23. Historia III Republiki Francuskiej

LEKCJA NR 23. HISTORIA III REPUBLIKI FRANCUSKIEJ W II POŁ. XIX WIEKU

W II poł. XIX w. po klęsce pod Sedanem 2 września 1870r. we Francji zdetronizowano Napoleona III. W Paryżu powołano rząd na czele którego stanął gen. Jules Trochu. Odziały pruskie w tym czasie zbliżały się do Paryża i na początku października 1870 zaczęło się oblężenie miasta. 7 października 1870r. deputowany (poseł do Zgromadzenia Narodowego) Leon Gambetta wydostał się balonem z Paryża i na płd. Francji zorganizował 2 nowe armie. Armię Loary i Wogezów, które miały kontynuować walkę z Prusakami oraz iść z odsieczą Paryżowi.

Leon Gambetta i jego balon

W armii Wogezów walczyła cała masa cudzoziemców m.in. Józef Garibaldi oraz Polak Józef Hauke-Bosak. Polak zginął podczas bitwy pod Dijon. Obie te armie zostały wkrótce rozbite. 28 stycznia 1871r. francuski rząd uznał, że dalszy opór jest bezcelowy. W Wersalu podpisano preliminaria pokojowe na mocy których Francja zrzekła się Alzacji i Lotaryngii, a także miała zapłacić 5 mld. franków kontrybucji. Narastało oburzenie zwłaszcza wśród biedniejszych warstw, które zaczęły głośno mówić o zdradzie narodowej. 15 luty 1871r., za zgodą Prusaków, odbyły się wybory do Zgromadzenia Narodowego, w których przewagę zdobyli konserwatyści i monarchiści. 18 luty 1871r. wybrano nowy rząd na czele którego stanął Adolf Thiers. W tym samym czasie w Paryżu został powołany Komitet Centralny Gwardii Narodowej. Komitet przejął kontrolę nad kilkudziesięcioma armatami, które były rozlokowane na Montmartre, a które kupiono jeszcze przed wojną ze składek społecznych. Thiers w marcu wysłał oddział żołnierzy, aby przejąć te armaty. Doszło do starcia, odziały rządowe i rząd Thiersa wycofały się do Wersalu.

26 marca 1871r. Komitet Gwardii zorganizował wybory do Komuny Paryskiej ( po raz pierwszy ta nazwa pojawiła się w 1792r. kiedy to paryskie drobnomieszczaństwo niezadowolone z rządów żyrondystów powołało własny rząd nazywany komuną). 28 marca 1871r. Komuna zaczęła działać. Posiadała władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Była to pierwsza w historii dyktatura proletariatu i pragnęła przekształcić Francję w państwo o charakterze socjalistycznym. Dlatego wprowadzono bezpłatne, powszechne nauczanie, bezpłatną opiekę medyczną. Zamrożono wysokość czynszów. Wprowadzono rozdział kościoła od państwa – księża nie mogli piastować funkcji publicznych. Rozwiązano zawodową armię. Komuna wysłała swoich przedstawicieli na prowincję i do kilku dużych miast, by tam też powstały komuny. To, co działo się w Paryżu nie tylko niepokoiło rząd Thiersa, ale też Niemców, którzy obawiali się, że powstanie Komuny jest zapowiedzią rewolucji, która znowu może objąć całą Europę. Dlatego w kwietniu Prusacy wypuścili 100 tyś. francuskich jeńców, w tym gen. Patrice Edme Mac Mahon. Zrobili to, by rząd Thiersa miał możliwość walki z Komuną. Faktycznie, od tego momentu wojska cyklicznie podejmowały atak. Dopiero w połowie maja udało się wojsku wedrzeć do Paryża. Przez kilka następnych dni trwały walki o każdą ulicę.

Komunardzi na barykadach

28 maja 1871r. rozwiązano Komunę. 20 tyś komunardów zostało zesłanych do kolonii francuskich na ciężkie roboty. Mimo zdobycia Paryża rząd Thiersa nie chciał wrócić do miasta w obawie przed dalszymi rozruchami. Do 1878r. siedzibą rządu francuskiego był Wersal. Po obaleniu Komuny przeprowadzono wybory, na prezydenta powołano Adolfa Thiersa, który sprawował również funkcję premiera. 10 maja 1871r. podpisano pokój we Frankfurcie nad Menem na warunkach preliminariów wersalskich. W 1873r. prezydentem został Patrice Edme Mac Mahon. Ciągle jednak Zgromadzenie Narodowe nie mogło podjąć decyzji jaki ma być ustrój Francji. W Zgromadzeniu Narodowym większość mieli monarchiści, którzy byli podzieleni na 3 ugrupowania:orleanistów, burbonistów, bonapartystów. Ten podział osłabiał monarchistów. Republikanów było mniej, ale byli zjednoczeni. Kłótnie między monarchistami spowodowały, że w 1875r. Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję o charakterze republikańskim. Zaczęła się III Republika Francuska. Na mocy konstytucji władzę wykonawczą sprawowało 2- izbowe Zgromadzenie Narodowe. Izba Niższa to Izba Deputowanych, którą wybierano na 4- letnią kadencję. Izba Wyższa to Senat, który liczył 300 senatorów, w 1/3 był wybierany co 3 lata od nowa, 75 senatorów sprawowało swoją funkcję dożywotnio. Wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn ale z licznymi ograniczeniami( prawa głosu nie mieli mieszkańcy kolonii, wojskowi w służbie czynnej, kobiety). Wybory były równe, tajne, bezpośrednie. Władza wykonawcza miała być sprawowana przez rząd powoływany przez prezydenta. Nie obowiązywała zasada parlamentaryzmu, czyli prezydent nie miał obowiązku powoływania rządu z większości parlamentarnej. Władza prezydenta była ograniczona. Reprezentował on państwo na zewnątrz i podpisywał traktaty pokojowe i handlowe, mianował urzędników cywilnych i wojskowych, mógł rozwiązać Izbę Deputowanych za zgodą Senatu. Był wybierany w wyborach pośrednich przez połączone izby zgromadzenia na 7 letnią kadencję. Sądownictwo było niezawisłe i niezależne. III Republika w II poł. XIX w. była wstrząsana licznymi skandalami politycznymi, które podważyły zaufanie społeczeństw do polityków. Najbardziej znane były 3 skandale. Pierwszy z nich był związany z narastającym wśród francuskiej burżuazji rewanżyzmem czyli chęcią odwetu na Niemcach za przegraną. Nowa wojna, tym razem wygrana wzmocniłaby potencjał gospodarczy. Realizację tych planów wiązano z ministrem spraw wewnętrznych w latach 1886 – 1889 George Boulanger, który przygotowywał zamach stanu. Pragnął wprowadzić we Francji dyktaturę i wypowiedzieć wojnę Niemcom i zemścić się za przegraną wojnę. Spisek Boulangera został wykryty. Minister, aby uniknąć więzienia, uciekł do Belgii i w 1891r. popełnił samobójstwo. Drugi skandal to afera Kanału Panamskiego. W 1880r. powstała spółka akcyjna Kanału Panamskiego, na czele której stanął Ferdynand Lesseps. Lesseps był człowiekiem bardzo sławnym w Europie, bo 1869r. wybudował Kanał Sueski. Wszyscy którzy wykupili akcje Kanału Sueskiego bardzo się wzbogacili, więc kiedy akcje Spółki Panamskiej pojawiły się na giełdzie wszyscy natychmiast inwestowali w nie pieniądze, bo byli pewni dużych zysków. Już w 1890r. zarząd spółki wiedział, że budowa Kanału Panamskiego wymaga zupełnie innych rozwiązań technicznych niż Kanału Sueskiego. Mało tego, wiedziano również, że spółka nie ma odpowiednich funduszy aby te rozwiązania zastosować.

Prace przy budowie Kanału Panamskiego od samego początku napotykały trudności, gdyż klimat był tam zabójczy, a warunki geologiczne bez porównania trudniejsze niż w Egipcie. Na zdjęciu porzucony plac budowy po wstrzymaniu prac

Tą informację ukryto przed drobnymi akcjonariuszami, po to by członkowie zarządu mogli bez problemu pozbyć się swoich akcji. Afera wybuchła dopiero w 1892r. Bankructwo spółki pociągnęło za sobą bankructwo kilkuset tysięcy drobnych akcjonariuszy, którzy często wyprzedawali cały swój majątek, aby zakupić akcje. Śledztwo wykazało, że wielu francuskich polityków wiedziało o zbliżającym się bankructwie spółki, ale również z powodu własnych korzyści majątkowych nie zawiadomiło społeczeństwa. Spowodowało to upadek autorytetu instytucji politycznych we Francji, kompromitację wielu słynnych polityków jak i niebezpieczne skorumpowanie aparatu państwowego. W 1894r. wybuchł trzeci skandal – sprawa Alfreda Dreyfusa. Był to oficer pracujący w sztabie głównym, miał dostęp do wielu tajnych dokumentów. W 1894r. okazało się, że ktoś wykradł i sprzedał Niemcom tajne dokumenty wojskowe. Od razu podejrzenie padło na Dreyfusa. Został on aresztowany, zdegradowany i skazany na 20 lat robot na Wyspie Diabelskiej, u wybrzeży Gujany, było to najcięższe więzienie francuskie.

Degradacja Dreyfusa 13 stycznia 1895 rysunek z "Le Petit Journal"

W 1896r. okazało się, że prawdziwym zdrajcą był major Esterhazy pochodzący z arystokracji francuskiej. Mimo znalezienia prawdziwego winnego, kręgi wojskowe nie zamierzały uniewinnić Dreyfusa, bo zniszczyło by to autorytet armii. Dopiero rodzina Dreyfusa nagłośniła całą sprawę. Wywołało to wielkie poruszenie, i podział społeczeństwa na tych, którzy uważali, że Dreyfusa należy uniewinnić i zrehabilitować, oraz na tych, którzy mimo ewidentnych dowodów niewinności, i tak byli przekonani, że to on zawinił, bo był Żydem pochodzącym z Alzacji. W obronie Dreyfusa wypowiadało się wielu znanych działaczy kultury tamtych lat między innymi Emil Zola, który napisał słynny felieton „J’accuse”- Oskarżam, za który wsadzono go na rok do więzienia.

List otwarty Zoli w sprawie Dreyfusa

1898r. Dreyfus został zwolniony, ale nadal jego osoba wzbudzała wiele emocji we Francji i zrehabilitowano go dopiero w 1906r. Sprawa Dreyfusa obnażyła moralną zgniliznę francuskich warstw panujących, szerzący się nacjonalizm, a nawet szowinizm.

RUCH ROBOTNICZY WE FRANCJI

W II poł. XIX w. działał we Francji organizacje robotnicze o różnym charakterze często zwalczające się nawzajem. W 1905r. francuski socjalista Jean Jaures zjednoczył francuski ruch robotniczy i założył partię o nazwie Francuska Sekcja Międzynarodówki Robotniczej- SFIO

POLITYKA ZAGRANICZNA

Po upadku II cesarstwa Francja izolowała się na arenie międzynarodowej co było spowodowane nasilającym się rewanżyzmem ( revange – odwet ). Francuzi uważali, że należy jak najszybciej wypowiedzieć Niemcom wojnę. Sama Francja nie dążyła do zbliżenia z innymi państwami bo miała do nich żal, że nie pomogły jej w latach 1870- 1871. Do aktywnej polityki europejskiej Francja wróciła w 1878r., kiedy wzięła udział w Kongresie Berlińskim, którego celem było ograniczenie wpływów Rosji na Bałkanach. Na Kongresie Berlińskim Francja po raz ostatni wystąpiła przeciwko Rosji. W latach 80-tych te dwa państwa, zagrożone niemiecką, agresywną polityką zaczęły się do siebie zbliżać. Na początku było to zbliżenie o charakterze ekonomicznym. Francja pożyczyła Rosji pieniądze, w 1892r. doszło do zawarcia tajnej konwencji wojskowej, która w 1893 została rozszerzona o normalny układ państw. Przez dziennikarzy ten układ został nazwany przymierzem Marianny i Niedźwiedzia.

Pierwsza strona czasopisma francuskiego z 1893r.

Przymierze z Rosją to był jedyny sojusz jaki Francja zawarła, a w 1898r. o mało co nie doszło do wojny francusko – angielskiej, w związku z incydentem pod Faszodą, który był wynikiem kolonialnej rywalizacją między tymi państwami. Na szczęście cały konflikt został załagodzony a w 1904r. Francja i Anglia zawarły porozumienie nazywane „entente cordiale” co oznacza serdeczne porozumienie, do którego w 1907 przyłączyła się Rosja i został on nazwany Trójporozumieniem albo inaczej Ententą.