23. Kultura polska w XIX wieku

LEKCJA NR 23. KULTURA POLSKA W XIX WIEKU

LITERATURA

Romantyzm

W Polsce przywykło się ustalać początek romantyzmu od 1822r., kiedy to wydano „Ballady i romanse” A. Mickiewicza do 1863r. Polski romantyzm był silnie zabarwiony nastrojami wyzwoleńczymi. Twórczość ówczesnych pisarzy i poetów jest w wielu przypadkach nierozerwalnie związana z historią Polski. Przykładem może być „Reduta Ordona” i „ Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza oraz wiersz „Testament mój” Juliusza Słowackiego. Trzecim wieszczem jest nazywany Zygmunt Krasiński, twórca „Nie- boskiej komedii”. Charakterystyczne silne nawiązanie do wierzeń i przekazów ludowych można znaleźć w twórczości Józefa Ignacego Krasickiego np. w powieści „ Stara baśń”.

Juliusz Słowacki Adam Mickiewicz Zygmunt Krasiński

Pozytywizm

W literaturze polskiej to nurt literacki, który występował w okresie od powstania styczniowego do lat 90. XIX wieku. Na ziemiach polskich oddziaływanie tego nurtu myśli przejawiało się początkowo głównie w literaturze, która w kraju pod rozbiorami nie tylko przeciwstawiała się literackiemu romantyzmowi, głosząc wiarę w postęp i zdobycze nauki, ale także postulowała kulturalną i gospodarczą odbudowę przez pracę u podstaw. Prekursorem polskiego pozytywizmu był Aleksander Świętochowski. Najsłynniejsi pisarze to: Eliza Orzeszkowa, Bolesław Prus, Maria Konopnicka, Henryk Sienkiewicz (Nagroda Nobla w roku 1905r.) Poeci to Adam Asnyk i Maria Konopnicka, Dramatopisarze to Gabriela Zapolska i Michał Bałucki

Młoda Polska

Ukształtował się na bazie europejskiego symbolizmu. Najwybitniejszymi przedstawicielami tego nurtu byli A. L. Staff, Wyspiański, B. Leśmian w poezji. Wybitni prozaicy to Stefan Żeromski i Władysław Reymont.

Stanisław Wyspiański, Bolesław Leśmian, Leopold Staff

ARCHITEKTURA

Styl narodowy

W architekturze polskiej w I poł .XIX wieku bardzo istotną rolę odegrał historyzm, czyli inspiracja stylistyką poprzednich epok. Bardzo szybko pojawiła się odmiana historyzmu, nazywana stylem narodowym. Styl ten chętnie czerpał ze sztuki ludowej i form historycznych. Styl narodowy był znany w całej Europie, ale Polsce odegrał szczególną rolę, ponieważ odzwierciedlał dążenie do niezależności. Styl ten w różnych regionach dawnej Rzeczypospolitej nabierał swoistych cech. Zależnie od tych cech mówi się o stylu nadiwślańskim czy zakopiańskim. Prekursorem tego ostatniego był Stanisław Witakcy. Przykładami nurtu narodowego na ziemiach polskich są: Kościół Wniebowzięcia NMP w Białymstoku, kościół św. Stanisława Biskupa w Warszawie, katedra Opieki Najświętszej Marii Panny w Radomiu, drewniana willa w Zakopanym „Koliba”.

Kościół św. Stanisława Willa Koliba

Eklektyzm

Dawał możliwość łączenia w jedno cech różnych stylów architektonicznych. Przykładem tego stylów na ziemiach polskich jest Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie

Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie

Secesja

Jej pojawienie się w Polsce wynikało z silnych wpływów niemieckich i austriackich. Styl ten pozbawiony był sztywnych zasad, polegał bardziej na zmyśle estetycznym samego twórcy. Secesja długo nie utrzymała się na naszych ziemiach, szybko została bowiem wyparta przez modernizm. Przykładem secesji jest Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie.

Teatr Stary

MALARSTWO

Romantyzm

Najwybitniejszym polskim malarzem doby romantyzmu był Piotr Michałowski, twórca

słynnego obrazu "Szarża w wąwozie Samosierra". W romantyźmie tworzył także wybitny portrecista Henryk Rodakowski.

Piotr Michałowski Henryk Rodakowski

Szarża w wąwozie Samosierra Portret Henryka Dembińskiego

W kontekście polskigo malarstwa romantycznego należy także wspomieć o Walentym Wańkowiczu i jego obrazie " Mickiewicz wsparty na Judahu Skale"

Walenty Wańkowicz- Adam Mickiewicz na Judahu Skale

Realizm

Henryk Siemiradzki- Krajobraz znad Świsłoczy

Henryk Siemiradzki- Kurtyna w teatrze we Lwowie

Jan Matejko- Stańczyk Jan Matejko- Rejtan

Jan Matejko- Bitwa pod Grunwaldem

Józef Chełmoński- Babie lato Wojciech Kossak- Ranny kirasjer

Wojciech Kossak Napoleon nad Berezyną

POLSCY IMPRESJONIŚCI

Władysław Podkowiński Olga Boznańska

Szał uniesień Widok z okna

POLSCY SYMBOLIŚCI

Józef Mehoffer- Dziwny ogród Jacek Malczewski- Wigilia na Syberii

Jacek Malczewski – Zesłanie studentów Stanisław Wyspiański- Dziewczyna z wazonem

Stanisław Wyspiański- Chochoły

RZEŹBA POLSKA

Rzeźba polska w XIX wieku była mocno związana z klasycyzmem szczególnie dzieł Antonia Canovy i Bertela Thorvaldsena, który wykonał kilkanaście zamówień dla polskiej klienteli. Najbardziej znane są jego rzeźby pomnikowe przedstawiające Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego, pochodzące z lat trzydziestych. Jego uczniem był najwybitniejszy polski rzeźbiarz I połowy XIX wieku Jakub Tatarkiewicz, który pod wpływem mistrza wykonał Umierającą Psyche. Kolejny wybitny polski rzeźbiarz to Cyprian Godebski

Jakub Tatarkiewicz- Umierająca Psyche Cyprian Godebski- Adam Mickiewicz

Dopiero w latach siedemdziesiątych zaczęto odchodzić od neoklasycyzmu. Przykładem nowego jest słynna rzeźbą „Gladiator” Piusa Welońskiego

Pius Weloński- Gladiator

MUZYKA

Najbardziej znanym na świecie polskim kompozytorem, który tworzył w XIX wieku jest Fryderyk Chopin. Znane w świecie były także polonezy Michała Ogińskiego. Twórcą polskiej opery narodowej stał się Stanisław Moniuszko, uważany za najwybitniejszego kompozytora polskiego drugiej połowy XIX wieku.