9. Nowoczesne ideologie
LEKCJA NR 8. NOWOCZESNE IDEOLOGIE W XIX WIEKU
Wolnomularze – masoni
Współczesna nazwa wolnomularstwa powinna brzmieć "wolne murarstwo" lub "wolnomularstwo", analogicznie do form występujących w językach zachodnich, gdzie "maçon", "mason", "Maurer" znaczą tyle co murarz . Słowo "murarz" i "mularz" były synonimami, to drugie słowo wyszło jednak z użycia. Ponieważ jednak wolnomularstwo w Polsce nie istniało przez wiele lat, to nie zmieniono tej formy na bardziej współczesną. Słowo "masoneria" jest pochodzenia francuskiego i przyjęło się w Polsce wśród elit znających ten język, nie oddaje jednak fundamentalnego, zrozumiałego tylko dla osób znających francuski, znaczenia. Mularzami nazywano w średniowieczu cech budowniczych katedr. Byli to ludzie osobiście wolni( po ang. freemasons), którzy podróżowali po Europie i budowali katedry, które uchodziły za szczyt doskonałości architektonicznej w średniowieczu. Katedry gotyckie były budowane przez kilkadziesiąt lat, a nawet kilka wieków. Właśnie dlatego wolnomularze utożsamiali się z budowniczymi katedr, ponieważ społeczeństwo miało być budowane jak katedra, wolno, prawie niedostrzegalnie, ale w wyniku tego miało powstać coś doskonałego. Słowo "wolny" w średniowieczu oznaczało osobę niepodległą żadnemu panu, mogącą tym samym odbywać długie podróże, które poszerzają horyzonty.
Cyrkiel i węgielnica- symbole masońskie Mason
W masonerii było kilka stopni wtajemniczenia i nigdy dwóch masonów z dwóch różnych stopni nie znało się nawzajem. Na czele każdej Loży Masońskiej stał Wielki Mistrz, była to jakaś znana, posiadająca wpływy społeczne postać. Masoneria była organizacją elitarną, tzn. nie wszystkich do niej przyjmowano, tylko tych, którzy albo posiadali wielki majątek, albo legitymowali się znakomitym pochodzeniem, albo stali się mistrzami w jakiejś dziedzinie. Przypuszcza się, że wielu artystów było masonami, a może nawet mistrzami loży.
Inne symbole masońskie i ich interpretacja
Drugą zasadą była programowa antymonarchiczność. Pragnęli wszędzie w świecie obalić monarchię lecz nie w sposób rewolucyjny tylko ewolucyjny, czyli stopniowo utworzyć społeczeństwo typu republikańskiego. Trzecią zasadą była areligijność. Występowali przeciwko wszystkim systemom religijnym, chociaż uznawali istnienie Boga jako Absolutu, a Chrystusa uważali za pierwszego masona, bo był pierwszym człowiekiem, który postawił sobie za cel całkowitą zmianę świata. Masoneria szczególnie popularna stała się w XVIII wieku. Było to związane z rozprzestrzenianiem się filozofii oświeceniowej. Pierwsza loża masońska powstała w 1717r. w Londynie, druga w Paryżu w 1720r.W jej szeregach dominowali przedstawiciele bogatej burżuazji i wolnych zawodów. Obecnie uważa się, że na świecie jest 5 mln. masonów.
Struktura loży masońskiej
Karbonariusze
Pierwsza organizacja karbonarska powstała najprawdopodobniej w Królestwie Neapolu w czasach napoleońskich i powołana została przez królową Neapolu Marię Karolinę po to by karbonariusze walczyli z Napoleonem, ponieważ spodziewano się wkroczenia jego wojsk do Królestwa Neapolu O ile jest to prawda, to królowa miała wyjątkowego pecha bo stworzyła organizację, która programowo, przez następne pół wieku będzie walczyła z monarchami w całej Europie. Państewka włoskie, a szczególnie Królestwo Obojga Sycylii, po kongresie wiedeńskim będą miały z karbonariuszami wiele kłopotów. W przeciwieństwie do masonów karbonariusze chcieli obalić monarchię natychmiast, poprzez rewolucję, byli zagorzałymi katolikami, wręcz demonstracyjnie podkreślali wiarę w Boga, to spowodowało, że w ich szeregach znalazło się wielu księży, szczególnie tych drobnych – proboszczów i wikarych.
Neapolitańska rodzina królewska
Scena inicjacji karbonariuszy
Karbonariusze przyjmowali w swoje szeregi prawie każdego, kto miał takie jak oni poglądy, nie byli elitarni jak masoneria. Ich nazwa wzięła się od średniowiecznych cechów wypalaczy węgla drzewnego (carbonari- węglarz), którzy żyli w puszczach i tam wśród nich chronili się ludzie uciekający przed prawem np. zbiegli politycy, ale i zwykli kryminaliści. Tam gdzie żyli węglarze,urzędnicy królewscy i wojsko rzadko się zapuszczali w obawie o swoje życie, dlatego też to środowisko już w średniowieczu uchodziło za wyjątkowo radykalne i dlatego do nich nawiązują karbonariusze z XIX wieku. Węglarze będą dominowali w I poł. XIX w. Wywołali wiele rewolucji, ale nie przetrwali do współczesnych czasów tak jak masoni.” Karbonariusze zorganizowani byli na wzór masonerii, podzieleni na małe grupy rozrzucone po całych Włoszech. Mieli ustrój hierarchiczny. Wtajemniczeni wyższych stopni mieli inny światopogląd niż wtajemniczeni niższych stopni, którzy wyznawali swoiste poglądy religijne (kult Chrystusa jako pierwszej ofiary tyranów) Karbonariusze łączyli się w namioty (vendita), te łączyły się w prowincje. Nie stworzono jednak jednej scentralizowanej organizacji we Włoszech. Celem karbonariuszy było zjednoczenie Włoch i wprowadzenie ustroju demokratycznego poprzez spontaniczną rewolucję klasy pracującej dowodzonej przez studentów i intelektualistów. Mieli oni duże poparcie wśród chłopstwa i drobnego mieszczaństwa. „
Liberalizm
Ideologia, która narodziła się w okresie oświecenia. Za jej prekursorów uważa się Johna Locke, Johna Stuarta Milla i innych. Podstawą liberalizmu jest przekonanie, że najwyższą wartością którą należy chronić jest szeroko pojęta wolność, a z niej wypływa prawo człowieka do indywidualizmu.
Słowo „liber” po łacinie znaczy wolność. Jako nazwa doktryny w sensie politycznym zostało po raz pierwszy użyte w 1812r. w hiszpańskich kortezach ( parlament), gdzie grupa tzw. liberales żądała praw politycznych dla wszystkich. Liberalizm dzieli się na 3 nurty: ekonomiczny, polityczny i obyczajowy. Ideologiem liberalizmu politycznego był Benjamin Constant, autor wielu książek o tej tematyce, a także Alexis de Tocqueville, który był autorem głośnej książki „O demokracji amerykańskiej” uznając ją jako wzór dla krajów europejskich.
Liberalizm polityczny zaczął się konsolidować od 1823r. kiedy to we Francji odbyło się spotkanie grupy liberałów, na którym przyjęto dokument„Plan liberałów na rzecz wzmocnienia rewolucji”, w którym to zawarte były postulaty nawiązania intensywnych stosunków pomiędzy liberałami z innych krajów. Liberalizm w tej postaci w Europie istniał do roku 1848r., później liberałowie podzielą się na
- umiarkowanych ( szybko zaprzestaną swej działalności)
- demokraci ( dadzą początek partiom lewicowym i centrolewicowym
Liberałowie ekonomiczni uważali, że państwo powinno jak najmniej wtrącać się w sprawy gospodarcze, głosili zasady wolnego rynku, którym rządzi prawo popytu i podaży. Adam Smith- ideolog liberalizmu ekonomicznego twierdził, że podstawą gospodarki powinno być rolnictwo, że tylko ono jest opłacalne dla gospodarki. Liberałem ekonomicznym był też Teodor Malthus, pastor anglikański, który stworzył dość kontrowersyjną teorię o potrzebie wprowadzenia ścisłej kontroli urodzin ponieważ liczba ludności wzrasta w postępie geometrycznym, a liczba żywności w postępie arytmetycznym to tej żywności może kiedyś zabraknąć. Twierdził, że Bóg broni nas przed klęską głodu i nadmiernym wzrostem populacji zsyłając klęski żywiołowe, wojny i epidemie. Uważał, że ludzie sami także powinni o to dbać poprzez planowanie narodzin i opóźnienie wieku małżeńskiego. Z teorią Malthus jest związana teoria Dawida Ricardo, który stworzył tzw. „spiżowe prawo płacy”, twierdził , że aby ograniczyć liczbę ludzi na ziemi należy dawać robotnikom takie pensje aby nie było ich stać na wychowanie więcej niż trójki dzieci. W ten sposób będzie można kontrolować liczbę urodzin.
KONSERWATYZM
Nazwa tej ideologii pochodzi z gazety, którą zaczął wydawać w 1818r. markiz Chateaubriand pod tytułem „Conservateur”. Wydawca straszył rewolucją, opisywał okres terroru i anarchii w rewolucji francuskiej i chciał w ten sposób udowodnić, że ludzie którzy sprzeciwiają się naturalnemu porządkowi świata, który ustanowił Bóg, wprowadzają chaos i anarchię. Prawdziwym twórcą tej doktryny był Edmund Burke( 1729-1797). Politykiem który wprowadził go w życie był austriacki kanclerz( 1821-1848) Klemens Metternich.
SOCJALIZM
Termin po raz pierwszy użył Pierre Leroux. Socjalizm pochodzi od łacińskiego słowa „societas”- wspólnota. Odnosiło się do ludzi, którzy dążyli do stworzenia świata gdzie nie byłoby biednych, a zasady wolnego rynku zostałyby ograniczone dla dobra ludzkości. W XIX wieku istniały dwa nurty socjalizmu:
UTOPIJNY -Claude Henri de Saint Simon, Charles Fourier, Pierre Proudhon
NAUKOWY- ( pod koniec lat 40-tych) twórcami byli Karol Marks i Fryderyk Engels
LUDDYŚCI
Ruch Burzycieli Maszyn – nazwa pochodzi od założyciela Neda Ludda. Ruch narodził się w Anglii pod koniec XVIII wieku. Nathaniel Ludd twierdził, że pogorszenie warunków życia robotników jest związane z maszyną parową, która mogła zastąpić pracę ok. 20 robotników, a kapitaliści tych niepotrzebnych zaczęli zwalniać. Ten ruch przeniósł się w I poł. XIX w. do Francji. „Burzyciele Maszyn” zadawali tak duże straty kapitalistom, że zaczęto ich karać śmiercią i tak pod koniec lat 30-tych XIX wieku ten ruch wygasł.
Luddysta Niszczenie krosna
NACJONALIZM
Nacjonalizm rozwinął się w XIX wieku co było związane z wojnami napoleońskimi, które doprowadziły do wykształcenia się nowoczesnej świadomości narodowej. Termin po raz pierwszy użył w 1789r. Augustyna Barruela, francuskiego jezuitę.
Augustyn Barruel
Nacjonalizm , przekonanie, że naród jest najważniejszą formą uspołecznienia, a tożsamość narodowa najważniejszym składnikiem tożsamości jednostki, połączone z nakazem przedkładania solidarności narodowej nad wszelkie inne związki i zobowiązania oraz wszystkiego, co narodowe, nad to, co cudzoziemskie lub kosmopolityczne; ideologia polityczna, wg której podstawowym zadaniem państwa jest obrona interesów narodowych, a jego zasięg terytorialny winien odpowiadać obszarom zamieszkanym przez dany naród. W praktyce oznacza to albo dążenie do posiadania przez naród własnego państwa, albo (jeśli państwo narodowe już istnieje) dążenie do maksymalnego ujednolicenia jego populacji przez asymilację lub eliminację grup narodowo obcych; skrajna postać tej ideologii jest zwane przez jej krytyków szowinizmem. Pod koniec XIX w. nacjonalizm zakładał coraz częściej nieuchronność konfliktu pomiędzy narodami, służąc jako uzasadnienie wojny i ekspansji przez wykazywanie wyższości danego narodu jako „lepszego” pod względem cywilizacyjnym lub rasowym. Dzięki tej ideologii narody XIX-wiecznej Europy zaczęły upominać się o swoje prawa nie tylko polityczne ale także kulturowe.