14. Powstanie styczniowe
LEKCJA 14. POWSTANIE STYCZNIOWE
Imienne listy branki przywieziono do Warszawy w połowie stycznia 1863r. roku. Wielopolski zadbał, by ci, którzy się na nich znaleźli, dowiedzieli się o tym, po to by sprowokować czerwonych do działania. Faktycznie, młodzież z Warszawy, przeznaczona do branki, uciekła w podwarszawskie lasy. Branka na prowincji została wyznaczona na 23.01.1863r.
Branka do rosyjskiej armii
Centralny Komitet Narodowy podjął decyzję, że powstanie wybuchnie 22.01. 1863r. Tego dnia Centralny Komitet Miejski przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy. Na jego czele stanął Stefan Bobrowski. Rząd ustalił, że dyktatorem będzie Ludwik Mierosławski, który przebywał wtedy na zachodzie Europy.
Stefan Bobrowski Ludwik Mierosławski
Uważano, że w ciągu kilkunastu dni przybędzie do KP. Plan powstańczy zakładał zdobycie 30 miast. Postanowiono uderzyć jednocześnie na 30 rosyjskich garnizonów KP tak, aby można było zapewnić powstańczej armii schronienie w miastach, co ze względu na porę roku, było niezwykle ważną kwestia. Płocka został przeznaczony na powstańczą stolicę. Czerwoni zdawali sobie również sprawę, jak ważne dla powstania będzie uczestnictwo chłopów, dlatego 22.01.1863 r. wydano manifest powstańczy, w którym wprowadzono uwłaszczenie chłopów, co oznaczało również, że chłopi zostaną zwolnieni z pańszczyzny. Zapowiadano również, że chłopi bezrolni i małorolni, jeżeli przystąpią do powstania, otrzymają 3-morgowe gospodarstwo. Jednocześnie szlachta po zwycięskim zakończeniu powstania miała otrzymać odszkodowanie wypłacane przez Rząd Narodowy. Niestety, te plany powstańcze nie sprawdziły się. Nie udało się zdobyć ani jednego z zaatakowanych garnizonów. Nie udało się również zdobyć Płocka, co oznaczało, że powstanie od samego początku skazane było na walkę typu partyzanckiego, co w warunkach zimowych było szczególnie uciążliwe Dlatego też, w powstaniu styczniowym, w odróżnieniu od listopadowego nigdy nie powstała regularna armia.
Manifest Rządu Narodowego Powstańcy z 1863r.
Walczyły oddziały partyzanckie nazywane partiami. Najwybitniejsi dowódcy to Zygmunt Sierakowski ,Zygmunt Padewski, Jan Kalinowski i Marian Langiewicz. Niektórymi oddziałami dowodzili również cudzoziemcy np. Ukrainiec Andriej Potiebnia, Garibaldczyk Francesco Nullo oraz Francuz Pierre Rochebrune , a także Węgrzy, Czesi , Niemcy, Serbowie. Ludwik Mierosławski przybył do KP pod koniec lutego 1863r. Po kilku dniach przegrał 2 bitwy na Kujawach: pod Nową Wsią, a potem pod Krzywinem i zdecydował się porzucić dowodzenie powstaniem i wyjechał z powrotem na zachód Europy. W ten sposób faktycznym przywódcą powstania, zarówno cywilnym jak i wojskowym, był Stefan Bobrowski. To on właśnie stał się prawdziwym organizatorem państwa podziemnego, w którym działała powstańcza poczta, zbierano podatki, edykty rządu powstańczego z pieczęcią z orłem były powszechnie respektowane.
Herb powstańczy
Na początku marca 1863r., do powstania włączyli się biali. Zrobili to na rozkaz obozu Hotelu Lambert, który uważał, że powinni przejąć władzę i doprowadzić do zakończenia powstania. Biali wymogli, by nowym dyktatorem 10.03.1863r. został mianowany Marian Langiewicz , który odniósł kilka zwycięstw w walkach z Rosjanami, w tym zwyciężył pod Małogoszczą. Langiewicz przyjął ofiarowany mu urząd, chociaż partyzancki sposób prowadzenia walki spowodował, ze nie miał żadnego rozeznania jak wygląda ogólna sytuacja powstania i jaka jest kondycja pozostałych oddziałów. Dyktatura Langiewicza trwała bardzo krótko: 19 marca 1863r. przegrał bitwę z Rosjanami pod Grochowiskami. W celu uniknięcia aresztowania przekroczył granicę austriacką, wraz z całym oddziałem i został internowany przez Austriaków.
Marian Langiewicz
Z postacią Langiewicza związana jest jedyna kobieta walcząca w powstaniu, która była jego adiutantką- Henryka Pustowójtówna. 21.04.1863r. zginął w pojedynku Stefan Bobrowski. W ten sposób powstanie straciło energicznego przywódcę, a biali uzyskali jeszcze większą możliwość wpływania na losy powstania. 10 maja Tymczasowy Rząd Narodowy przekształcił się w Rząd Narodowy i na jego czele stanął Karol Majewski. Kilka dni później do KP wkroczyła 300 tys. armia rosyjska dowodzona przez Fiodora Teodora Berga- nowego namiestnika KP.
Fiodor Berg Żołnierze rosyjscy
Na Litwę wkroczyła 100 tys. armia rosyjska dowodzona przez Michaiła Murawjowa , który ze względu na sposób stosowanych represji nazywany był Wieszatielem, ani Berg, ani Murawjow nie szukali kontaktów z oddziałami powstańczymi. Ich celem była pacyfikacja cywilnej ludności szczególnie chłopów. Represjami osiągnęli to, że chłopi coraz mniej chętnie ustosunkowani byli do powstania, powstańców obarczając winą za to, co się działo. Chłopi byli tym bardziej niechętni, że powstańczy edykt o uwłaszczeniu nie był wykonywany, a rząd nie nalegał na jego wykonywanie, nie chcąc zniechęcić do powstania szlachtę.
19 września 1863r. dokonali nieudanego zamachu na namiestnika, rzucając bombę z okna pałacu Zamoyskich na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. W odwecie Rosjanie zdemolowali budynek pałacu, wyrzucając na bruk m.in. fortepian Fryderyka Chopina znajdujący się w mieszkaniu siostry kompozytora Izabeli Barcińskiej. Fakt ten zainspirował Cypriana Kamila Norwida do napisania wiersza Fortepian Szopena
Demolowanie Pałacu Zamojskich po zamachu na Fiodora Berga
W październiku 1863r. bezkrwawego zamachu stanu dokonał Romuald Traugutt, który pochodził z ugrupowania białych, ale uważał, że jeżeli powstanie już wybuchło to powinno być kontynuowane.
Romuald Traugutt
Traugutt postanowił przeprowadzić niezbędne reformy w sposobie walki, scalić rozproszone oddziały w jedną regularną armię, stworzyć dla niej zaplecze logistyczne, czyli magazyny broni, szpitale polowe, miejsca, gdzie żołnierze mogliby po prostu odpocząć.
Bitwy i potyczki powstania styczniowego w królestwie kongresowym 1863-1864
Miejscem tworzenia armii były Góry Świętokrzyskie. Miały powstać 2 korpusy. Swoich planów Traugutt nie zrealizował. 21 lutego 1863r. formujący się oddział został rozbity pod Opatowem. Potem Rosjanie rozbili także inne oddziały powstańcze m.in. Józefa Hauke- Bosaka i Waleriana Wróblewskiego. W 2.03.1864 r. został wydany przez cara Aleksandra II ukaz uwłaszczeniowy wprowadzający natychmiastowe uwłaszczenie chłopów w KP. Szlachcie miała otrzymać niskooprocentowane bony z odszkodowaniem, które miały być wypłacane przez 10 następnych lat, z podatków zbieranych od chłopów. Ten edykt przyczynił się do ostatecznej klęski powstania. Chłopi często będą wydawać powstańców w ręce Rosjan. W kwietniu 1864r. na skutek zdrady został schwytany przez Rosjan Romuald Traugutt i 5 innych członków rządu min. Agaton Giller i Karol Majewski. Traugutt został stracony 5.08.1864r. w Cytadeli Warszawskiej. Najdłużej walczącym oddziałem powstańczym był oddział księdza Stanisława Brzóski, który Rosjanie rozbili dopiero w XII 1864r. Ostatniego naczelnika powstańczej Warszawy Aleksandra Waszkowskiego Rosjanie schwytali pod koniec 1864r.