LEKCJA 35. KULTURA POWSZECHNA XIX WIEKU

FILOZOFIA

GEORG HEGEL (1770-1830)- jeden z najwybitniejszych filozofów. System filozoficzny, który stworzył nazywany jest idealizmem dialektycznym. Twierdził, że rzeczywistość jest kształtowana przez tkwiące w niej sprzeczności( dialektyka)i przekształca się w ciągłym ruchu i nieodwracalnie według schematu: teza- antyteza i synteza.

SOREN KIERKEGAARD (1813-1855)- twórca egzystencjalizmu. Nieuchronnym następstwem egzystencji jest rozpacz, która bierze się z niemożności dokonania syntezy skończoności ludzkiego życia z nieskończonością. Człowiek może odnaleźć swój autentyzm poprzez identyfikację swojej egzystencji z Absolutem. Kierkegaard wyróżnił trzy poziomy ludzkiego życia,które są ważne i które trzeba równomiernie rozwijać: etyczny, estetyczny i religijny. Najwybitniejsze dzieła to: „Choroba na śmierć”, „Albo- albo”, „Bojaźń i drżenie”.

AUGUST COMTE (1798-1857) był twórcą pozytywizmu. Podstawowa teza pozytywizmu głosi, że jedynie prawdziwą wiedzą jest wiedza naukowa, która może być zdobyta tylko dzięki pozytywnej afirmacji teorii za pomocą empirycznej metody naukowej, której podstawą były trzy czynniki – scjentyzm- prawdziwą i w pełni uzasadnioną wiedzę dostarczają tylko nauki przyrodnicze,pragmatyzm-realistyczna ocena rzeczywistości i podejmowaniu jedynie takich działań, które gwarantują skuteczność , ewolucjonizm- teoria, która opisuje proces rozwoju społeczeństwa, zakładając, że postęp dokonuje się w sposób ciągły, stopniowy i jednokierunkowy oraz utylitaryzm-dążenie do osiągania celów praktycznych, materialnych, nawet za cenę rezygnacji z wyższych celów. Twierdził, że należy się zajmować tylko przedmiotami rzeczywistymi, dostępnymi empirycznej weryfikacji. Dążyć należy do wiedzy pewnej, a nie metafizycznej. Podejmowane przez filozofię tematy powinny być pożyteczne dla człowieka. Comte wyróżnił 3 etapy rozwoju człowieka: teologiczny – duchy i siły tajemne, metafizyczny -metodologia oparta na rozumie i pozytywny -ustalanie i umiejętne wykorzystanie faktu

FRYDERYK NIETZSCHE (1844-1900)- występował przeciwko zastanej moralności i chrześcijaństwu z którego ta moralność wypływała. Nawoływał do przewartościowania wartości. Motorem życia jest moc i wolność. Poszukiwał nadczłowieka, który będzie prawdziwie wolny i będzie nieskrępowanie korzystał ze swojej mocy i całkowicie afirmował życie. Najbardziej znane hasło:”Bóg umarł”. Najważniejsze dzieło to: „ Tako rzecze Zaratusztra”. Nietzsche głosił także koncepcję wiecznego powrotu czyli przekonanie, że świat powtarzał się i będzie powtarzać się wciąż w tej samej postaci nieskończenie wiele razy.

LITERATURA

W literaturze XIX wieku można wyróżnić trzy wyraźne okresy: romantyzm, pozytywizm i symbolizm.

Romantyzm

Romantyzm, prąd ideowy, literacki i artystyczny w Europie, przeszczepiony także do niektórych krajów kontynentu amerykańskiego. Za okres trwania romantyzmu przyjmuje się zazwyczaj czas między Wielką Rewolucją Francuską a Wiosną Ludów. W poszczególnych krajach granice te były różne. Cechy charakterystyczne romantyzmu w literaturze to: indywidualizm, prawo jednostki do decydowania o swoim losie, bunt przeciwko społeczeństwu, nowoczesna świadomość narodowa, zwrot do historii szczególnie średniowiecznej, powrót do ludowości, kreowanie się poetów na przywódców, proroków, wieszczów, który jest w stanie wszystko przeniknąć, motywy orientalne, nowe gatunki mieszane: poemat dygresyjny, powieść poetycka, powieść historyczna, której twórcą był Walter Scott.

Do wybitnych twórców angielskiego romantyzmu należeli: P.B. Shelley, J. Keats, G. Byron, wywierający znaczny wpływ na literaturę innych krajów, także polską.
W Niemczech J.W. Goethego autor „Cierpienia młodego Wertera”, od której pochodzi rozpowszechniony w innych krajach tzw. werteryzm oraz F. Schillera, i H. Heine. Wybitnymi twórcami romantycznymi we Francji byli: A. de Musset, A. de Lamartine, A. de Vigny, G. Sand, Stendhal. W literaturze rosyjskiej romantyzm wystąpił w twórczości dekabrystów: A.S. Puszkina, M.J. Lermontowa,, N.W. Gogola. Wśród romantycznych pisarzy amerykańskich wymienia się E.A. Poego, R.W. Emersona

Realizm

Epoka literacka, która zastąpiła romantyzm to realizm. Podstawą realizmu jest filozofia pozytywizm Augusta Comte. Za umowną datę początku realizmu uznaje się 1850r. Za prekursora realizmu uważa się francuskiego pisarza Stendhala, który żył i tworzył w pierwszej połowie XIX wieku, a w jego dziełach znajduje się jeszcze wiele cech romantyzmu. Honore Balzak, to francuski pisarz, który w pełni ukształtował realizmu w prozie. Reprezentant tego kierunku w Anglii był Charles Dickens. W Rosji Lew Tołstoj i Fiodor Dostojewski. Na gruncie realizmu ukształtuje się naturalizm, którego wybitnym przedstawicielem był Emil Zola. Literatura tego okresu koncentrowała się na następujących kwestiach. praca organiczna- konieczność pracy nad każdym elementem organizmu społecznego, praca u podstaw- praca natury oświatowej nad podniesieniem poziomu życia przede wszystkim chłopów, asymilacja Żydów- integrowanie się ludności pochodzenia żydowskiego z rodowitymi  mieszkańcami danego państwa  poprzez przejmowanie wzorców  kulturowych i języka oraz emancypacji kobiet- zwiększenie udziału kobiet w życiu publicznym, zapewnienie im dostępu do szkół średnich i wyższych, poszerzenie ich aktywności zawodowej.

Stendhal i Balzac

SYMBOLIZM

Prąd literacki oraz artystyczny ukształtowany we Francji i Belgii w latach 80. XIX w. Do jego głównych twórców należeli: M. Maeterlinck, A. Rimbauda, Ch. Baudelaire'a. Symbolizm przeciwstawiał się pozytywizmowi, realizmowi, naturalizmowi. Twórcy posługiwali się programowo symbolem po to by zobrazować stany psychiki i nastroje, przeważnie pełne smutku, melancholii i pesymizmu (dekadentyzm)

ARCHITEKTURA

EMPIRYZM

Rozwinął się na początku XIX wieku. Charakteryzowały go surowe poważne formy klasyczne, bogata ornamentyka, zwarta bryła, symetria.

Kościół św. Magdaleny w Paryżu

HISTORYZM

Narodził się w latach 30-tych XIX wieku. Architekci względnie konsekwentne naśladowali jeden, konkretny styl z przeszłości. Tak właśnie zaczęły powstawać budowle neogotyckie, neorenesansowe neobarokowe

Neogotycki kościół Neobarokowy Reichstag Neorenesansowa opera

Karlsruhe Berlin Wiedeń

EKLEKTYZM

Pojawił się w połowie XIX wieku, nazwa pochodzi z gr. eklektikos- wybierający był reakcją na znużenie historyzmem. Dawał możliwość łączenia w jednym projekcie różnych stylowo elementów

Jednym z najbardziej znanych zabytków eklektycznych jest Statua Wolności w Nowym

Statua Wolności, Nowy York

SECESJA

Styl, który narodził się pod koniec XIX wieku. Nazwa pochodzi od łac. seccesio- odstąpienie, wycofanie się. Charakteryzował go funkcjonalizm, przemysłowe wzornictwo, ale także abstrakcyjne, płynne, faliste linie. Najsłynniejszym architektem tego stylu jest Antonio Gaudi, twórca słynnej Sagrada Familia w Barcelonie.

Sagrada Familia, Barcelona Wieża Eiffel, Paryż

MALARSTWO

Romantyzm

Malarstwo okresu romantyzmu jest niejednolite. Można wyróżnić jednak pewne cechy malarstwa tej epoki na podstawie czołowych, głównych i najbardziej znaczących artystów tego nurtu, takie jak bogaty koloryt, kontrastowy światłocień, miękki modelunek, podkreślanie wartości fakturalnych płótna i dynamizowanie kompozycji. Równocześnie część artystów pozostawała wierna ideałom klasycyzmu i realizmu.

Za prekursorów romantyzmu uważa się Francisco Goyę.

Goya - Kiedy rozum śpi budzą się upiory Rozstrzelanie powstańców madryckich

Malarzem, który najlepiej wyraża romantyczne idee uważany jest niemiecki pejzażysta Caspar David Friedrich, dla którego charakterystyczne są nokturny, przedstawienia ruin, cmentarzy, roztrzaskanych statków, świtów i zmierzchów. W Anglii w tym czasie tworzy William Turner, we Francji natomiast Théodore Géricault i Eugène Delacroix.

Caspar David Friedrich -Strzaskana katedra Wędrowiec nad morzem mgieł

William Turner, Burza śnieżna Teodor Gericault, Tratwa „Meduzy”

E. Delacroix- Wolność wiodąca lud na barykady Rzeź na wyspie Chios

OSTATNIE 30 LAT XIX WIEKU- IMPRESJONIZM

Najbardziej charakterystyczną cechą malarstwa było dążenie do oddania zmysłowych, ulotnych momentów - "złapania uciekających chwil". Nazwa kierunku została ironicznie nadana przez krytyka sztuki oraz dziennikarza Louisa Leroya i pochodzi od tytułu obrazu Claude'a Moneta Impresja, wschód słońca. Za początek impresjonizmu uchodzi wystawa z 1874 na której grupa artystów zerwała z akademizmem i realizmem.

Claude Monet- Katedra w Rouen Claude Monet- Nenufary

Edgar Degas, Tancerka Edgar Degas, Lekcja tańca

SYMBOLIZM

Symbolizm, głosił dominację ducha nad materią, a jego celem było wypracowanie takiej formy wypowiedzi artystycznej, która - poprzez świadomą deformację rzeczywistości i przypisanie jej elementom dodatkowych znaczeń, czyli poprzez posługiwanie się symbolem - dawałaby wyraz subiektywnym, wewnętrznym przeżyciom człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem wyobraźni, sięgającej poza granice racjonalnego poznania. Główni przedstawiciele symbolizmu: Paul Gaugin,G. Klimt,

Paul Gauguin- skąd przychodzimy?kim jesteśmy?dokąd zmierzamy

Gustaw Klimt, Pocałunek

Judyta

PRZEŁOM XIX I XX WIEKU- EKSPRESJONIZM

Kierunek w malarstwie, którego celem była wyrazistość oraz siła oddziaływania dzieła na odbiorcę, na emocjonalną sferę jego psychiki. Kierunek w sztuce rozwinął się w schyłku XIX, za jego prekursorów uważa się Vincenta van Gogha, Edwarda Muncha. Cechy charakterystyczne to deformacja i ostro zamalowywane kontury przedmiotów. Ekspresjonizm miał na celu wyrażenie uczuć artysty.

Vincent van Gogh- Słoneczniki Vincent van Gogh- Autoportret

Edward Munch- Krzyk Niepokój

POCZĄTEK XX WIEKU

FOWIZM

Nazwa powstała w 1905r. podczas wystawy malarskiej w Salonie Jesiennym w Paryżu jako wyraz protestu krytyków wobec prezentowanych tam obrazów i ich twórców, których sztukę określano nazwą „klatki dzikich zwierząt”(cage de fauves). Jako kierunek istniał bardzo krótko tylko 3 lata, ale był zapowiedzią kolejnej rewolucji w sztuce, a która miała polegać na swobodnym operowaniu kolorem. Wybitnym przedstawicielem był Henri Matisse

Henry Matisse, Taniec Radość życia

KUBIZM

Rozwijał się od 1906r. we Francji. Kierunek ten zainicjował Pablo Picasso. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa „cube” co znaczy kostka. Cechy to: ostre, łukowate i linearne podziały figur, rozbijanie przedstawianych brył na mniejsze elementy strukturalne, nawiązanie do sztuki afrykańskiej.

Pablo Picasso- Panny z Awinionu

FUTURYZM

Narodził się w 1909r. Nazwa pochodzi od słowa „futura” czyli przyszłość. Styl ten narodził się we Włoszech i tam najbardziej się rozwinął. Drugim państwem gdzie się przyjął była Rosja. Głównym założeniem był bunt przeciwko ustalonym normom życia, fascynacja techniką, cywilizacją urbanistyczno- techniczną, gloryfikacja siły.

RZEŹBA

W okresie romantyzmu nadal dominowała forma klasycystyczna, różnica wynikała z nowych tematów, które pojawiły się w rzeźbie. Zerwaniem klasyczną formą rzeźby stała się dopiero twórczość Augusta Rodina, którego prace przestały przedstawiać doskonałe piękno, ale to co jest prawdziwe, a tym samym niekiedy brzydkie. Rodin szokował krytyków, w jaki sposób ujmował tematy erotyczne, które nigdy przedtem nie były traktowane tak dosłownie. Nowatorstwo Augusta Rodina polegało także na tym, że wykorzystywał on grę światła na materiale z którego rzeźbił. Rzeźbił także popiersia i pomniki uwieczniające wielkich pisarzy, jakimi byli Balzac czy Victor Hugo, a także grupy ludzi ,,Mieszczanie z Calais".

August Rodin- Mieszczanie z Calais August Rodin-Myśliciel

MUZYKA ROMANTYCZNA

Okres ten bywa w historii muzyki nazywany "epoką pieśni", gdyż gatunek ten zdobył wówczas tak ogromną popularność, że trudno byłoby znaleźć kompozytora dziewiętnastowiecznego, który by nie pisał pieśni. Za symboliczny początek muzycznego romantyzmu uznaje się często 19 października 1814 roku, kiedy to Franz Schubert skomponował do słów z Fausta J. W. Goethego pieśń Małgorzata przy kołowrotku, uznawaną przez wielu badaczy za pierwszą pieśń romantyczną. Schubert, twórca ponad 600 pieśni, uchodzi powszechnie za największego z pieśniarzy romantyzmu. Po kilkaset pieśni skomponowali również m. in. Robert Schumann, Johannes Brahms, Hugo Wolf, a w Polsce Stanisław Moniuszko. W tym okresie powstaje również wiele dzieł o charakterze wirtuozowskim m.in. kaprysy czy koncerty. Charakterystycznymi formami muzycznymi są: poemat symfoniczny, ballada, fantazja, pieśń solowa z towarzyszeniem fortepianu, miniatura fortepianowa.

• Uczuciowość
• Subiektywizm, indywidualizm twórców
• Synteza wszystkich sztuk. Silne związki z literaturą. Powstają liczne pieśni solowe z towarzyszeniem fortepianu, opery i utwory programowe
• Elementy narodowe i ludowe
• Tematyka fantastyczna i baśniowa
• Rozwój muzykowania domowego
• Powstawanie szkół narodowych: jest to grupa ludzi opierająca się o muzykę narodową.
• emocjonalizm (wyrażanie uczuć)
• ludowość (związek muzyki z folklorem swojego narodu, sięganie do motywów muzyki ludowej)

Główni przedstawiciele romantyzmu w muzyce: Franz Schubert, Robert Schumann, Felix Mendelssohn-Bartholdy, Niccolo Paganini, Edward Grieg, Fryderyk Chopin, Stanisław Moniuszko, Ferenc Liszt, Richard Wagner, Richard Strauss, Piotr Czajkowski, Modest Musorgski

MODA XIX WIEKU

Początek XIX wieku Połowa XIX wieku

Moda II poł. XIX wieku

Moda męska II poł. XIX wieku