21. Socjalizm na ziemiach polskich
LEKCJA NR 21. SOCJALIZM NA ZIEMIACH POLSKICH
Socjalizm w połowie XIX wieku przenikał do lewicowych, polskich organizacji emigracyjnych w formie socjalizmu utopijnego. Na ziemiach polskich ta ideologia pojawia się na początku lat 70-tych. Za nestora polskiego socjalizmu uchodzi Bolesław Limanowski, który działał we Lwowie w latach 1871- 1878r., a następnie został przez władze zmuszony do udania się na emigrację. Do Królestwa Polskiego socjalistyczne idee zaczęły docierać także na początku lat 70-tych. Jednocześnie w KP w związku z rewolucją przemysłową zaczęła tworzyć się dynamicznie proletariat. Dlatego rozwój ruchu socjalistycznego będzie najsilniejszy w Królestwie Polskim. W 187r. do Warszawy z Petersburga przyjechał Ludwik Waryński, który zaczął zakładać pierwsze kółka socjalistyczne wśród studentów i robotników warszawskich.
Bolesław Limanowski Ludwik Waryński
Waryński ukrywając swoje wykształcenie zatrudnił się jako zwykły robotnik w Zakładach Metalurgicznych Lilpopa w Warszawie, po to by móc prowadzić agitację wśród robotników. Zaczął organizować wśród robotników kasy oporu po to, by w razie strajku robotnicy mieli się z czego utrzymać.
Waryński wraz z innymi przyjaciółmi starał się przystosować doktrynę Marksa do polskich realiów i wydał ją jako tzw. program brukselski w 1878r.. Był on drukowany w formie ulotki, kilkanaście z nich trafiło w ręce carskiej ochrany i zaczęły się w Warszawie aresztowania aby ich uniknąć Waryński wyjechał do Krakowa, do Galicji i tutaj kontynuował działalność. Zamierzał też utworzyć partię socjalistyczną. W czym przeszkodziło mu aresztowanie w 1879r. przez żandarmerię. Postawiono go przed sądem przysięgłych, który go uniewinnił. Waryński musiał jednak opuścić Galicję. Wyjechał do Genewy, gdzie działało kilkunastu polskich socjalistów, wśród nich Bolesław Limanowski ze Lwowa(najstarszy wiekiem polski socjalista). Został przez Austriaków usunięty z Lwowa w 1878r. i wyjechał do Szwajcarii. Polscy socjaliści w Genewie wydawali czasopismo „Równość”. Pomiędzy Limanowskim a Waryńskim zaczął się spór. Limanowski ostro krytykował elementy narodowe w poglądach polskich socjalistów związanych z Limanowskim. Ten spór był na tyle poważny, że jego konsekwencją było pojawienie się w polskim socjalizmie dwóch nurtów: niepodległościowego - reformistyczny i internacjonalistyczno – marksistowskiego.
W 1882r. Waryński wrócił do Warszawy i tutaj założył Międzynarodowa Socjaldemokratyczną Partia Proletariat, która jest znana w historii jako I Proletariat lub Wielki Proletariat. Była to partia o charakterze kadrowym, co znaczy, że za członków uważano tych którzy w niej aktywnie działali. I Proletariat był dość liczną partią liczył ok. 700 członków. Ponieważ program był oparty o ideologię marksistowską, ważną rolę odgrywał w nim internacjonalizm. Dlatego właśnie do partii przyjmowano nie tylko Polaków, ale również Rosjan, Żydów i Niemców. Pierwszym liderem był Waryński. Dużym sukcesem było doprowadzenie do strajku włókniarek w Żyrardowie. Ten strajk jest uważany za pierwszy strajk zorganizowany 1883r. W wyniku tego strajku kapitaliści zgodzili się na ustępstwa. Wkrótce po strajku, w 1884r. aresztowano Waryńskiego. Wywieziono go do Schlisselburga, gdzie w 1889r. zmarł na gruźlicę. Na czele I Proletariatu stanął Stanisława Kunicki. On także został aresztowany, wraz z trzema innymi proletariatczykami w 1885r. Proces objął 29 członków partii, 4 zostało skazanych na śmierć, rozstrzelano ich w Cytadeli Warszawskiej.
Brama Straceń Cytadeli Warszawskiej i tablica upamiętniająca S. Kunickiego
Na czele stanęła Maria Bohuszewiczówna, która była spokrewniona z Kościuszką. Aresztowano ją w 1886r., to ostatecznie rozbiło Wielki Proletariat. W 1888r. Proletariat został odtworzony, dokonał tego przybyły z Prus- Marcin Kasprzak, ta partia była nazywana II Proletariat. Wpływy tej partii, na środowisko robotnicze, były znacznie mniejsze niż I Proletariatu. W 1889r. Julian Marchlewski założył Związek Robotników Polskich, który nie miał być partią tylko związkiem zawodowym, walczącym o takie sprawy jak: skrócenie czasu prac, zwiększenie pensji, wprowadzenie obowiązkowych ubezpieczeń zdrowotnych i społecznych.
W listopadzie 1892r. z inicjatywy Stanisława Mendelsona, w Paryżu, odbył się Zjazd Zagraniczny Socjalistów Polskich, w którym brali udział przedstawiciele II Proletariatu i ZRP. Na tym zjeździe podjęto uchwałę o powołaniu w trzech zaborach partii socjalistycznej, która na pierwszym miejscu stawiały by sprawę niepodległości Polski. Partia miał się nazywać Polska Partia Socjalistyczna.
Faktycznie, w 1893r. PPS powstała w Warszawie oraz w zaborze pruskim, tyle że w zaborze pruskim odegrało niewielką rolę. Po kilku miesiącach doszło do kłótni programowej, o to, czy PPS ma być partią o charakterze niepodległościowym, czy internacjonalistycznym. W wyniku sporu, część działaczy II Proletariatu i ZPR wystąpili z PPS, twierdząc, że postulat niepodległości, jako najważniejszej sprawy jest niezgodny z interesem robotników. OD 1894r. PPS wydawała tajne pismo „ROBOTNIK”, którego głównym redaktorem był Józef Piłsudski. Józef Piłsudski urodził się na Litwie w 1867r. Był wychowywany w wielkim kulcie powstania styczniowego. W wieku lat 20-tu został skazany na katorgę. Po odbyciu kary związał się z kółkami socjalistycznymi, działającymi w Wilnie, wreszcie wstąpił do PPS. Od 1894r. stał się faktycznym liderem PPS. Ci, którzy wystąpili z PPS, założyli w 1893r., kierowaną przez Juliana Marchlewskiego i Różę Luksemburg. Socjaldemokrację Królestwa Polskiego. Był to partia o charakterze marksistowskim.
W 1899r. Ludwik Kulczycki założył III Proletariat, partię, która pragnęła walczyć o interesy robotników przez zamachy terrorystyczne, dlatego jej wpływy na środowisko robotnicze było niewielkie. W 1900r. SDKPIL połączył się z Socjaldemokracją Litwy i powstało SDKPiL. Najważniejszą rolę odgrywali Feliks Dzierżyński, Julian Marchlewski, Róża Luksemburg.
Pieczęć SDKPiL
W 1906r. w PPS doszło do rozłamu. Od początku XX w narastał w PPS spór między młodymi i starymi. Spór o charakterze programowym. Młodzi uważali postulat walki o niepodległość za błędny. W wyniku tego rozłamu powstała PPS-Frakcja Rewolucyjna, która od 1909r. wróciła do nazwy PPS. PPS- Lewica nawiązywała programowo do SDKPiL.
W Galicji w 1888r. powstała Socjaldemokratyczna Partia Austrii, podzielona na sekcje poszczególnych krajów wchodzących w skład monarchii austriackiej. Sekcję polską utworzył w 1892r. Ignacy Daszyński. W 1897r. sekcja polska, usamodzielniła się i przekształciła w Polską Partię Socjaldemokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Liderem był Ignacy Daszyński. PPSD stało najpierw na stanowisku marksistowskim, by później przejść na pozycje niepodległościowo – reformistyczne. W 1897r. w KP powstała Ogólnożydowska Partia Proletariatu w skrócie Bund.
