7. Powstanie kościuszkowskie

LEKCJA NR 6. POWSTANIE KOŚCIUSZKOWSKIE. LIKWIDACJA RZECZYPOSPOLITEJ

Wojna polsko- rosyjska w obronie Konstytucji 3 maja zakończyła się kapitulacją Stanisława Augusta Poniatowskiego i jego przejściem na stronę Targowicy w lipcu 1792r. Rządy Targowiczan w Warszawie to okres represji wobec przedstawicieli stronnictwa patriotyczno- królewskiego. W październiku 1792r. Król pruski Fryderyk Wilhelm II wystąpił z propozycją nowego podziału ziem polskich, domagając się włączenia do Prus Wielkopolski i Gdańska, jako ekwiwalentu za udział Prus w wojnie przeciwko rewolucyjnej Francji. Traktat rosyjsko- pruski został podpisany w styczniu 1793r., nie uczestniczyła w nim Austria. Prusy otrzymały Gdańsk i Toruń oraz województwa gnieźnieńskie, poznańskie, sieradzkie (z Wieluniem), kaliskie, płockie, brzeskokujawskie, inowrocławskie, ziemię dobrzyńską oraz części krakowskiego, rawskiego i mazowieckiego (57 tys. km²) Rosja otrzymała część województwa mińskiego, kijowskiego, bracławskiego i podolskiego oraz części wileńskiego, nowogródzkiego, brzesko-litewskiego i wołyńskiego (250 tys. km² ).

Zaborcy ponownie zażądali zatwierdzenia rozbioru przez Rzeczpospolitą. W 1793r. odbył się w Grodnie sejm rozbiorowy, który zatwierdził rozbiór, przywrócił Radę Nieustającą, rozwiązał też konfederację targowicką. Marszałkiem sejmu grodzieńskiego był Stanisław Kostka Bieliński. Był to ostatni sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej.

Zamek w Grodnie gdzie odbył się sejm rozbiorowy Nowe województwa

II rozbiór był wstrząsem nawet dla Targowiczan. Wielu z nich, jak np. Szczęsny Potocki opuścili Rzeczpospolitą.

Środowisko emigracyjne polskie w Saksonii zaczęło przygotowywać powstanie. Wysłano do Polski Kościuszkę, aby zbadał, na ile jest ono realne. Wrócił z wiadomością, że plany powstańcze są przedwczesne. Mimo tej opinii postanowiono jednak doprowadzić do wybuchu powstania i postawić Kościuszkę przed faktem dokonanym. W marcu 1794r. ,ambasador Rosji w Polsce, a zarazem dowódca armii rosyjskiej w Rzeczypospolitej, Osip Ingelström zaczął naciskać na Poniatowskiego, by wydał rozkaz całkowitego rozwiązania polskiej armii. Kiedy rozkaz został wydany, brygadier z Ostrołęki Antoni Madaliński zbuntował się 12 marca 1794r. i wyprowadził swój oddział z miasta, by nie dopuścić do jego rozwiązania. Wzdłuż granicy z Prusami szedł w kierunku Krakowa, co doprowadziło do opuszczenia miasta przez Rosjan. Bunt Madalińskiego przyczynił się do przyspieszenia wybuchu planowanej insurekcji. 24 marca 1794r. Kościuszko złożył przysięgę na Rynku Krakowskim ubrany w chłopską sukmanę.

Przysięga Kościuszki na rynku krakowskim Tadeusz Kościuszko

W kwietniu Kościuszko podjął próbę przebicia się do Warszawy, 24 kwietnia 1794r. Kościuszko napotkał pod Racławicami oddział rosyjski dowodzony przez generała Aleksandra Tormasowa. Wywiązała się bitwa zakończona zwycięstwem Polaków. Z militarnego punktu widzenia zwycięstwo pod Racławicami nie zostało wykorzystane. Kościuszko nie zdołał rozbić korpusu Fiodora Denisowa i oczyścić Małopolski z wojsk rosyjskich, ani przedrzeć się do Warszawy. O wiele ważniejsze było natomiast znaczenie moralne bitwy – Polacy nabrali wiary w możliwość zwycięstwa, a powstanie rozszerzyło się na inne rejony kraju. Zwycięstwo pod Racławicami było zasługą oddziałów chłopskich kosynierów dowodzonych przez Bartosza Głowackiego. Kosynierzy, to oddziały chłopskie, wyposażone w kosy postawione na sztorc, z powodu braku broni palnej. Wyposażenie chłopskich ochotników w taką broń było pomysłem samego Kościuszki. Mimo zwycięstwa pod Racławicami armii powstańczej nie udało się przedostać do Warszawy.

Panorama racławicka

Zawiązanie insurekcji w Krakowie spowodowało jej wybuch w innych miejscach dawnej Rzeczypospolitej. 17 kwietnia 1794r. wybuchła insurekcja w Warszawie, na czele której stanął szewc Jan Kiliński. Pospólstwo warszawskie pod wodzą Jana Kilińskiego wypędziło garnizon rosyjski ze stolicy. Dokonano szturmu ambasady rosyjskiej, gdzie przejęto materiały potwierdzające pobieranie rosyjskiej pensji przez czołowe postacie polityki. Na prezydenta Warszawy wybrano Ignacego Wyssogotę Zakrzewskiego. 23 kwietnia 1794r. wybuchło także powstanie na Litwie, którym kierował Jakub Jasiński, na tyle radykalny politycznie, że nazywano go polskim jakobinem.

Wieszanie zdrajców na rynku warszawskim- Piotr Norblin

Po bitwie pod Racławicami polskie oddziały wróciły pod Kraków, gdzie założony został obóz wojskowy pod Połańcem. 7 maja 1794r. Kościuszko wydał Uniwersał Połaniecki, w którym znosił poddaństwo osobiste chłopów, znosił pańszczyznę i sądownictwo panów nad chłopami.9 maja 1794r.- w Warszawie powieszeni zostali publicznie przywódcy Targowicy skazani na karę śmierci przez sąd kryminalny: biskup inflancki Józef Kazimierz Kossakowski, hetman wielki koronny Piotr Ożarowski, marszałek Rady Nieustającej Józef Ankwicz, hetman polny litewski Józef Zabiełło. 10 maja Kościuszko powołał Radę Najwyższą Narodową, która miała być cywilnym rządem powstania. Na miejsce sądów szlacheckich wprowadził dozory, czyli sądy tymczasowe.

Uniwersał połaniecki Obóz powstańców pod Połańcem

Na początku czerwca Kościuszko podjął kolejną próbę przedarcia się do Warszawy. Trafił jednak pod Szczekocinami 6 czerwca 1794r. na liczne siły rosyjskie dowodzone przez Adriana Denisowa i wspomagane przez armię pruską, którą dowodził król pruski Fryderyk Wilhelm II. Po zaciętych walkach Polacy zmuszeni zostali do odwrotu ku Warszawie, a Kościuszko został lekko ranny. Straty polskie były dotkliwe. Poległo 2000 żołnierzy. Zginęli w walce dwaj generałowie: Józef Wodzicki i Jan Grochowski. Śmiertelnie ranny został Bartosz Głowacki. Mimo klęski, oddziały powstańcze przedarły się do Warszawy. W bitwie pod Szczekocinami zginął bohater spod Racławic Bartosz Głowacki. W lipcu 1794r. do Polski weszła armia Suworowa i podjęła marsz na Warszawę. W sierpniu 1794r., dzięki gen. Henrykowi Dąbrowskiemu, wybuchło powstanie w Wielkopolsce. Kościuszko we wrześniu podjął decyzję o wydaniu Rosjanom bitwy, aby w ten sposób zapobiec połączeniu się armii Suworowa z armią Tormasowa. 11 października 1794r. wojska Kościuszki spotkały się w bitwie pod Maciejowicami z Rosjanami, którymi dowodził gen. Iwan Fersen. Rosjanie odnieśli zwycięstwo. Ranny w głowę Kościuszko dostał się do niewoli i został wywieziony przez Rosjan do Schlisselburga, gdzie carat przetrzymywał więźniów politycznych. Po aresztowaniu Kościuszki dyktatorem powstania został Tomasz Wawrzecki. 4 listopada 1794r. Suworow zdobył Pragę dokonując tam rzezi mieszkańców. 16 listopada 1794r. Nowy naczelnik Tomasz Wawrzecki przegrał bitwę pod Radoszycami, uznaną za ostatnią w powstaniu kościuszkowskim.

Skutkiem powstania był: III rozbiór

W 1795 został przeprowadzony III rozbiór Polski, zainicjowany przez Austrię.

• Prusy wchłonęły 48tys. km2 i 1 mln ludności Mazowsza z Warszawą.
• Rosja- 120tys. km2 i 1,2 mln ludności od Niemna do Narwi.
• Austria- 47tys. km2 i 1,5 mln mieszkańców Małopolski

Angielska satyra na rozbiory Rzeczypospolitej

Stanisława Augusta Poniatowskiego zmuszono do abdykacji w Grodnie w 1795 roku. Wyjechał potem do Petersburga i tam żył jako rezydent dworu rosyjskiego. Zmarł w 1797 roku.