6. Sejm Wielki i jego reformy

LEKCJA NR 5. SEJM WIELKI I REFORMA RZECZYPOSPOLITEJ

W 1787r. Rosja rozpoczęła przygotowania do wojny z Turcją. Poniatowski uznał, że to świetna okazja, by uzyskać u carycy Katarzyny II zgodę na przeprowadzenie reform w Polsce w zamian za pomoc w wojnie z Turcją. Dlatego spotkał się z carycą w Kaniowie nad Dnieprem i tam zaczął ją prosić o zgodę na sformowanie stutysięcznej armii, która brałaby udział w wojnie z Turcją. Caryca nie zgodziła się na to. Pozwoliła jedynie powołać w Polsce sejm konfederacki. Sejm zwołano 6 X 1788r. w Warszawie. Marszałkiem Koronnym na tym sejmie był Stanisław Małachowski, a litewskim Kazimierz Nestor Sapieha.

Uniwersał króla o zwołaniu sejmu Obrady Sejmu Wielkiego na Zamku Królewskim

Od razu ukształtowało się kilka stronnictw. Najważniejsze z nich to:

I Stronnictwo konserwatywne, w którym istniały dwa skrzydła: jedno nazywane często hetmańskim, ponieważ główną rolę odgrywali tutaj hetmani- Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski, byli obrońcami Złotej Wolności, dążyli do przywrócenia pozycji hetmanom, osłabionej przez sejm konwokacyjny z 1764r., byli nastawieni prorosyjsko i uważali, że jedynie caryca jest w stanie powstrzymać reformy. Drugie magnacko- republikańskie skupione wokół Szczęsnego Potockiego, które dążyło do zlikwidowania zależności Rzeczypospolitej od innych państw, wprowadzenia ustroju republikańskiego, który nazywali „ wiecznym bezkrólewiem”.

II prokrólewskie- któremu przewodził Stanisław Małachowski oraz brat króla Michał Poniatowski. To stronnictwo pragnęło przeprowadzić ograniczone reformy, które przede wszystkim wzmacniały by władzę króla. To stronnictwo także było nastawione prorosyjsko. To oni także wiedzieli, że nawet drobnych reform w Polsce nie będzie można przeprowadzić bez zgody Rosji.

III stronnictwo patriotyczne- które pragnęło przeprowadzenia szerokich reform ustrojowych i było zorientowane proprusko. Jego przedstawiciele pragnęli bowiem przy pomocy Prus wyzwolić spod rosyjskiej protekcji. W tym stronnictwie był Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic.

Po kilkunastu miesiącach obrad stronnictwo patriotyczne i prokrólewskie zjednoczyły się ze sobą. Pierwszą ważną ustawą jaką podjął sejm była decyzja o zwiększeniu stanu armii do 100 tys. żołnierzy w X 1788r., miesiąc później powołano Komisję Wojskową Obojga Narodów.

W I 1789r., doszło do likwidacji Rady Nieustającej, która często była nazywana Zdradą Nieustającą, wszyscy bowiem pamiętali, że do jej utworzenia doprowadziła Rosja, aby kontrolować króla. W maju 1789r. Sejm podjął uchwałę o usunięciu oddziałów rosyjskich i magazynów armii z Rzeczypospolitej. W czerwcu sejm zarządził Lustrację dymów i poddanie ludności, czyli miał być przeprowadzony pierwszy spis ludności. Zwołanie sejmu zaktywizowało także polskie mieszczaństwo. W grudniu 1789r. na zaproszenie burmistrza Warszawy Jana Dekerta do Warszawy przybyły delegacje 10 miast. Następnie mieszczanie zorganizowali tzw. czarną procesję. Przeszli ulicami Warszawy w całkowitym milczeniu pod Zamek Królewski, gdzie obradował sejm i tam wręczyli posłom petycję, w której domagali się przyznania mieszczaństwu praw politycznych.

Jan Dekert i Czarna Procesja

Aktywizacja polskiego mieszczaństwa była również związana z faktem, że we Francji zaczęła akurat rewolucja burżuazyjna. Posłowie polscy przyjęli petycję mieszczaństwa i obiecali, że podejmą jakąś ustawę. W III 1790r. podjęto ważną ustawę: o ofierze 10 grosza, która wprowadzała stały podatek, który miał być płacony w wysokości 10% dochodu, jeżeli chodzi o osoby świeckie i 20% jeżeli chodzi o duchowieństwo Niestety ustawa ta równocześnie przewidywała, że każdy sam będzie określał wielkość swojego majątku, dlatego też wpływy z tego podatku nie były tak wielkie jak przewidywano, bo każdy zaniżał własny dochód. Na początku 1790r. pruski poseł Andrea Lucchesini przedstawił sejmowi polskiemu propozycję sojuszu. Miał być wymierzony przeciwko 2 pozostałym zaborcom, ale Prusy w zamian za ten sojusz pragnęły, by Polska oddała im Gdańsk oraz Toruń. Sojusz został zawarty w marcu 1790r. ale na razie nie był ratyfikowany. Ponadto szybko okazało się, że Prusy nie były szczere w swoich rokowaniach z Polską, że tak naprawdę chciały jedynie nastraszyć Austrię i zmusić ją do zawarcia antyrosyjskiego traktatu i kiedy latem 1790r. nowy cesarz niemiecki Leopold II zgodził się zawrzeć antyrosyjski traktat w Dzierżoniowie(Reichenbach), Prusy zupełnie straciły zainteresowanie sojuszem z Polską tym bardziej, że we wrześniu 1790r. sejm polski uchwalił ustawę o niepodzielności polskiego terytorium, czyli tym samym Prusy wiedziały, że nie uzyskają już nabytków terytorialnych. W tym samym miesiącu przywrócono królowi prawo nadawania urzędów. We wrześniu 1790r. kończyła się kadencja posłów. Uznano jednak, że sejm nie zostanie rozwiązany a jedynie dobiorą nowy skład posłów. Wybory odbyły się w XI 1790r. Od grudnia 1790r. sejm obradował w podwójnym składzie i m. in. dlatego jest nazywany Sejmem Wielkim lub sejmem 4-letnim, bo obradował przez dwie kadencje. Wiosną 1791r. sejm zatwierdził 2 ważne ustawy. Jedna to ustawa o sejmikach na mocy której usuwano z sejmików szlachtę- gołotę, druga to ustawa o miastach, która przyznawała mieszczaństwu prawo do sprawowania urzędów publicznych oraz posiadania ziemi. Najważniejszą ustawą była Ustawa Rządowa uchwalona 3 maja 1791r., nazywana współcześnie Konstytucją 3 Maja. Tekst konstytucji był gotowy już w kwietniu 1791r. Stronnictwo patriotyczne szukało sposobu, aby wprowadzić ją w życie, w obawie, że konserwatyści będą jej przeciwni chcieli wprowadzić ją poprzez zamach stanu. Wykorzystali fakt, że członkowie stronnictwa hetmańskiego wyjechali na przerwę wielkanocną. Tekst konstytucji był odczytany na pierwszej sesji po tej przerwie. Wielu magnatów nie zdążyło wrócić, a członkowie str. patriotycznego byli obecni w 100%. Hugo Kołłątaj zadbał także, aby pod murami Zamku Warszawskiego znalazł się także lud warszawski, który po odczytaniu konstytucji zaczął wykrzykiwać na jej cześć, w związku z czym posłowie nie mieli innego wyjścia jak ją uchwalić. Konstytucja została zatwierdzona, ale właśnie taki sposób jej zatwierdzenia magnaci uznali za niedopuszczalny.

Pierwsza strona Ustawy Rządowej z 3 maja 1791 roku. Procesja do katedry św. Jana

Zasady ustrojowe

Władza ustawodawcza miała być sprawowana przez 2-izbowy sejm. Wprowadzono permanencję sejmu, czyli to, że sejm przez 2 lata obraduje w tym samym składzie. Nadal utrzymano przywódczą rolę szlachty, ale do izby poselskiej obok 204 posłów szlacheckich wprowadzono 24 plenipotentów mieszczańskich, którzy mieli prawo głosu doradczego w sprawach dotyczących miast. W senacie było 132 senatorów Władza wykonawcza miała być sprawowana przez rząd, który nazywał się Strażą Praw i której przewodził król, a w skład której wchodził prymas i 5 ministrów. Była ona powoływana przez króla z sejmu. Ministrowie byli odpowiedzialni przed sejmem. Każda decyzja króla, każdy dekret wydawany przez króla wymagał kontrasygnaty, czyli zatwierdzenia odpowiedniego ministra. Król nie był odpowiedzialny przed sejmem. Władza sądownicza pozostała taka sama: najwyższym organem sądowym był Trybunał Koronny i Litewski. Utworzono także sądy magistrackie dla miast oraz sądy apelacyjne.

W prowadzano opiekę państwa nad chłopem co oznaczało, że indywidualne umowy między panem a chłopem w sprawie zamiany pańszczyzny na czynsz nie mogły być jednostronnie zmieniane. Gwarantowano również wolność osobistą chłopom- przybyszom. W konstytucji znoszono również liberum veto, wprowadzając na to miejsce głosowanie większością, znoszono prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi, konfederacje, a także wolną elekcję wprowadzając dziedziczność tronu w rodzie Wettinów. Ustalono, że po śmierci St. Augusta Poniatowskiego władzę przejmie elektor Saksonii Fryderyk August- wnuk Augusta III Sasa. Zabierano prawa polityczne szlachcie- gołocie. Mieszczanom zagwarantowano prawo do urzędów, posiadania ziemi i prawo do nabywania szlachectwa ( nobilitacji). Religia katolicka została uznana za religię państwową, ale innym wyznaniom przyznano pełną tolerancję. Zniesiono odrębność między Koronną a Litwą wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Ta konstytucja bardzo oburzyła stronnictwo magnackie. Nie chodziło o zasady konstytucji, tylko o to, w jaki sposób została zatwierdzona. Trzech magnatów Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Rzewuski, pojechało w kwietniu 1792r. na dwór carycy Katarzyny II, aby przekonać ją do podjęcia interwencji w Polsce. Zgodziła się pod warunkiem, że zostanie o to oficjalnie poproszona, czyli, że zawiążą konfederację i wtedy zwrócą się do Rosji. Dlatego właśnie pojechali z Petersburga do małego nadgranicznego miasteczka Targowica, w dobrach Szczęsnego Potockiego. Tam w maju 1792r. została zawiązana konfederacja targowicka, która oficjalnie zwróciła się do Katarzyny II z prośbą o interwencję.

Inicjator i marszałek konfederacji targowickiej Szczęsny Potocki z synami

Natychmiast do Polski wkroczyła 100tys. armia rosyjska. Zaczęła się wojna w obronie konstytucji. W związku z wejściem armii rosyjskiej Sejm Wielki zakończył swoje obrady 29 maja 1792 roku.

Wojna polsko- rosyjska w obronie Konstytucji 3 Maja

Polska sytuacja nie była najlepsza, bo zamiast 100tys. armii udało się powołać pod broń 20tys. żołnierzy. Do pierwszego poważnego starcia doszło pod Zieleńcami 18 czerwca 1792r. Ta bitwa zakończyła się polskim zwycięstwem. Dowodził w niej bratanek króla- książę Józef Poniatowski. Król po bitwie kazał utworzyć order odlewany z brązu Virtuti Militari (Męstwa Wojennego). Otrzymało go 17 żołnierzy, w tym książę Poniatowski i Tadeusz Kościuszko.

Książę Józef Poniatowski Order Virtuti Militari

Pomimo tego zwycięstwa armia rosyjska nadal była na tyle silna, że bez trudu kontynuowała marsz na Warszawę. 18 lipcu 1792r. zastąpił jej drogę pod Dubienką Tadeusz Kościuszko, ale nie dał on rady zatrzymać Rosjan. Zdecydował się wycofać i bitwy nie rozstrzygnięto. W sierpniu 1792r. armia Suworowa wkroczyła do Warszawy. Rosjanie zaczęli prześladowania. Aresztowano osoby ze stronnictwa patriotycznego i część osób wybrała emigrację, przenosząc się do Saksonii. Do Drezna m. in. udało się uciec Hugo Kołłątajowi. W 1793r. został ustalony pomiędzy Rosją a Prusami II rozbiór Polski. Austria nie uczestniczyła w tym rozbiorze, bo była zajęta wojną z Francją. Prusy zabrały 57tys. km2 i powyżej 1 mln mieszkańców. Rosja zabrała 250tys. km2 i ponad 3 mln mieszkańców. Prusy zabrały tereny znacznie bardziej wartościowe(Wielkopolska) pod względem gospodarczym niż Rosja. Rosja zabrała Litwę, Podlasie i Białoruś.

II Rozbiór Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Sami Targowiczanie byli zaskoczeni II rozbiorem. Wielu z nich na znak protestu opuściło Polskę.