2. Odradzenie się państwowości polskiej 1918-1922
LEKCJA NR2. ODRADZANIE SIĘ PAŃSTWOWOŚCI POLSKIEJ 1918- 1922
Położenie II Rzeczypospolitej w Europie
10 XI 1918r. Piłsudski wrócił do Warszawy z Magdeburga, wraz z Kazimierzem Sosnkowskim. Został przywitany przez Warszawiaków i członków Rady Regencyjnej na warszawskim dworcu. 11 XI 1918r. zakończyła się I wojna światowa. Tego dnia Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu, pełnię władzy, nad właśnie tworzącą się armią polską.
Powitanie Piłsudskiego na Dworcu Wiedeńskim w Warszawie
Przybycie Piłsudskiego do Warszawy spowodowało, że Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej, który powstał w Lublinie 7 XI 1918r., na jego czele stanął socjalista -Ignacy Daszyński został rozwiązany. Rząd lubelski pragnął przekształcić Polskę w państwo o charakterze socjalistycznym, o czym świadczyły wydawane dekrety, m.in.:
- wprowadzono ośmiogodzinny dzień pracy,
- zapowiedziano utworzenie obowiązkowego systemu ubezpieczeń społecznych,
- utworzono maksymalną wysokość czynszów
Daszyński poprzez rozwiązanie rządu lubelskiego chciał ułatwić przejęcie rządów Piłsudskiemu, który był wtedy ciągle postrzegany jako socjalista. Przejęcie przez niego władzy nad armią dla rządu lubelskiego było dowodem, że państwo polskie będzie państwem socjalistycznym i aby nie utrudniać rządów Piłsudskiemu Daszyński podjął decyzję o samorozwiązaniu.
Ignacy Daszyński na tle Lublina
Daszyński nie wiedział, że Piłsudski komentował swoją socjalistyczną przeszłość w następujących słowach :
,, Wysiadłem z czerwonego tramwaju na przystanku niepodległości”.
14 XI 1918r. Rada Regencyjna przekazała pełnie władzy Piłsudskiemu i rozwiązała się. 17 XI 1918r. Piłsudski wysłał depesze dyplomatyczne do kilkudziesięciu państw, w których zawiadamiał oficjalnie, o powstaniu niepodległego państwa polskiego.18 XI 1918r. Piłsudski powierzył Ignacemu Daszyńskiemu misję utworzenia rządu, co wzbudziło ostry protest endecji. Piłsudski nie chciał ulegać endecji, ale z drugiej strony, nie chciał od razu, na początku, zniszczyć istniejących z nią kontaktów. W związku z tym postanowił zdymisjonować Daszyńskiego, a na jego miejsce powołał Jędrzeja Moraczewskiego. On również był socjalistą, ale mniej znanym niż Daszyński i z tego względu, był mniej kontrowersyjny dla endecji. Celem Moraczewskiego również było przeobrażenie Polski w państwo o charakterze socjalistycznym. Jednym z pierwszych dekretów wydanych przez Moraczewskiego był dekret z 22 XI 1918r., na jego mocy Piłsudski otrzymał tytuł Tymczasowego Namiestnika Państwa Polskiego.
Rząd Moraczewskiego z Józefem Piłsudskim
Moraczewski wprowadził 8-godzinny dzień pracy, maksymalny wymiar czynszów oraz dekret o ubezpieczeniach społecznych.
Jędrzej Moraczewski
28 XI 1918r. została wydana ordynacja wyborcza, która zapowiadała przeprowadzenie wyborów 26 I 1919r. odbyły się wybory, w których po raz pierwszy brały udział kobiety. Prawo wyborcze oparte było o cenzus wieku i przysługiwało wszystkim, którzy ukończyli 21 rok życia. Na wielu terenach ,które uważaliśmy za swoje, toczyły się jeszcze walki, ordynacja przewidywała więc, przeprowadzenie wyborów tylko na terenie dawnego Królestwa Polskiego i Galicji Zachodniej. Natomiast, tam gdzie jeszcze trwały walki, miały być przeprowadzone wybory uzupełniające, w późniejszym terminie. Do tego czasu, do sejmu ustawodawczego, powołano z Galicji Wschodniej polskich posłów do parlamentu wiedeńskiego, natomiast z Wielkopolski, posłów do parlamentu pruskiego.
Dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego
Przejęcie władzy przez socjalistów w Polsce bardzo niepokoiło endecję, która postanowiła dokonać zamachu stanu. 5 I 191r. grupa zamachowców wtargnęła do budynków rządów . Na czele spiskowców stał Marian Januszajtis. W spisku brał również udział Eustachy Sapieha. Dziś przypuszcza się, że Piłsudski był o zamachu powiadomiony. Zamachowcy zostali schwytani i po kilku godzinach uwolnieni, co w jakimś sensie ośmieszyło ich w oczach społeczeństwa. Piłsudski jednocześnie chciał pokazać, że nie boi się endecji. Zamach wstrząsnął jednak Jędrzejem Moraczewskim , który 14 I 1919r. podał się do dymisji. Piłsudskiemu jego dymisja była na rękę, ponieważ chciał dojść do porozumienia z endekami i dlatego też funkcję utworzenia nowego rządu powierzył Ignacemu Paderewskiemu, który kilka dni wcześniej przyjechał do Warszawy.
Rząd Ignacego Paderewskiego( premier Paderewski stoi)
Paderewski był świetnym kompozytorem i wirtuozem, a przy okazji był również politykiem, zasłużonym dla sprawy polskiej niepodległości. W tej walce bardzo często wykorzystywał osobiste kontakty i znajomości. Przejęcie władzy przez Paderewskiego i reformy, które jego rząd wprowadził w życie, przekształciły państwo polskie w republikę kapitalistyczną. Paderewski, uzyskał dla Polski kilka bezzwrotnych pożyczek z amerykańskich banków. Jego decyzją jest również wydanie dekretu o bezpłatnym szkolnictwie podstawowym oraz założenie Uniwersytetu w Poznaniu im. A. Mickiewicza oraz Uniwersytetu Marii Skłodowskiej- Curie w Lublinie. Błędem rządu Paderewskiego był etatyzm, czyli nadmierne wtrącanie się państwa do spraw gospodarczych, co w efekcie doprowadziło do upadku rządu w listopadzie w 1919r. W dniu 26.01.1919r. , zgodnie z ordynacją wyborczą odbyły się wybory w dawnym Królestwie Polskim, w Wielkopolsce i Galicji Zachodniej. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego zwyciężyła endecja, która w sumie uzyskała 34% głosów. Nie udało się jej jednak uzyskać większości zwykłej, w związku z czym nie była w stanie utworzyć stabilnego rządu, ani wpłynąć zdecydowanie na kształt ustrojowy państwa polskiego.
Wybory do Sejmu Ustawodawczego 26 I 1919r.
W dniu 10 II 1919r., odbyło się pierwsze posiedzenie Sejmu Ustawodawczego. 20 II 1919r. Piłsudski złożył tytuł Tymczasowego Naczelnika Państwa Polskiego, a następnie otrzymał go ponownie, na nowych warunkach- stał się odpowiedzialny przed parlamentem. Stało się to na mocy ustawy, która popularnie była nazywana „Małą konstytucją” natomiast jej oficjalny tytuł brzmiał „Ustawa o przekazaniu Józefowi Piłsudskiemu stanowiska Naczelnika Państwa Polskiego”.
Uchwała o przekazaniu władzy
Józefowi Piłsudskiemu
W dokumencie stwierdzono, że naczelnik jest zobowiązany do realizowania uchwał Sejmu Ustawodawczego i że jest przed nim odpowiedzialny za swoje czyny (poprzednio Piłsudski nie był odpowiedzialny przed sejmem). Naczelnym zadaniem Sejmu Ustawodawczego było uchwalenie konstytucji, ale równie ważna była kwestia ustalenia wszystkich zasad prawnych, które miały obowiązywać w niepodległym państwie oraz przeprowadzenie uwłaszczenia chłopów. Reforma uwłaszczeniowa została w XIX wieku przeprowadzona, we wszystkich zaborach, ale żadna z tych reform nie dotyczyła chłopów bezrolnych i małorolnych. Ubóstwo tej warstwy w sposób niekorzystny wpływała na gospodarkę i dlatego też wszystkie partie, zarówno prawicowe, jak i lewicowe uważały, że należy przeprowadzić reformę rolną, tyle tylko, że każda z nich miała inny projekt tej reformy. Nawet partie chłopskie nie miały jednolitego programu. PSL „Lewica” oraz PSL „Wyzwolenie” uważały, że należy popierać finansowo chłopów biednych. Przeciwne temu było PSL „Piast”, które uważało, że w ten sposób powstaną gospodarstwa nie rentowne, ponieważ chłopi biedni często nie potrafią gospodarować i są ubodzy z własnej winy. Dopiero w lipcu 1919r. sejm zatwierdził ustawę o reformie rolnej, ale nie wydał ustaw wykonawczych, w związku z czym pozostała ona martwą literą. W lipcu 1920r. kiedy armia bolszewicka wkroczyła na teren Polski i podjęła marsz na Warszawę, posłowie w obawie, że bolszewicy wykorzystają niezadowolenie polskich chłopów i przeprowadzą reformę rolną, po to by chłopi się do nich przyłączyli, wydali ustawy wykonawcze, w których przewidywano, że od Bugu do rzeki Słucz i Zbrucz, czyli na kresach, parcelacji ulegną nadwyżki powyżej 400 ha (za odszkodowaniem), na ziemiach etnicznej Polski, parcelacji ulegały nadwyżki powyżej 180 ha, natomiast, w okolicach wielkich miast powyżej 60 hektarów. Zapowiadano też, że rząd uruchomi dwa rodzaje pożyczek. Obie miały być długoterminowe i niskooprocentowane, z tym że jedna była bezgotówkowa, udzielano chłopom, ale przekazywana przez państwo ziemiaństwu za ziemię, którą utracili. Druga miała być udzielana chłopom i im przekazywana. Miała służyć do zagospodarowania ziemi, którą chłop otrzymał. Ponieważ jednak państwo polskie było w bardzo złej sytuacji materialnej i nie było w stanie uruchomić tych dwóch pożyczek, nadal reforma rolna nie była wykonywana. Konstytucja została uchwalona przez sejm 17 marca 1921r. Jest nazywaną „konstytucją marcową”. Wprowadzała ona system rządów parlamentarno-gabinetowych.
Konstytucja marcowa
Konstytucja rozpoczynała się od preambuły (wstęp), w której znajdowało się nawiązanie do katolickich wartości, które będą respektowane w konstytucji.
Konstytucja opierała się na kilku zasadach.
I Zasada ciągłość państwa - mówiła ona, że II RP nie jest państwem nowym, ale jest bezpośrednią kontynuacją państwa, które straciło niepodległość w 1795r.
II Zasada suwerenności ludu- głosiła, że lud jest najwyższym prawodawcą, że wybierane instytucje są wybierane z jego woli
III Zasada poszanowania praw mniejszość zarówno narodowych jak i politycznych
IV Zasada demokracji bezpośredniej
V Zasada parlamentaryzmu - prezydent ma obowiązek powoływać rząd
z większości parlamentarnej
VII Zasada trójpodziału władzy
Władza ustawodawcza
Sprawował ją dwuizbowy parlament, wybierany na 5 letnią kadencję, według 5- przymiotnikowego prawa wyborczego. Izba wyższa to Senat, izba niższa to Sejm. Czynne prawo wyborcze do sejmu przyznawano wszystkim, którzy ukończyli 21, bierne 25. Czynne prawo wyborcze do Senatu przysługiwało tym, którzy ukończyli 30 lat, a bierna 40. Sejm powoływał prezesa Najwyższej Izby Kontroli, zatwierdzał prezesa Rady Ministrów i wszystkich ministrów. Rząd był odpowiedzialny przed parlamentem. Sejm mógł się rozwiązać tylko własną ustawą, ewentualnie dekretem prezydenckim, ale w takim wypadku potrzeba było mieć zgodę 2/3 senatorów.
Władza wykonawcza
Sprawowana była przez Radę Ministrów, powoływaną z większości parlamentarnej oraz prezydenta. Prezydent był powoływany w wyborach pośrednich, czyli przez połączone izby senatu i sejmu, które tworzyły Zgromadzenie Narodowe. Prezydent był wybierany na 7-letnią kadencję. Jego władza była ograniczona do funkcji reprezentacyjnych.
Władza sądownicza
Władza sądownicza był niezależna i niezawisła.
Likwidowano wszystkie różnice stanowe. Konstytucja zakazywała używania tytułów szlacheckich, chociaż de facto, w życiu towarzyskim, te tytuły nadal miały obowiązywać. Konstytucja gwarantowała również wszystkie rodzaje praw:
- Prawa obywatelskie - wolność sumienia, wyznania, stowarzyszeń
- Prawa polityczne – prawo do bycia wybieranym i wybierania.
- Prawa socjalne – prawo do zasiłku dla bezrobotnych i płatnego urlopu wypoczynkowego
Konstytucja wprowadzał również powszechny obowiązek ubezpieczeń społecznych, zarówno zdrowotny jak i emerytalnych.
Posłowie dlatego tak skonstruowali konstytucje, że wszyscy byli przekonani, że w wyborach prezydenckich będzie brał udział Józef Piłsudski i że w tych wyborach zwycięży. Ponieważ uważano, że Piłsudski jest zwolennikiem silnie scentralizowanej władzy, podejrzewano nawet, że będzie próbował wprowadzić dyktaturę. Dlatego konstytucja miała taką możliwość zlikwidować poprzez ograniczenie kompetencji prezydenta.
Uchwalenie konstytucji nie zakończyło działalności Sejmu Ustawodawczego, który postanowił przedłużyć swoje obrady do momentu powołanie sejmu pierwszej kadencji.
Wybory zostały wyznaczone na listopad 1922r.