniego ze stanowiska pierwszego ministra, planowali porwać króla i rządzić w jego imieniu. Fronda zakończyła się w 1653r., kiedy regentka faktycznie zdymisjonowała Mazariniego, który wyjechał do Szwajcarii.

Wielki Kondeusz Fronda

Ustępstwo regentki okazało się pozorne, gdyż utrzymywała cały czas listowny kontakt z Mazarinim i kiedy się na dobre uspokoiło, Mazarini wrócił i na nowo przejął stanowisko pierwszego ministra. Mimo, że Ludwik XIV był już dorosły, Anna Austriaczka i Mazarini nie chcieli mu przekazać władzy. Dopiero, kiedy Mazarini zmarł w 1661r., prawowity król objął osobiste rządy. Okazało się jednak, że skarb państwa był całkowicie pusty i że króla nie stać na nic. Król zauważył natomiast, że minister finansów mianowany przez Mazariniego dysponuje wielkim majątkiem, dlatego kazał go wtrącić do Bastylii. Było to pierwsze zastosowanie lettres de cachet – listów skazań, za pomocą których będzie rządził Ludwik XIV. W 1661r. odebrał on Parlamentowi Paryskiemu prawo remonstracji, a kiedy członkowie protestowali, że będzie to ze szkodą dla państwa powiedział: „Państwo to ja”. To zdanie, „L`etat c`est moi”, jest uważane za najstarszą i najsłynniejszą definicję absolutyzmu. W państwie rządzonym w sposób absolutny wszystko wynikało z woli króla. On był źródłem wszystkiego. Nie mógł jednak cofnąć przywilejów warstwom uprzywilejowanym. W absolutyzmie król mógł prześladować pojedyncze osoby z warstwy uprzywilejowanej, ale nie mógł odebrać przywilejów całej warstwie i tym różnił się absolutyzm od despotyzmu. Ludwik XIV utrzymał urząd intendentów, jako głównych urzędników w kraju. Na nich opierała się administracja lokalna. Te urzędy były określane na przykład: intendent sprawiedliwości, policji, czy skarbu. Dotychczasowe urzędy gubernatorów, zostały zachowane, ale nie miały już żadnego znaczenia. Zachowano też Stany Generalne, ale ich w ogóle nie zwoływano, tak jak i parlamentów królewskich. O wszystkim decydowała wola króla. Ludwik XIV stworzył także system tajnej policji, na której opierał swoją władzę. Policja ta działała zupełnie niezależnie od sądownictwa, na początku tylko w Paryżu, ale później także w innych miastach. Jeśli chodzi o ustawodawstwo, to Ludwik XIV nie stworzył jednolitego prawa. Działało około czterystu różnych kodeksów cywilnych, zależnie od regionu, dopiero w 1673r. zmieniło się to na wyraźne żądanie Colberta.

Jean Baptiste Colbert Schemat merkantylizmu

Jean Baptiste Colbert piastował urząd Generalnego Inspektora Finansów był zwolennikiem merkantylizmu, rozwijał przemysł i handel, starał się zwiększyć dochody skarbu państwa bez obciążania podatników. Dlatego zmniejszył dochody poborców, podniósł czynsze dzierżawne w dobrach królewskich, zwiększył dochody z lasów, stosował wysokie cła protekcyjne. Podstawą rządów Ludwika XIV była silna armia, którą zorganizował minister wojny François Michelle Luvois w liczbie 250 tyś. Zapewnił tej armii sprawne zaplecze logistyczne. Sebastian Vauban , który jest uważany za twórcę nowoczesnej sztuki oblężniczej- fortyfikacyjnej umocnił płn.-wschodnie granice Francji łańcuchem twierdz. Świetny stan finansów i armii ułatwiał prowadzenie licznych wojen. W polityce wobec Kościoła Ludwik XIV stosował gallikanizm, której celem było podporządkowanie Kościoła państwu. Pod koniec panowania, pod wpływem ostatniej żony Françoise de Maintenant jego stosunki z Kościołem znacznie się poprawiły. W 1685r. Ludwik zniósł edykt nantejski na mocy edyktu z Fontainebleau. Oficjalnym powodem zniesienia były masowe nawrócenia hugenotów, faktycznie wywołane tzw. dragonadami. Król kwaterował w miastach i miasteczkach gdzie przeważali hugenoci królewskich dragonów, którzy mogli się tam zachowywać tak jak chcieli . To jak postępowali dragoni w tych miastach wywołało masowe nawrócenia.

Dragońscy misjonarze Edykt z Fontainebleau

POLITYKA ZAGRANICZNA LUDWIKA XIV

Jeszcze przed objęciem osobistych rządów przez Ludwika XIV Francja uwikłała się w wojnę z Hiszpanią. Ta wojna jest uważana za przedłużenie wojny 30-letniej. Wojna rozpoczęła się w 1652 i trwała do 1659. Zakończyła się pokojem pirenejskim na mocy którego Francja otrzymała prowincje Artois, Roussillon i część Lotaryngii. Układ został potwierdzony małżeństwem Ludwika z księżniczką hiszpańską- Marią Teresą. Kolejną wojnę rozpoczął już Ludwik XIV w roku 1667r. Była to wojna dewolucyjna, także z Hiszpanią. Dewolucja to prawo brabanckie, które dawało pierwszeństwo dziedziczenia córkom z pierwszego małżeństwa przed synami z dalszych małżeństw. Ludwik XIV powołał się na to prawo przy obronie praw swojej żony do Niderlandów Hiszpańskich. Wojna zakończyła się pokojem w Akwizgranie. Ludwik zwracał Hiszpanii Franche Comte, zatrzymywał Lille i kilka innych miast flandryjskich.

FRANCUSKIE PODBOJE W LATACH 1552-1798

W 1672r. król Francji najechał na Holandię. Kiedy armia francuska zbliżyła się Utrechtu, Holendrzy pod wodzą Wilhelma Orańskiego przerwali tamy zalewając zachodnią część kraju i zmuszając armię francuską do wycofania się. W obronie Holandii stanęła Brandenburgia, Austria i Hiszpania. Wojna zakończyła się zawarciem pokoju w Nijmegen w 1678r. Holandia straciła na rzecz Francji terytoria kolonialne: Senegal i Gujanę, Hiszpania oddała Francji Franche Comte.

Pokój w Nijmegen

W 1679r. Francuzi wymyślili koncepcję reunionów czyli „pokojowych podbojów”. Prawnicy, na rozkaz króla uzasadnili prawno- historyczne pretensje do pewnych terenów, które kiedyś należały do Francji. Posługując się tą koncepcją Francja zajęła Strasburg w 1681, następnie twierdzę Casale, Na pograniczu Francji i Sabaudii oraz Luksemburg w 1684r. W odpowiedzi na reuniony Hiszpania i Austria zawiązały koalicję – Ligę Augsburską, do której przystąpiła także Anglia i Holandia. W 1688r. rozpoczęła się wojna. Francja zwyciężyła pod Fleurs w 1690, pod Neerwinden i pod Marsagli, w 1693r., ale Anglia odniosła zwycięstwo w bitwie morskiej koło Przylądka La Hougue w 1692r. tym samym przekreśliła francuskie plany inwazji na Anglię. Pokój został zawarty w Ryswick w 1697r.

Francja po pokoju w Ryswick

Francja zachowała Strasburg, ale zwróciła księciu lotaryńskiemu Lotaryngię. Pokój ten, po raz pierwszy w historii dyplomacji, był spisany nie po łacinie tylko po francusku. Od tego czasu francuski stał się językiem dyplomacji. Wyczerpanie ustawicznymi wojnami nie zniechęciło Ludwika XIV. W 1698r. zawarł on układ z bezdzietnym królem Hiszpanii Karolem II Habsburgiem. Na mocy którego Karol uznawał wnuka Ludwika- Filipa Burbona swoim następcą na hiszpańskim tronie, po śmierci Ludwika XIV, Filip zostałby również królem Francji, w ten sposób te dwa państwa zostałyby połączone unią personalną.

Karol II Habsburg Filip Burbon

f

W 1700r. Karol II Habsburg zmarł, Filip Burbon koronował się na króla Hiszpanii. Ten wzrost potęgi Francji i dynastii Burbonów spowodował protest państw europejskich. Zawiązała się kolejna koalicja antyfrancuska i zaczęła się hiszpańska wojna sukcesyjna. Przeciwko Francji wystąpiła Anglia, Austria, Holandia, Brandenburgia,Sabaudia. Wojna ta zakończyła się niepowodzeniem Francji. Podpisano dwa traktaty pokojowe: w 1713r. w Utrechcie pomiędzy Holandią i Anglią. Hiszpania przekazała Anglii Gibraltar, w 1714r. w Rastatt pomiędzy Francją, Hiszpanią i Austrią. Hiszpania zrzekała się na rzecz Austrii Niderlandów Hiszpańskich (dzisiejsza Belgia) oraz Mediolanu, Neapolu i Sycylii. Filip V Burbon zachowywał koronę hiszpańską ale wyrzekał się praw do korony francuskiej także w imieniu swoich następców. Ludwik XIV zmarł w 1715r. Koronę odziedziczył jego 2-letni prawnuk Ludwik XV.

Europa po pokoju w Utrechcie