4. Poniatowski 1763-1768

LEKCJA NR 3.

PIERWSZY OKRES RZĄDÓW STANISŁAWA AUGUSTA PONIATOWSKIEGO NIEUDANA PRÓBA REFORMY PAŃSTWA I JEJ SKUTKI 1763- 1768R.

Po śmierci Augusta III Sasa, w październiku 1763r. rozpoczęły się przygotowania do nowej elekcji. Niezwykłą aktywność wykazywali Czartoryscy, którzy poprosili carycę Katarzynę II o wprowadzenie do Rzeczypospolitej wojsk rosyjskich, aby pod ich opieką obradował sejm konwokacyjny. Zwołano go w maju 1764r., udało się go zwołać jako sejm konfederacki (nie obowiązywało na nim liberum veto), była to zasługa Familii, ale również faktu, że pod Warszawą stały rosyjskie wojska. Marszałkiem sejmu był Adama Kazimierza Czartoryskiego, który był jednym z liderów Familii. Na tym sejmie korzystając z faktu, że nie obowiązywało liberum veto przeprowadzono wiele reform:

• Powołano Komisję Skarbową Koronną i Komisję Skarbową Litewską, aby w ten sposób ograniczyć bezkarność podskarbich.
• Powołano Komisję Wojskową Koronną oraz Komisję Wojskową Litewską, te z kolei miały ograniczyć kompetencje hetmanów
• Zdecydowano, że na sejmie większością głosów będą zapadały decyzje dotyczące spraw wojskowych i finansowych.
• Zdecydowano, że na sejmikach ziemskich przestanie obowiązywać liberum veto.
• Zniesiono cła wewnętrzne, które wprowadzili magnaci w swoich dobrach, na to miejsce wprowadzając jednolite cło generalne, które miało zasilić skarb państwa.
• Podjęto decyzję o utworzeniu zawodowej armii, która miała liczyć 60 tyś. Żołnierzy.

Jedną z ostatnich uchwał była ustawa o nierozwiązaniu konfederacji, tak aby następne sejmy mogły kontynuować reformy. Przez cały czas obradowania sejmu (maj- czerwiec 1764r.) toczyły się pertraktacje Familii z carycą Katarzyną II, o to kto ma zasiąść na polskim tronie. Ku rozpaczy Czartoryskich Katarzyna II nie chciała nawet słyszeć o kandydaturze Michała bądź Augusta Czartoryskiego Jej kandydatem na tron był stolnik litewski Stanisław Poniatowski, z którym kiedyś łączył ją romans. Poniatowscy nie byli magnaterią, byli związani z Czartoryskimi ponieważ Konstancja Czartoryska popełniła mezalians wychodząc za mąż za ojca Stanisława Antoniego Poniatowskiego. Z tego względu Poniatowscy związali się z Familią. Stanisław Poniatowski otrzymał bardzo staranne wykształcenie, dużo podróżował. Czartoryscy musieli ustąpić carycy. We wrześniu 1764r. odbyła się wolna elekcja, także pod opieką wojsk rosyjskich. Jednogłośnie wybrano królem Stanisława Poniatowskiego, który żeby dodać sobie autorytetu przyjął imię Augusta. Była to również pierwsza koronacja, która odbyła się nie na Wawelu tylko w Warszawie, w Kolegiacie św. Jana. Herbem Poniatowskiego był cielak na zielonym polu, dlatego ci, którzy byli wrogami króla nazywali go „Ciołek”.

Herb Poniatowskich Herb RzON w czasach panowania

Stanisława Augusta Poniatowskiego

Poniatowski zdawał sobie sprawę, że Rzeczpospolita jest krajem zacofanym. Rozpoczął panowanie od reform. Od razu w 1764 r. król zatwierdził reformę miar i wag, utworzył pocztę królewską.

Ganek poczty królewskiej Rozkład jazdy dyliżansów

Jeszcze w 1765r. uporządkował sprawy monetarne powołując dwie mennice: warszawską i krakowską, powołał Komisje Boni Ordinis - Komisje Dobrego Porządku, które miały opracować program reform w miastach. Komisje działały tylko w miastach królewskich. Ponieważ jednak głównie ich członkami była szlachta (na czele stał kanclerz Andrzej Zamojski) dlatego nie zajmowano się prawdziwymi bolączkami miast tylko starano się je upiększyć. Niewątpliwym sukcesem tych komisji była likwidacja jurydyk.

Budynek mennicy srebrnej w Warszawie Talar Poniatowskiego

W 1765r. z inicjatywy króla powołano pierwszą szkołę świecką- Szkołę Rycerską, do tej pory działały bowiem jedynie szkoły zakonne: pijarów oraz jezuitów. Na czele Szkoły Rycerskiej stał Adam Kazimierz Czartoryski jako rektor, który ufundował wiele stypendiów dla niezamożnej szlachty i dzięki niemu tę szkołę skończył m. in. Kazimierz Pułaski, Tadeusz Kościuszko. W Szkole Rycerskiej starano się przede wszystkim ukształtować model nowoczesnego żołnierza, patrioty i starano się skończyć sarmackim sposobem myślenia.

Szkoła Rycerska . Pałac Kazimierzowski Adam Kazimierz Czartoryski

W 1765 roku król wsparł finansowo wydawanie, dwa razy w tygodniu czasopisma „Monitora”, wzorowanego na angielskim „ The Spectator”, które miało kształtować nową mentalność polskiej szlachty, a który był redagowany przez Ignacego Krasickiego, Franciszka Bohomolca, Adama Kazimierza Czartoryskiego.

Strona tytułowa „ Monitora” Biskup Ignacy Krasicki

W ramach reform, które miały zmienić mentalność szlachty w listopada 1765r. powołano Teatr Narodowy, którego dyrektorem od 1779r. został Wojciech Bogusławski, uznawany za ojca polskiego teatru. Pierwszą sztukę, którą wystawiono byli Natręci Józefa Bielawskiego, komedii będącej swobodną przeróbką z Moliera.  Powołanie narodowej sceny było jednym z elementów projektowanej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego reformy edukacji, obyczaju i życia kulturalnego upadającej Rzeczypospolitej.

Budynek Teatru Narodowego na Placu Krasińskich Wojciech Bogusławski

Reformy te mimo, że nie dotyczyły ustroju czyniły Rzeczpospolitą państwem nowoczesnym. To wszystko co robił król niepokoiło Rosjan. Ówczesny ambasador Rosji, od 1763r. Mikołaj Repnin postanowił zrobić wszystko aby królowi przeszkodzić w kontynuowaniu tych reform i dlatego wystąpił z żądaniem wprowadzenia równouprawnienia dla wszystkich innowierców, których inaczej nazywano dysydentami. Wielkie oburzenie wywołał projekt Repina.

Mikołaj Repnin- ambasador Rosji

Sejm, zwołany w 1766r., którego marszałkiem był Celestyn Czaplica odrzucił te żądania, co spowodowało, że Repnin zdecydował się na bardziej radykalne działania, aby zdestabilizować sytuację w Rzeczpospolitej. W 1767r z jego inicjatywy została zwołana konfederacja prawosławnych w Słucku (produkowano tam słynne pasy słuckie, którymi szlachta przewiązywała swoje kontusze). Także z inicjatywy rosyjskiego ambasadora, pruski poseł, doprowadził do zawiązania w Toruniu konfederacji protestantów polskich. Po to by bardziej zdezorganizować Rzeczpospolitą, Repnin doprowadził do zwołania konfederacji katolików w Radomiu, na czele której staną Karol Radziwiłł „Panie Kochanku”. Ta konfederacja sprzeciwiała się równouprawnieniu dysydentów, podczas gdy słucka i toruńska domagały się równouprawnienia. Jesienią 1767r. zwołano nadzwyczajny sejm na którym kilku senatorów bardzo aktywnie wystąpiło przeciw wprowadzeniu równouprawnienia wyznań. Repnin, aby ich nastraszyć porwał 3 senatorów: biskupa warszawskiego Kajetana Sołtyka i biskupa kijowskiego Jędrzeja Załuskiego, hetman polnego koronnego Wacława Rzewuskiego wraz z synem Sewerynem. Wywieziono ich w głąb Rosji do Kaługi. Było to bezprecedensowe złamanie polskiej suwerenności.

Andrzej Załuski Kajetan Sołtyk Wacław Rzewuski

Sprawa kałuska bardzo posłów wystraszyło. Obrady sejmu na jakiś czas zawieszono. Powołano natomiast delegację sejmową złożoną z kilkudziesięciu osób, które miały paktować z ambasadorem rosyjskim jakich ustaleń żąda Rosja. Dlatego ten sejm jest nazywany Sejmem Delegacyjnym albo Repninowskim. Repnin domagał się już nie tylko wprowadzenia praw dla dysydentów, ale też potwierdzenia przez sejm zasad ustrojowych, które Repnin nazwał kardynalnymi. W marcu 1768r. wznowiono obrady sejmu. Zatwierdził on prawa kardynalny do których zaliczono:

• Wolną elekcję
• Wszystkie przywileje szlacheckie
• Liberum veto
• Prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi.

To, że nadano im charakter praw kardynalnych oznaczało, że nie mogą być nigdy zmienione. Drugim rodzajem praw były tzw. materiae status, do których należała m. in. polityka zagraniczna czy sprawy finansowe, te mogły być zmieniane pod warunkiem, że wszyscy posłowie się na to zgodzą. Cała sprawa nieustannego wtrącania się Rosjan w naszą politykę wewnętrzną oraz upokorzenie jakie szlachta przeżyła w związku ze sprawą Kaługi spowodowało związanie w lutym 1768 roku konfederacji w Barze na Podolu.