1. Postawy. Legiony Polskie

LEKCJA NR 1. POSTAWY POLAKÓW WOBEC UTRATY NIEPODLEGŁOŚCI.

LEGIONY POLSKIE

W 1795r. po III rozbiorze Rzeczpospolita Obojga Narodów została wykreślona z mapy Europy. Ostatniego króla Rzeczypospolitej Stanisława Augusta Poniatowskiego, Rosjanie zmusili do abdykacji w Grodnie. W 1797r. zaborcy zawarli dodatkową umowę, w niej przyrzekli, że nie odnowią państwa polskiego i nie będą używać tytułu „król Polski”. W rozbiorach najwięcej zagarnęła Rosja 460 tyś. km2 ziem polskich, zamieszkiwane przez 5,5.mln ludności, ale była to głównie ludność pochodzenia niepolskiego. Polacy byli mniejszością (40 % populacji). Ziemie, które zagarnęła Rosja były słabo zagospodarowane, głównie rolnicze. Prusy zagarnęły 127 tyś. km2 ziem polskich, zamieszkiwane przez 3,5.mln ludności były to ziemie gęsto zaludnione, z bardzo dobrze rozwiniętym rolnictwem. Po przyłączeniu ziem polskich, Prusacy stali się mniejszością we własnym państwie bo Polaków w Królestwie Pruskim było 57%. Austria dostała ponad 130 tyś. km2 ziem polskich zamieszkiwane przez 4 mln. ludności były to ziemie niejednolite pod względem etnicznym.

Polacy zajęli bardzo różne stanowisko w stosunku do zaborów. Chłopstwo i mieszczaństwo było obojętne, szlachta starała się podjąć działania, których celem było odzyskanie niepodległości. Walerian Dzieduszycki, najbogatszy ziemianin w Galicji, stanął na czele pierwszej organizacji spiskowej, która powstała po rozbiorach w 1796r. we Lwowie- Centralizacji Lwowskiej. Część swojego majątku przeznaczył na zorganizowanie oddziału zbrojnego. Wysłał do tureckiej Mołdawii Joachima Denisko, który tam, za zgodą Turcji, zorganizował oddział powstańczy. W 1797r. Denisko wkroczył na teren austriackiej Mołdawii, oddział został pokonany pod Dobronowicami. Po pokonaniu Denisko Austriacy wpadli na trop całej Centralizacji, która została rozbita przez aresztowania .W 1797r. zawiązał się spisek chłopski również w zaborze austriackim. Na jego czele stanął Franciszek Gorzkowski, który nie tylko chciał pokonać zaborców i przywrócić Polsce niepodległość, ale także planował odebrać ziemię szlachcie i przekazać chłopom. W 1798r. zawiązało się w Warszawie Towarzystwo Republikanów Polskich na czele z Erazmem Mycielskim i Alojzym Orchowskim (chcieli nie tylko wyzwolić Polskę, ale także wprowadzić ustrój republikański). W 1801r. TRP uległo samorozwiązaniu co miało być protestem wobec ogłoszenia się przez Napoleona dożywotnim konsulem. Postawa spiskowa nie była jedyną jaką przyjęli Polacy. Wielu postanowiło walczyć przede wszystkim o ocalenie kultury polskiej. W 1800r. w Warszawie, za zgodą władz pruskich powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauk, w którym działali: Stanisław Staszic, Stanisław Kostka- Potocki, Tadeusz Czacki, który z Krzemieńcu na Wołyniu założył słynne Liceum oraz Bogusław Samuel Linde twórca pierwszego Słownika Języka Polskiego.

Samuel Bogumił Linde

Wielu Polaków starało się wykorzystać zmagania mocarstw i w oparciu o któreś z nich odzyskać niepodległość. Orientację prorosyjską reprezentowali Czartoryscy. Książę Adam Jerzy Czartoryski był bliskim przyjacielem cara Aleksandra I. W 1805r. książę zaprosił cara do Puław (rodowa posiadłość Czartoryskich) i przedstawił mu tzw. plan puławski. Rosja miała odebrać ziemie polskie Austrii i Prusom i połączyć je pod carskim berłem i odtworzyć Rzeczpospolitą. Aleksander I zaakceptował plan ponieważ chciał nastraszyć Prusy i zmusić je do przystąpienie do koalicji antyfrancuskiej. W 1806r., kiedy Prusy zgodziły się na to, Aleksander zapomniał o planie puławskim. Czartoryscy orientację prorosyjską reprezentowali aż do wybuchu listopadowego.

Car Aleksander I Rezydencja Czartoryskich w Puławach Adam Jerzy

Wielką rolę dla kultury polskiej odegrała matka Czartoryskiego- Izabela z Flemmingów Czartoryska, która założyła w Puławach pierwsze muzeum zbierające pamiątki narodowe, kolekcja księżnej Izabeli stała się zaczątkiem Muzeum Czartoryskich, które ma dzisiaj siedzibę w Krakowie.

Świątynia Sybilli w Puławach Domek Gotycki Izabela Czartoryska

Bardziej popularna i starsza w polskim społeczeństwie była orientacja profrancuska. W 1794r. Kościuszko wysłał do Paryża Franciszka Barssa, później Józefa Wybickiego, którzy założyli w Paryżu Agencję- powstańczą ambasadę, na czele stanął Franciszek Barss i która miała uzyskać pomoc dla powstania. Zajęci swoimi sprawami Francuzi nie udzielili powstaniu żadnej pomocy. Po klęsce powstania do Paryża przybyły masy żołnierzy- uciekinierów, którzy rozgoryczeni klęską powstania obarczali za nią winą Agencję. Nie chcąc mieć z nią nic wspólnego założyli Deputację, na czele której stanął Jan Pawlikowski. Do Agencji dołączył gen. Jan Henryk Dąbrowski. W I 1797r. Dąbrowski podjął rozmowy z Dyrektoriatem na temat utworzenia we Włoszech polskich legionów u boku Napoleona. We Włoszech, w obozach jenieckich, była cała masa dezerterów i jeńców polskich, z armii rosyjskich i austriackich walczących z Napoleonem w Italii. Napoleon zgodził się na akcję werbunkową i w krótkim czasie utworzyły się 2 legiony - 6 tyś. żołnierzy. Dowódcą I legionu został gen. Józef Wielhorski, II legionu gen. Franciszek Rymkiewicz. Legioniści mieli polski krój mundurów i polskie rogatywki. Nosili trójkolorowe francuskie kokardy, pagony mieli w barwach Republiki Lombardzkiej. Na szlifach był napis „Ludzie wolni są braćmi”.

Panowały bardzo dobre stosunki między żołnierzami a oficerami, którzy dbali o to, aby żołnierze niżsi rangą potrafili czytać i pisać, uczyli ich zawodu, by mieli się z czego utrzymywać, gdyby zakończyła się wojna, a oni nie mogli wrócić do Polski. Wśród legionistów szybko zaczęło się rodzić się niezadowolenie, bo Napoleon nie wysyłał ich do walk liniowych, używał ich do tłumienia rozruchów antyfrancuskich we włoskich miastach.

Żołnierz z Legionów Sztandar Legionów

Jesienią 1797r. Napoleon zawarł pokój w Campoformio i legiony przestały istnieć jako niezależna formacja. Część legionów przyjęła się na służbę w Republice Cisalpińskiej ( powstała ze zjednoczenia Republiki Lombardzkiej z Republiką Transpadańską w 1797 r.). Część legionistów udała się z Napoleonem do Egiptu. W 1798r. zawiązała się w Europie II koalicja antyfrancuska. Wojska austriackie wkroczyły do płn. Włoch, Polacy wsławili się w bitwach w 1798r. pod Civita Castellana oraz pod Rivoli i pod Mantuą. W 1799r. kiedy Napoleon przejął władzę we Francji i pozwolił utworzyć nową jednostkę polską- Legię Naddunajską, pod dowództwem gen. Karola Kniaziewicza, wsławiła się ona pod Hohenlinden w 1800r.

Legia Naddunajska Karol Kniaziewicz

W 1801r. Napoleon zawarł pokój w Luneville, w którym przyrzekł Austrii, że nie będzie popierał Polaków. W 1802r. Legioniści zostali wysłani na wyspę San Domingo ( Haiti ), gdzie wybuchło powstanie niewolników na czele, którego stał François Dominique Toussaint-Louverture.

Walki na Haiti

W 1804r. Haiti uzyskała niepodległość. Po latach do Europy wróciło 300 legionistów. W 1806r. zawiązała się IV koalicja antyfrancuska. Napoleon pokonał Prusy. Wojska francuskie zajęły ziemie II i III zaboru pruskiego. Napoleon musiał jeszcze pokonać Rosję i potrzebni mu byli rekruci, poprosił do siebie Dąbrowskiego i Wybickiego, i oświadczył im, że wojna którą prowadzi z Rosją jest wojną polską i zamierza nam zwrócić niepodległość jeżeli okażemy się jej godni. Oznaczało to, że mamy wstępować do napoleońskiej armii i walczyć u jej boku z Rosją. Ogłoszenie zamiarów Napoleona wywołało wielki entuzjazm w Wielkopolsce. Polacy przejmowali władzę od pruskich urzędników i wstępowali do armii francuskiej. W 1807r. Napoleon pozwolił utworzyć Komisję Rządzącą na czele ze Stanisławem Małachowskim, coś w rodzaju tymczasowego rządu polskiego. W VI 1807r. Napoleon pokonał Rosjan pod Frydlandem. W VII 1807r. zawarł pokój w Tylży z Aleksandrem I. Na jego mocy utworzono Księstwo Warszawskie, tak je nazwano, bo Napoleon zabronił używania nazwy Polska. Nie chciał narażać się Austrii, Prusom, Rosji.