5. Konfederacja barska. I rozbiór Polski

LEKCJA NR 4. KONFEDERACJA BARSKA. I ROZBIÓR POLSKI

Konfederacja barska jest bardzo trudna do jednoznacznej oceny, bo z jednej strony jest to pierwsze powstanie narodowe, którego celem było zlikwidowanie rosyjskiego protektoratu nad Rzeczpospolitą, z drugiej był to po prostu rokosz, który przeciwstawiał się królewskim reformom i chciał utrzymać w niezmienionej postaci Złotą Wolność szlachecką oraz bronić wiary katolickiej, czyli walka przeciwko prawom dla innowierców. Bezpośrednią przyczyną zawiązania konfederacji w miasteczku Bar na Podolu były wydarzenia związane z Sejmem Delegacyjnym, a przede wszystkim sprawa kałuska, czyli porwanie i wywiezienie, w głąb Rosji, do Kaługi trzech senatorów, po to by zastraszyć resztę posłów i senatorów. Została zawiązana 29 lutego 1768r.

Województwo podolskie( złoto-granatowe) Ryngraf i mundur konfederatów

Na czele stanął magnat Michał Krasiński oraz szlachcic Józef Pułaski ojciec Kazimierza Pułaskiego. Hasłem konfederacji był „ Wiara i Wolność”. Duchowym przywódcą Konfederacji Barskiej był ksiądz z zakonu karmelitów Marek Jandołowicz, z inicjatywy którego konfederaci nosili na piersiach ryngrafy z wizerunkiem Matki Boskiej Jasnogórskiej. Konfederaci zaczęli atakować rosyjskie garnizony, które istniały w Rzeczypospolitej od bezkrólewia w 1763r. W marcu 1768r. Senat podjął uchwałę o wezwaniu armii rosyjskiej w celu stłumienia konfederacji. Na Podole wkroczyły wojska rosyjskie I faza konfederacji skończyła się w 19 czerwca 1768r. zdobyciem przez Rosjan Baru. Działalność konfederatów i wkroczenie Rosjan wywołało powstanie kozacko- chłopskie nazywane koliwszczyzną lub powstaniem hajdamaków. Na czele stanął Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta. 20 czerwca 1768r. buntownicy dokonali rzezi ludności polskiej i żydowskiej w miasteczku Humań na Podolu. Ostatnim punktem oporu konfederatów na Podolu była wieś Okopy Św. Trójcy.

Konfederacja barska na Podolu została pokonana, ale pod jej szyldem, zaraz po upadku Baru zaczęły się tworzyć lokalne konfederacje na terenie całej Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Jako pierwsza, już w czerwcu 1768r., została zawiązana konfederacja w Krakowie. W połowie 1765r. było ich już w w sumie 66. Niespodziewanie, antyrosyjskie wystąpienia Polaków, uzyskało wsparcie międzynarodowe. We wrześniu 1768r. Wojnę Rosji wypowiedziała Turcja, w 1769r. wsparcie w tym finansowe przyrzekła Francja. Konfederaci małopolscy nawiązali wiosną 1769r. Kontakt z Antonem Wenzlem Kaunitzem, który także w imieniu Austrii, przyrzekł konfederatom pomoc. Wiosną 1769, oddział konfederatów barskich, dowodzony przez Józefa Bierzyńskiego podjął nieudaną próbę opanowania zamku w Starej Lubowli, będącego w posiadaniu Kazimierza Poniatowskiego. Ten poprosił wówczas Austriaków o zajęcie starostwa spiskiego Austria wprowadziła swoje wojska na Spisz i Orawę i pozwoliła, by w Białej Spiskiej, utworzył się rząd konfederacki- Rada Generalna Stanów Skonfederowanych Konfederacji Barskiej, który tworzyli przedstawiciele 66 lokalnych konfederacji Korony i Litwy. Jednocześnie Austria dokonała aneksji Grodów Spiskich, które znajdowały się po władzą królów polskich (od 1412r., od umowy zawartej w z cesarzem Zygmuntem Luksemburczykiem). Powstanie Generalności Konfederackiej rozpoczyna II fazę Konfederacji barskiej. W październiku 1770r. konfederaci ogłosili detronizację Poniatowskiego, a w listopadzie 1771r. dokonali nawet próby porwania go.

Medal upamiętniający porwanie Stanisława Augusta Poniatowskiego przez konfederatów barskich w 1771 roku

Porwanie się nie powiodło, ale z tego powodu konfederaci, stracili poparcie Austrii, Turcji i Francji. Poniatowski oskarżył konfederatów o próbę zamordowania go, a w Europie nie było gorszej zbrodni niż królobójstwo. Król podpisał porozumienie z Rosją o wspólnej walce przeciwko konfederatom. Najdłużej, do sierpnia 1772r. bronił się na Jasnej Górze Kazimierz Pułaski oraz konfederaci na Wawelu. Władysław Konopczyński podaje, że w konfederacji wzięło udział 100 tys., stoczono 500 potyczek. Po jej zakończeniu zaczęły się zesłania na Syberię( około i przymusowe wcielenia do armii rosyjskiej). Konfederacja ma także drugie oblicze: niszczenie majątków dysydentów, a nawet zabójstwa protestanckich duchownych.

Niestety, Konfederacja Barska stała się bezpośrednią przyczyną I rozbioru. Rosja wystraszyła się, że nie zdoła utrzymać całej Rzeczypospolitej w swojej strefie wpływów, dlatego też zgodziła się na propozycję króla Prus Fryderyka II co do rozbioru Polski. Układ w tej sprawie podpisano w grudniu 1771 roku. Rozbiór stał się faktem w 1772r. Wojska państw zaborczych wkroczyły na terytorium Rzeczypospolitej i zlikwidowały 2 ostatnie punkty oporu konfederatów: Wawel i Częstochowę.

I ROZBIÓR

• Prusy- 5% terytorium i ponad 0,5 mln. Ludności, 36,3 tys. km kw.
• Rosja- 12% ter. i 1,3mln. Ludności, 93 tys. km kw.
• Austria 12% ter. i 2,6 mln. ludności , 82 tys. km kw.

Zaborcom nie wystarczył sam fakt rozbiorów. Zaczęli naciskać na Polaków, by go zatwierdzili. Dlatego 1773r. został zwołany sejm w Warszawie. Był to sejm o charakterze konfederackim nie obowiązywało na nim liberum veto. Tam miało nastąpić zatwierdzenie traktatu rozbiorowego. Dwóch posłów: Samuel Korsak i Tadeusz Rejtan nie chcieli do tego dopuścić.

Rejtan- Jan Matejko

Według legendy poseł Tadeusz Rejtan położył się na progu sali sejmowej i nie chciał wpuścić posłów na salę, ale to nic nie dało i sesja się rozpoczęła. Posłowie dawali wyraz swojego niezadowolenia milcząc i nie chcąc głosować. Ta niema sesja trwała 6 godz. Wreszcie marszałek sejmu Adam Poniński, który wysługiwał się Rosjanom ogłosił, że milczenie posłów uważa za zgodę i rozbiór został zatwierdzony. Sejm rozbiorowy obradował do końca 1775r. Nie tylko zatwierdził rozbiór, ale też wprowadził kilka reform. Pierwszą z nich było zatwierdzenie kasaty zakonu jezuitów. W 1773r. roku papież Klemens XIV wydał bullę na mocy której kasował ten zakon. Nie we wszystkich państwach ta bulla została przyjęta w jednakowym czasie. W Rzeczypospolitej zatwierdzono ją w roku wydania. Majątek jezuitów przechodził na skarb państwa jak również 74 kolegia, które prowadzili. Aby lepiej zarządzać majątkiem jezuitów, który został przeznaczony na cele oświatowe. W celu przeprowadzenia reformy szkolnictwa powołano w 1773r. Komisję Edukacji Narodowej- pierwsze w świecie ministerstwo oświaty. Pierwszym prezesem KEN był biskup wileński Ignacy Masalski, potem brat króla Michał Poniatowski( późniejszy prymas). Hugo Kołłątaj, książę Adam Kazimierz Czartoryski, Ignacy Massalski biskup wileński. Komisja zajęła się najpierw reformą 2 szkół głównych, jak nazywano Akademię Krakowską i Wileńską. Wileńską reformował eks-jezuita i wybitny astronom Marcin Poczobutt- Odlanicki. Natomiast Akademię Krakowską reformował Hugo Kołłątaj. Obaj starali się zastąpić łacinę językami nowożytnymi. Popierali kadrę miejscowych młodych profesorów, którym udzielali grantów na badania naukowe. Szkołom zostały podporządkowane szkoły wydziałowe, a tym z kolei szkoły podwydziałowe.

Hugo Kołłątaj Marcin Poczobutt- Odlanicki

Zajęto się także sprawą szkół elementarnych, do których powołano w 1775r. Towarzystwo do Szkół Elementarnych, którego pierwszym prezesem został Ignacy Potocki. Jedną z głównych postaci tego towarzystwa był Grzegorz Piramowicz- twórca pierwszego elementarza. Nawet rozbiory i anarchia która będzie panowała w następnych latach nie zniszczyła Komisji Edukacji Narodowej, która przetrwała do końca istnienia I Rzeczypospolitej.

Ksiądz Grzegorz Priamowicz

Ostatnią ważną sprawą sejmu rozbiorowego było powołanie w 1775r. Rady Nieustającej, która była czymś w rodzaju rządu. Co prawda została ona powołana na skutek nacisków Ottona von Stackelberga, który po dymisji Mikołaja Repnina w 1768r. został nowym ambasadorem Rosji . Niemniej król tak sprytnie dobrał do niej przedstawicieli, że dzięki temu zamieniła się w bardzo skuteczny organ działania. Rada Nieustająca była złożona z 5 departamentów (ministerstw). Był to departament:

• spraw cudzoziemskich
• spraw wewnętrznych czyli policji
• sprawiedliwości
• skarbu
• wojska

Składała się w sumie z 18 osób, 9 senatorów i 9 posłów. Zawsze obradowała pod przywództwem króla, w czasie obrad zawsze był obecny rosyjski ambasador. To był właśnie powód, dla którego Rada Nieustająca, mimo że była nowoczesną jak na tamte czasy instytucją, była nazywana powszechnie Zdradą Nieustającą.

Obrady Rady Nieustającej

Sejm zakończył swoje obrady, ale już w roku 1776r. został zwołany sejm zwyczajny, na którym powierzono Andrzejowi Zamojskiemu zadanie sporządzenia nowoczesnego kodeksu prawnego. Miała to być pierwsza od czasu kodeksu Łaskiego(1506r.) kodyfikacja prawa polskiego. Andrzej Zamojski bardzo się spieszył aby kodeks był gotowy na następny sejm i faktycznie przedstawił projekt w 1778r. Niestety, projekt został odrzucony. Konserwatywnym posłom nie podobało się wiele artykułów prawnych, m. in. ten, który mówił o prawie mieszczan do sprawowania urzędów publicznych oraz prawo do zawierania małżeństw międzystanowych. Do odrzucenia kodeksu przyczynił się także nuncjusz papieski, któremu nie podobało się, że na mocy kodeksu Zamojskiego kościół w Polsce tracił wiele praw, n.p. państwo wyznaczało wielkość majątków kościelnych. Ponadto bulle papieskie mogły być odczytywane w Polsce tylko za zgodą króla. Ustalono także, że już nigdy ten kodeks nie będzie rozpatrywany przez sejm. Następne lata nie były okresem reform. Przede wszystkim król obawiał się, że każda próba reform może doprowadzić do jego detronizacji. Następne 9 lat w panowaniu Poniatowskiego(1778-1787) przez historyków oceniane jest najgorzej. Poniatowski nie interesował się krajem, otaczał się podejrzanymi ludźmi, marnotrawił pieniądze państwowe. W 1787r. Rosja rozpoczęła przygotowania do wojny z Turcją. Poniatowski uznał, że to świetna okazja, by uzyskać u carycy Katarzyny II zgodę na przeprowadzenie reform w Polsce w zamian za pomoc w wojnie z Turcją. Dlatego spotkał się z carycą w Kaniowie nad Dnieprem i tam zaczął ją prosić o zgodę na sformowanie stutysięcznej armii, która brałaby udział w wojnie z Turcją. Caryca nie zgodziła się na to. Pozwoliła jedynie powołać w Polsce sejm konfederacki i taki sejm zwołano 6 X 1788 w Warszawie.