1. Monarchia habsburska
LEKCJA NR 1. MONARCHA HABSBURSKA W XVIII WIEKU
W 1711r. cesarzem Rzeszy Niemieckiej został Karol VI Habsburg. Tytuł cesarski był już wtedy tylko nominalny, Habsburgowie nie mieli już żadnej realnej władzy w Niemczech od zakończenia wojny 30-letniej. Dziedzicznymi i faktycznymi władcami byli w Arcyksięstwie Austrii, w Czechach wraz z Morawami i Śląskiem, na Węgrzech ( skład Korony Węgierskiej wchodziła Słowacja, Chorwacja, Siedmiogród, Banat, Wojwodina i Kraina).
Domena Habsburgów Położenie monarchii Habsburgów w Europie
Karol VI był ostatnim męskim przedstawicielem dynastii. Jednocześnie był ojcem trzech córek, którym jednak austriackie prawa zakazywały przekazania tronu. Dlatego w 1713r. cesarz wydał sankcję pragmatyczną, w której rozszerzał sukcesję tronu na kobiety oraz ustanawiał niepodzielność monarchii. Jego sukcesorką na tronie miała być jego najstarsza córka Maria Teresa. Ponieważ jednak kobieta nie mogła być Cesarzem Rzymskim Narodu Niemieckiego, Maria Teresa poślubiła księcia lotaryńskiego Franciszka I Stefana i to on miał w przyszłości zostać cesarzem, ale prawa sukcesyjne miała tylko ona oraz potomstwo z niej zrodzone. Karol VI zadbał, by sankcja pragmatyczna została zatwierdzona przez narody wchodzące w skład monarchii habsburskiej oraz przez państwa z nią sąsiadujące. Karol VI zmarł w 1740r. Maria Teresa i Franciszek Stefan zasiedli na tronie. To oznacza, że w 1740r. w Austrii rozpoczął panowanie nowa dynastia- Dom Lotaryńsko – Habsburski.
Maria Teresa Franciszek I Lotaryński Maria Teresa z mężem i dziećmi
Pomimo tego, że państwa ościenne zatwierdziły sankcję pragmatyczną, to objęcie tronu przez młodą i niedoświadczona kobietę, uznały za świetny pretekst do wystąpienia przeciwko Austrii i dokonania jej rozbioru. W XVIII wieku rozbiory były bardzo modne. Zaczęła się w Europie austriacka wojna sukcesyjna (1740-1748)). Przeciwko Austrii wystąpiła Francja, Bawaria i Saksonia. Zaatakował ją także król Prus Fryderyk II, który jednak prowadził własną wojnę, nie zjednoczył się z tamtą koalicją, zależało mu bowiem tylko na przejęciu Śląska. Ponieważ jest rzeczą bardzo niebezpieczną prowadzić wojnę na dwóch frontach, w 1742r. Maria Teresa zdecydowała się zawrzeć pokój z Fryderykiem II we Wrocławiu, na mocy którego Prusy otrzymywały Dolny Śląsk i Górny bez powiatów opawskiego, cieszyńskiego i karniowskiego. Tak zakończyła się pierwsza wojna śląska.
Śląsk po pokoju wrocławskim w 1742r.
Fryderyk II nie był zadowolony z wyników wojny. Chciał mieć cały Śląsk, dlatego też w 1744r. Ponownie zaatakował Marię Teresę i zaczęła się druga wojna śląska, która zakończyła się w 1745r. pokojem w Dreźnie, który był potwierdzeniem pokoju wrocławskiego.
Wojny śląskie
W 1748r. zakończyła się austriacka wojna sukcesyjna pokojem w Akwizgranie. Po raz kolejny zatwierdzono sankcję pragmatyczną. Austria musiała jednak poczynić pewne ustępstwa terytorialne na rzecz koalicjantów. Prusy po przyłączeniu Śląsku, zwiększyły liczbę ludności dwukrotnie, a swoje terytorium o jedną trzecią i stały się państwem, które można było zaliczyć do średnich europejskich monarchii. Prusy stały się w ten sposób państwem, z którym należało się liczyć. Wzrost potęgi Prus nie spodobał się Francji oraz Rosji, które sprzymierzyły się w 1756r. z Austrią przeciwko Prusom. Austria i Francja zakończyły, trwającą od XVI wieku walkę o hegemonię w Europie i zawarły ze sobą, po raz pierwszy od trzech wieków, przymierze w Wersalu (słynne odwrócenie przymierzy). Natomiast Prusy zostały poparte przez Anglię, która działała zgodnie z zasadą równowagi politycznej w Europie czyli popierała to państwo, które było najsłabsze, zagrożone przez jakąś potężną koalicję. W 1756r. Prusy zaatakowały jako pierwsze i tak rozpoczęła się w Europie wojna siedmioletnia, którą nazywa się inaczej trzecią wojną śląską. Wojna siedmioletnia toczyła się na dwóch frontach. W Europie Rosja i Austria próbowały pokonać i całkowicie zdominować Prusy. Natomiast w koloniach Ameryki Północnej toczyła się wojna pomiędzy Anglia i Francją. W 1756r. wojska pruskie wkroczyły do Saksonii, która była w sojuszu z Austrią i zajęła Drezno. W 1757r. wojska pruskie wkroczyły do Czech, czyli na teren monarchii habsburskiej, ale zostały pokonane przez wojska Habsburskie pod Kolinem i wycofały się z powrotem do Saksonii. W tym samym czasie do Prus Wschodnich weszła armia rosyjska, która w 1758r. weszła na Pomorze Kołobrzeskie i od tamtej strony zagroziła Berlinowi (od 1244r. Berlin był stolicą Brandenburgii). W 1759r. Rosjanie i Prusacy stoczyli bitwę pod Kunowicami. Prusacy tę bitwę przegrali. W 1761r. Habsburgowie zdobyli Świdnicę, ważną twierdzę na Dolnym Śląsku. Obie cesarzowe Elżbieta I i Maria Teresa zaczęły rozmawiać na temat rozbioru Prus.
Bitwa pod Kunowicami 1759r.
W 1762r. zdarzył się Cud Domu Brandenburskiego, zmarła caryca Elżbieta I, która nienawidziła Fryderyka II. Na tron wstąpił jej siostrzeniec Piotr III, który był z pochodzenia Niemcem i natychmiast wycofał Rosję z koalicji i zawarł przymierze z Fryderykiem II i to właśnie ocaliło Prusy. Pozostawiona sobie Austria nie była w stanie sama dokonać rozbioru Prus, dlatego w 1763r. zakończyła się wojna siedmioletnia dwoma traktatami pokojowymi. Prusy i Austria zawarły pokój w Hubertusburgu. Maria Teresa potwierdziła tam przynależność Śląska do Prus. Natomiast Francja i Anglia zawarły pokój w Paryżu, na mocy którego Francja musiała się zrzec na rzecz Anglii Kanady (prowincji Quebec) oraz przekazała także wschodnią Luizjanę (nad rzeką Missisipi), czyli wojnę wygrała koalicja Prus i Anglii. Maria Teresa zdawała sobie sprawę, że jej państwo jest zacofane i że musi dokonać niezbędnych reform. W 1752r. cesarzowa nakazała utworzyć w Wiedniu Akademię Wojskową, która miała kształcić oficerów. W 1762r. upaństwowiono Bank Wiedeński. Cesarzowa przyznała tej instytucji także prawo do wydawania banknotów, czyli papierowych pieniędzy. W 1765 r. zmarł jej mąż, cesarz Franciszek I Stefan. Jako współrządcę Maria Teresa powołała Józefa II – swojego syna. Od tego momentu trudno jest ustalić, których reform dokonała Maria Teresa, a których Józef II.
Cesarz Józef II Uczta koronacyjna Józefa II
Z całą pewnością to ona doprowadziła do zatwierdzenia kodeksu prawnego w 1768r. który był zatytułowany „Constitutio Criminalis Thersiana”, a który wywołał szok w oświeceniowej Europie różnorodnością kar śmierci, okrucieństwem tortur do stosowania których zamieszczono dokładne ryciny. Dlatego w Europie nazywano go„Nemesis Thersiana”. W kodeksie tym obowiązywały jeszcze tortury. Zostały one zniesione w 1776r. ale mimo wszystko był to kodeks oświecony.
Najbliższymi współpracownikami cesarzowej byli: Fryderyk Wilhelm Haugwitz oraz Wenzel Anton Kaunitz.
Kodeks Terezjański Anton Wenzel Kaunitz
W 1769r. cesarz Józef II zaczął wcielać w życie nową politykę wobec kościoła, która do jego imienia nazywa się józefinizmem. Celem tej polityki było podporządkowanie kościoła państwu i ograniczenie finansowej potęgi kościoła. Jedną z pierwszych ustaw było ograniczenie liczby świąt. W 1771 r. Józef II zabronił wstępowania do zakonów mężczyznom poniżej dwudziestego czwartego roku życia. W 1773r. został zlikwidowany w całej Europie na mocy bulli papieskiej zakon jezuitów. W Austrii ich majątek został przejęty przez państwo. Skodyfikowano prawo sądowe: w 1783 wprowadzono śluby cywilne, w 1786 nowy kodeks cywilny, w 1787 – karny (tzw. Józefina), znoszący m.in. procesy o czary i apostazję, 1782 – dekret o kasacie wszystkich zgromadzeń zakonnych (pierwsze kasaty już w 1769) nie zajmujących się szkolnictwem, nauką lub opieką nad chorymi (zlikwidowano ponad 700 domów zakonnych skupiających ok. 38 tys. zakonników i zakonnic). stworzono państwowy system kształcenia duchownych. Józef II powołał w 1773r. Komisję Edukacyjną, która miała zajmować się zakładaniem szkół ludowych (podstawowych) i do 1780r. założono ich w Austrii pięćset.
Szkoła ludowa
W 1780r. zmarła Maria Teresa. Józef II stał się jednowładcą. Jego reformy stały się jeszcze bardziej radykalne. Cesarz wydał w 1781r. edykt tolerancyjny, w którym przyznawano swobodę kultu protestantom i prawosławnym również w 1781r. zniósł poddaństwo osobiste chłopów. W 1784r. wydał patent językowy. Język niemiecki stał się językiem urzędowym w całej monarchii, co o mało nie doprowadziło do buntu Węgrów. Węgrzy bowiem w czasach Marii Teresy mieli pozycję uprzywilejowaną z racji tego, że wspierali cesarzową w czasie wojny sukcesyjnej. Także w 1784r. cesarz wydał edykt, w którym zabraniał sprowadzania do Austrii towarów luksusowych oraz używek, takich jak kawa i kakao. Ten edykt był zgodny z polityka merkantylistyczną, w której starano się ograniczać wywóz złota. Józef II starał się jak najbardziej ograniczyć import.
Cesarz zajmował się praktycznie każda dziedziną życia miejskiego. We wszystkich miastach kazał wyburzyć mury (w tym także stare fortyfikacje Krakowa), ponieważ ograniczały one możliwość wygaszanie pożarów. Zakazał budowania cmentarzy przy kościołach w środku miasta. Kazał przenosić je na obrzeża miast. Cesarz przygotowywał się do przyznania wolności osobistej chłopom i do ich oczynszowania i przyznał ją w końcu w dobrach państwowych. Józef II mimo szeroko zakrojonego programu reform był władcą absolutnym dlatego od 1782r. organizowano i rozbudowywano w poszczególnych krajach monarchii dyrekcje policji, sieć tajnych agentów, system szpiegostwa, donosicielstwa i prowokacji. W 1790r. Józef II zmarł bezdzietnie. System rządów, które wprowadził w życie nazywa się często absolutyzmem oświeconym. Władcy, którzy wprowadzili go w swoich państwach uważali, ze działają dla szczęścia swojego narodu, ale jednocześnie byli przekonani, że tylko oni sami wiedzą, czego ten naród potrzebuje, dlatego też o wszystkim decydowali sami. Po śmierci Józefa II władzę przejął jego brat Leopold II, który cofnął większość reform Józefa II. Mimo cofnięcia tych reform nazywa się Józefa II cesarzem rewolucjonistą. Leopold II panował do 1792r., a następnie władza przechodzi w ręce jego syna Franciszka I.