19. Ruch ludowy na ziemaich polskich
LEKCJA NR 19. RUCH LUDOWY NA ZIEMIACH POLSKICH
Ruch ludowy narodził się w Galicji. Sytuacja ekonomiczna chłopów była tutaj najcięższa, ale jednocześnie były tutaj największe swobody narodowe i polityczne. Dawało to nadzieje, że poprzez legalne działanie, ciężka sytuacja chłopów może ulec poprawie. Za prekursora ruchu ludowego jest uważany ksiądz Stanisław Stojałowski, który w 1875r. roku zaczął wydawać dwie gazetki skierowane do chłopów: „Wieniec” i „Pszczółkę”. Stojałowski starał się zwalczać w nich analfabetyzm i alkoholizm chłopów.
Stanisław Stojałowski i jego czasopisma
W 1886r. we Lwowie, zamieszkało małżeństwo Maria i Bolesław Wysłouchowie, którzy byli socjalistami. Uciekli z Warszawy przed aresztowaniami. Nadal jednak pragnęli prowadzić działalność polityczną, ale proletariat w Galicji nie istniał, dlatego zwrócili uwagę na chłopów. Wysłouchowie zaczęli wydawać „Przegląd Społeczny”, a od 1889 „Przyjaciela Ludu”.
Bardzo dbali o to, by w tej ostatniej gazecie, pracowali ludzie, którzy dobrze znali problemy wsi. Tam, swoją karierę publiczną, zaczynali dwaj późniejsi liderzy ruchu ludowego- Jakub Bojko i Jan Stapiński. Działaczom zależało na stworzeniu partii chłopskiej. Pierwsza partia chłopska powstała w 1893r. w Nowym Sączu. Założyli ją dwaj bracia Jan i Stanisław Potoczkowie. Nosiła nazwę Związek Stronnictwa Chłopskiego była to pierwsza polityczna organizacja chłopska w całej Europie. Program tej partii był bardzo klerykalny. Głosił on zasady solidaryzmu społecznego, przywiązanie do tradycji i do tronu. Stronnictwo nie zdobyło sobie popularności wśród chłopów ale działało do 1908r. W sierpniu 1894r., we Lwowie, zorganizowano Wystawę Krajową z okazji 100 rocznicy powstania kościuszkowskiego. Podczas trwania, wystawy, działacze ludowi skupieni wokół „Przyjaciela Ludu”, założyli Towarzystwo Demokratyczne Polskie, do którego weszli Bolesław i Maria Wysłouchowie, Karol Lewakowski, Henryk Rewakiewicz. Głównym celem Towarzystwa było wprowadzenie posłów chłopskich do sejmu krajowego, demokratyzacja ordynacji wyborczej i utworzenie stronnictwa politycznego chłopów. 28 lipca 1895r., w Rzeszowie, doszło do zjazdu delegatów chłopskich, z całej Galicji, wyłonionych przez powiatowe ogniwa Towarzystwa Demokratycznego. Podczas zjazdu utworzono Stronnictwo Ludowe, którego prezesem został Karol Lewakowski, do ścisłego kierownictwa partii należeli: Henryk Rewakowicz, Jan Stapiński i Jakub Bojko. W 1896r. ksiądz Stanisław Stojałowski założył własną partię Stronnictwo Chrześcijańsko- Ludowe. W 1903r. SL zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe, a kierownictwo przejął Jan Stapiński. Nowy lider, w 1908r., wszedł w porozumienie z konserwatystami. W partii coraz większe znaczenie zdobywali bogaci chłopi. Doprowadziło to do sporów programowych, a wreszcie do rozłamu w 1913r. Powstały dwie partie: PSL-Lewica na czele stał Jan Stapiński i PSL- ”Piast” na czele stał Wincenty Witos i Jakub Bojko.
Ruch ludowy w zaborze rosyjskim
Ruch ludowy w zaborze rosyjskim zaczął się rozwijać bardzo późno. Wszelka działalność polityczna była tutaj zabroniona do roku 1905. Podejmowano jedynie inicjatywy na forum oświaty ludowej. Duże zasługi w tym względzie miało tajne Towarzystwo Oświaty Narodowej działające od 1899r. W 1904r. powstała pierwsza partia chłopska w KP- Polski Związek Ludowy, na czele którego stanął Wacław Kruszewski. Partia ta wysuwała głównie żądania o charakterze narodowym. W 1905r., po wydaniu w Rosji Manifestu Październikowego przez cara Mikołaja II Polski Związek Ludowy został zalegalizowany, ale po upadku rewolucji został rozwiązany przez Rosjan w 1907r. Nie zahamowało to rozwoju ruchu ludowego w Królestwie Polskim. Istniejący od 1906r. Związek Młodej Polski Ludowej, zaczął wydawać czasopismo „Siewba”, redagowane przez chłopów. Było to pierwsze czasopismo dla chłopów w Królestwie Polskim wydawane do 1908r. W 1907r. zaczął się ukazywać dwutygodnik „Zaranie”. Od tytułu tego pisma, wydawanego do 1915r. ruch chłopski w Królestwie Polskim był nazwany ruchem zaraniarskim, z naczelnym hasłem Sami sobie. W myśl tego hasła zaraniarze liczyli na własne siły i dążyli do wyzwolenia chłopów polskich spod władzy szlachty i duchownych. Najbardziej aktywnymi działaczami byli: Irena Kosmowska i Tomasz Nocznicki, którzy w 1915r. doprowadzili do powstania KP Polskiego Stronnictwa Ludowego ”Wyzwolenie”
Ruch ludowy w zaborze pruskim
Pierwsza partia chłopska powstała w zaborze pruskim, w 1912r., w Grudziądzu. Nazwano ją Polsko-Katolicka Partia Ludowa. Na czele stanął Wiktor Kurelski wydawca „Gazety Grudziądzkiej”.