Kultura hellenistyczna

KULTURA OKRESU HELLENISTYCZNEGO

HELLENISTYCZNE OŚRODKI KULTUROWE

Zdobycze Aleksandra Wielkiego spowodowały, że kultura grecka rozpowszechniła się w całym basenie Morza Śródziemnego, na Bliskim oraz Środkowym Wschodzie. Grecka myśl zetknęła się z mentalnością Orientu, czyli Wschodu i chociaż Grecy gardzili kulturą Orientu, to w taki, czy inny sposób musieli się do niej ustosunkować i tak narodziła się nowa epoka kultury, czyli epoka hellenistyczna- małżeństwo Wschodu z Zachodem. Cztery miasta były jej głównymi ośrodki. Pierwszym z nich była Aleksandria. Jedna, z prawie 30 miast, które Aleksander Wielki założył na swojej drodze. Miasto to stało się stolicą Egiptu hellenistycznego, w którym władzę sprawowała dynastia ptolemejska, założona przez jednego z diadochów( następcy- wodzowie) Aleksandra Ptolemeusza. Jej przedstawiciele bardzo dbali o rozwój miasta.

Plan starożytnej Aleksandrii

Ptolemeusz I założył dwie instytucje, o których mówi się do dzisiaj, chociaż dzisiaj żadna z nich nie istnieje: Muzejon i Bibliotekę. Muzejon czyli Świątynia Muz był pierwszą w świecie Akademią Nauk, kierował nią wyznaczony przez króla kapłan. Był to również instytut badawczy wyposażony we własny ogród botaniczny i zoologiczny, obserwatorium astronomiczne i salę do przeprowadzenia sekcji zwłok. Żyli w nim i pracowali uczeni z całego świata Nie troszcząc się o sprawy doczesne. Ich sponsorami byli Ptolemeusze.

Rekonstrukcja wyglądu Biblioteki Rekonstrukcja wyglądu Muzejonu

Tutaj żył i pracował Klaudiusz Ptolemeusz, który był twórcą siatki kartograficznej. Był on również twórcą systemu geocentrycznego, opracował tabelę szczegółowych ruchów Słońca i Księżyca. Jego główne dzieło to Almagest.Plotyn opracował nowy system filozoficzny, który był synteza Platona, Arystotelesa, Pitagorasa i myśliciel perskich. Euklides, twórca geometrii, jego podręcznik był podstawowym dziełem do nauki tego przedmiotu aż do XIX wieku. Arystarch z Samos miał świadomość ruchu obrotowego Ziemi, umieszczał Słońce w środku Wszechświata. Jego koncepcja zainspirowała Kopernika. Eratostenes, obliczył dokładnie obwód Ziemi, mierząc kąt padania promieni słonecznych w różnych miejscach o tej samej porze, był również kierownikiem Biblioteki Aleksandryjskiej, którą założył Ptolemeusz II. Kres świetności Muzeum położył Ptolemeusz VIII, który w 145 p.n.e. wypędził uczonych z Aleksandrii.

Biblioteka Aleksandryjska gromadziła wszystkie dzieła ówczesnego świata. Jednym z jej kierowników był Kallimach, poeta i uczony, który opracował krytyczny katalog greckiej literatury. Biblioteka kierował również Apollonios z Rodos, który był również autorem wielu prac z zakresu gramatyki. Filologia to właśnie nowa nauka, która narodziła się w epoce hellenistycznej.

Biblioteka Aleksandryjska miała dwie siedziby: jedną, główną tuż przy Muzejonie, drugą koło Serapejonu. Główny gmach wraz z przechowywanymi w nim zbiorami został spalony w 46 p.n.e. w czasie zamieszek jakie wybuchły wtedy w mieście. O spalenie Biblioteki bardzo długo oskarżano Juliusza Cezara, który w czasie tych wydarzeń wspomagał w walce o władzę Kleopatrę VII.

Spalenie Biblioteki Aleksandryjskiej Ruiny Serapejonu

W Aleksandrii wybudowano również słynną Latarnię Morską na Faros, która była uznana przez Greków, za jeden z 7 cudów świata. Została już w starożytności zniszczona przez trzęsienie ziemi.

Rekonstrukcja latarni na Faros w Aleksandrii

Z Aleksandrią rywalizowało miasto Pergamon, stolica państwa w Azji Mniejszej, o tej samej nazwie. Władcy Pergamonu założyli bibliotekę, która miała rywalizować z aleksandryjską. Ptolemeusze wydali zakaz wywozu z Egiptu papirusu, aby zniszczyć marzenia rywali. Mieszkańcy Pergamonu by uniezależnić się od Egiptu, wynaleźli własny materiał piśmienniczy- pergamin ze skór baranich, bądź bydlęcych.

Wytwarzanie pergaminu

Ważnym ośrodkiem kultury hellenistycznej były Ateny, gdzie działa najlepsza szkoła filozofii-Akademia Ateńska. Przetrwała ona do 529 r., kiedy to została zamknięta przez Justyniana Wielkiego. Najpiękniejszym miastem hellenistycznego świata, pod względem architektonicznym, była stolica Syrii Antiochia. Seleucydzi zadbali by była również ważnym ośrodkiem kultury.

FILOZOFIA

Najbardziej znanym dzisiaj filozofem hellenistycznym jest Archimedes z Syrakuz, który był również sławnym, już w tamtych czasach, wynalazcą. Autor prawa Archimedesa, czyli prawa o wyporności wody, które według legendy odkrył podczas kąpieli w wannie, wyskoczył z niej, wybiegł na ulicę krzycząc „heureka". Skonstruował, używaną do dnia dzisiejszego w turbinach, śrubę. Zginął podczas II wojny punickiej, kiedy to Rzymianie zaatakowali Syrakuzy. Został zabity przez rzymskiego żołnierza, bo zajęty rozmyślaniami, nie odpowiadał na jego pytania.

Odkrycie prawa o wyporności wody Śruba Archimedesa Śmierć Archimedesa

Plotyn, kolejny wielki filozof tej epoki, swoje przemyślenia przedstawił w dziele zatytułowanym Enneady. Stworzył ostatni wielki system starożytnego świata. Podstawą jego filozofii była teoria emanacji bytu, czyli przekonanie, że świat postrzegany zmysłowo pochodzi od świata idealnego. Co oznacza, że byt jest jeden, ale w nieustannym przeobrażaniu się. Wszyscy naukowcy z Muzejonu również byli filozofami. W epoce hellenistycznej apogeum rozwoju przeżywa stoicyzm i epikureizm.

LITERATURA

Najwybitniejsi poeci tego okresu to Teokryt i Kallimach. Teokryt był twórca sielanek (bukolik), z obowiązkowym motywem współzawodnictwa dwóch pasterzy w konkursach śpiewaczych. Kallimach zasłynął jako twórca, krótkich okazjonalnych wierszy, zwłaszcza hymnów i epigramów. Apollonios z Rodos napisał pierwszy poemat, w którym w tle głównego wątku występuje wątek miłosny. Poemat ten opisywał wyprawę Argonautów, a wątek miłosny miłość Jazona do Medei. W Aleksandrii powstał również pierwszy przekład na grekę ksiąg Starego Testamentu nazywany Septuaginta, ponieważ zgodnie z tradycja tłumaczenia dokonywało 70 tłumaczy aby zachować wierność oryginałowi. Rozwijała się historiografia. Najwybitniejszym historykiem tej epoki był Polibiusz, który wiele lat swojego życia spędził w Rzymie i opisał wojny punickie. Menander to z kolei wybitny twórca komedii w tym okresie.

RZEŹBA

W tym okresie narodziły się dwie szkoły rzeźbiarskie: pergameńska i rodyjska. Szkoła rodyjska specjalizowała się w tematach bardziej realistycznych często przedstawiających pasterzy, rybaków czy pijące stare kobiety. Najwybitniejszym dziełem tej szkoły jest Nike z Samotraki, nieznanego rzeźbiarza, gdzie szczególnie realistycznie jest przedstawiona szata bogini. Z tej samej szkoły pochodzi również Wenus z Milo –symbol antycznego piękna

Nike z Samotraki Wenus z Milo

Szkoła pergameńska specjalizowała się w rzeźbie monumentalnej, znacznie bardziej dramatycznej .Najbardziej znanym dziełem tej szkoły jest Grupa Laokoona, która przedstawia trojańskiego kapłana Laokoona z synami w splotach olbrzymiego węża. Miała to być kara za to, że Laokoon starał się powstrzymać mieszkańców Troi przed wprowadzeniem do miasta konia pozostawionego przez Achajów.

Ołtarz Pergameński ze słynnym fryzem

Grupa Laokoona

Najdoskonalszym przedstawieniem tej szkoły jest fryz z Ołtarza Pergameńskiego. Fryz miał długość 120 metrów i wysokość 2-3 metrów.. Opowiada o wojnie bogów z gigantami ( gigantomachia). Jest on dziełem wielu rzeźbiarzy pracujących pod jednym kierownictwem. Przedstawiane sceny są niezwykle dynamiczne i dramatyczne.

MALARSTWO

Tak jak w przypadku poprzednich epok do naszych czasów nie zachowało się ani jedno oryginalne dzieło. Jednym z wybitnych malarzy tego okresu był Filoksenos z Eretrii, który słynął z niezwykłej szybkości szkicowania i malowania. Kopię jego obrazu znaleziono w Pompejach to Bditwa pod Issos.

Mozaika z Pompejów. Kopia obrazu Filoksenesa

ARCHITEKTURA

W epoce hellenistycznej szczególny rozkwit przeżywała architektura grobowa ( sepulkralna). Wzorem dla niej będzie grób króla Mauzolosaz Halikarnasu, który został zaliczony do 7 cudów świata. Tak jak Mauzoleum, prawie wszystkie budowle grobowe tego okresu składały się z kwadratowego podium na którym wznosi się komora grobowa otoczona kolumnami. Tak wyglądał prawdopodobnie grobowiec Aleksandra Wielkiego w Aleksandrii, który nie zachował się do naszych czasów i nie wiadomo w którym miejscu Aleksandrii był zlokalizowany.

Rekonstrukcja Mauzoleum z Halikarnasu

Niezwykły rozwój przeżywa urbanistyka, czyli sztuka zakładania miast. Tą formą architektury był zainteresowany sam Aleksander. Miasta zakładano w sposób planowy, na planie prostokąta, z ulicami biegnącymi do siebie prostopadle na linii północ- południe, lub wschód- zachód, co powodowało, że miasto dzieliło się na równe kwartały- dzielnice. Na skrzyżowaniu ulic budowano budynki użyteczności publicznej. W miastach hellenistycznych zakładano kanalizację.

RELIGIA

Charakterystyczną cechą epoki hellenistycznej było identyfikowanie jednych bóstwa z drugimi, czyli synkretyzacja, co było naturalne, kiedy Grecy zaczęli żyć poza Helladą. Grecy w obcych bogach szukali podobieństw do rodzimych i nadawali im greckie imiona. Amon został nazwany Zeusem, Hathor- Afrodyta, Dionizos- Ozyrys. Najciekawszym synkretycznym bóstwem był Serapis- czczony w Aleksandrii, synkretyzacji Ozyrysa, Zeusa i Dionizosa.

 

Serapis