5. Ksztaltowanie się granicy wschodniej

LEKCJA NR 5. KSZTAŁTOWANIE SIĘ GRANICY WSCHODNIEJ

Kształt naszej wschodniej granicy został wywalczony przez Piłsudskiego. Był on zwolennikiem koncepcji federacyjnej, która przewidywała odzyskanie granic sprzed 1772r., ale Ukraińcy, Białorusini i Litwini mieli być połączeni z nami, na zasadzie federacji, co zapewniło by im ochronę przed agresywnością Rosji Bolszewickiej, a jednocześnie pozwoliło by tym narodom rozwijać własną państwowość, pod polską opieką. Zwolennikiem zupełnie innej koncepcji był Roman Dmowski, który co prawda, również chciał granic sprzed 1772r., ale uważał, że ziemie wschodnie dawnej Rzeczypospolitej należy przyłączyć na zasadzie inkorporacji, a Ukraińców, Litwinów, Białorusinów należy następnie zasymilować. Kształtowanie się granicy wschodniej rozpoczęło się jeszcze przed zakończeniem działań wojennych. W 1918r., Ukraińcy, na terenie Ukrainy austriackiej, (dawniej polskiej ) proklamowali powstanie własnego państwa, które otrzymało nazwę Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa (ZURL). Jej stolicą miał być Lwów. W dniu 1 IX 1918r., Ukraińcy z ZURL, wdarli się do Lwowa i proklamowali go stolicą swojego państwa. Sytuacja miasta była bardzo zła ,w mieście praktycznie nie było wojska. Do obrony przystąpiła ludność cywilna. Broniły się często odizolowane punkty. Łączność między nimi utrzymywały dzieci z lwowskich szkół. Wiele z nich zginęło. Są nazywani „Orlętami Lwowskimi”. Pochowano ich na Cmentarzu Łyczakowskim, który stanowi główną nekropolię Lwowa. Odpowiednikami takich cmentarzy są w Wilnie- Cmentarz na Rosie (Góra), w Warszawie – Powązki, w Krakowie – Cmentarz Rakowiecki.

Cmentarz Orląt Lwowskich we Lwowie

Dopiero 21 XI 1918r. przybyła odsiecz z Przemyśla. ZUR- lowcy zostali wygnani. W I 1919r., ze wschodnich terenów, zaczęły wycofywać się niemieckie oddziały. Na ich miejsce zaczęły wkraczać oddziały bolszewickie. Józef Piłsudski nie chcąc dopuścić, aby te tereny stały się własnością bolszewickiej Rosji zdecydował się w połowie stycznia 1919r. podjąć ofensywę na wschód. Do połowy lutego 1919r. zajęliśmy miasta takie jak: Kowno, Wilno, Łuck, Mińsk Białoruski. Na południu Białorusi, ofensywa polska sięgnęła aż do Żytomierza. W 14 II 1919r. pod Berezą Kartuską doszło do pierwszego starcia pomiędzy armią polską a bolszewikami.

W 1919r. białogwardyjscy generałowie, czyli: Denikin Judenicz, Wrangel i Kołczakow rozpoczęli ofensywę przeciwko bolszewikom. Józef Piłsudski, uważał, że carska bądź kapitalistyczna Rosja będzie bardziej niebezpieczna dla Polski niż bolszewicka, dlatego zdecydował się zawrzeć rozejm z bolszewikami. Rozejm został podpisany X 1919r. w Mikaszowicach.

W dniu 21 IV 1920r. Piłsudski zawarł porozumienie z Ukraińską Republiką Ludową, z jej przywódcą Semenem Petlurą. (URL została proklamowana w 1917r. na ziemiach Ukrainy Zadnieprzańskiej, czyli rosyjskiej). W 1919r. VIII Armia Czerwona wtargnęła na teren URL , a na początku IV 1920 zajęła Kijów. Układ pomiędzy Polakami a Petlurą przewidywał, że wspomożemy Ukraińców w wypędzaniu bolszewików, w zamian za to Petlura akceptował naszą granicę na rzekach Słucz i Zbrucz. W dniu 25 IV1920r. rozpoczęła się ofensywa na Ukrainie, w której głównodowodzącym był Józef Piłsudski .2 V 1920r. rozpoczęła się ofensywa na Kijów.

Etapy ofensywy kijowskiej

Oddziałami, które zdobywały Kijów, dowodził Edward-Rydz Śmigły. 7 V 1920r. armia polska weszła do Kijowa, praktycznie bez walki, ponieważ oddziały VIII Armii Czerwonej wycofały się z miasta. Oblężenie Kijowa trwało 5 dni (2-7 V 1920r.). Zwycięstwo w walce o Kijów spowodowało, że Piłsudskiemu przyznano tytuł Marszałka Polski. Był to pierwszy tego typu tytuł – odznaczenie. W późniejszym czasie sejm przyznał także tytuł marszałka Ferdynandowi Fochowi, ponieważ dzięki niemu, Ententa ogłosiła przynależność Wileńszczyzny do Polski. W dniu 14 V 1920r., na całej długości frontu wschodniego, ruszyła kontrofensywa bolszewicka. Na południu został zaatakowany Kijów przez I Armię Konną, dowodzoną przez Siemiona Budionnego, natomiast na północy, na Wileńszczyznę, wkroczyła armia dowodzona przez Michała Tuchaczewskiego. Bolszewicy oficjalnie głosili, że nie prowadzą wojny z Polską , a chcą jedynie przynieść wolność bratnim narodom Ukrainy oraz Litwy i Białorusi. Wojska polskie wycofały się na całej linii frontu. W ciągu 2 tygodni żołnierze polscy przebyli 600 km. To, że bolszewicy kłamią, na temat praw narodów do samostanowienia, okazało się w VII 1920r.,kiedy armia Tuchaczewskiego doszła do granic etnicznej Polski, przekroczyła ją i zdobyła Białystok, chociaż zgodnie z głoszonymi postulatami powinna nie naruszać terenów Polski. W dniu 30 VII 1920r. w Białymstoku został powołany Tymczasowy Komitet Rewolucyjnej Polski ( Polrewkom)w składzie: Julian Marchlewski, Feliks Kon, Feliks Dzierżyński.

Polski Komitet Rewolucyjny( drugi od lewej Feliks Dzierżyński, potem Julian

Marchlewski, Feliks Kon)

Oznaczało to, ze bolszewicy zamierzają przekształcić Polskę w republikę Radziecką i podporządkować ją Rosji Bolszewickiej. W Warszawie 1.07.1920r została powołana Rada Obrony Narodowej, na jej czele stanął Józef Piłsudski. W składzie Rady znalazło się: 5 ministrów, 5 wysokich oficerów sztabowych, 5 posłów. RON miała przygotować plan kontrofensywy. W dniu 4.07.1920r. Polska zatwierdziła niepodległość Litwy po to, aby powstrzymać Litwinów przed poparciem bolszewików. W tym samym dniu premier Grabski pojechał do Spa, do Belgii, gdzie odbywała się konferencja ministrów spraw zagranicznych Ententy. Pojechał po to, aby uzyskać pomoc Ententy w wojnie z bolszewikami. Do Spa przybyła też delegacja bolszewicka, której przewodniczył Lew Kamieniew. Delegacja ta przedstawiła Entencie powody, dla których Polska powinna być podporządkowana Rosji. Brytyjski premier David George Lloyd uznał, że te racje mają podstawy historyczne, dlatego też jedyną rzeczą, na jaką zgodziła się Ententa, było pośredniczenie w rokowaniach pokojowych, pod warunkiem, że zaakceptujemy naszą wschodnią granicę na linii Curzona oraz oddamy Czechosłowacji Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę bez plebiscytu. Grabski wyraził na to zgodę, ale okazało się, że bolszewicy byli tak pewni całkowitego zwycięstwa nad Polską, że nie zgodzili się na rokowania pokojowe i kontynuowali wojnę. Nie mogąc liczyć na pomoc przygotowywaliśmy się do obrony 24.07.1920r. powstał Rząd Obrony Narodowej na czele którego stanął Wincenty Witos. Piłsudski, układając plan obrony Warszawy, założył, że Tuchaczewski będzie starał się ją zdobyć, w taki sposób, jak Paskiewicz, w czasie powstania listopadowego, czyli atakując od strony zachodniej.

Ustawienie wojsk przed bitwą warszawską

Piłsudski ustawił więc tak wojska, aby Tuchaczewskiemu uniemożliwić ten manewr. Od północy Warszawę ochraniał korpus wojsk dowodzonych przez gen. Sikorskiego, od południa stały jednostki dowodzone przez gen. Rydza-Śmigłego, a nad Wieprzem – formacja dowodzona przez Piłsudskiego. Ta formacja miała uderzyć w bok armii rosyjskiej i doprowadzić do jej rozbicia na mniejsze jednostki, które łatwiej można by było okrążyć. Ten plan strategiczny powtarzał założenia planu z bitwy pod Iganiami gen. Prądzyńskiego, z czasów powstania listopadowego. Piłsudskiemu pomógł fakt, że Tuchaczewski popełnił błąd, nadmiernie rozciągając armię bolszewicką oraz to, że armia Budionnego, która miała zaatakować Warszawę od południa, związała się w ciężkich walkach pod Lwowem, na rozkaz ówczesnego komisarza frontowego Józefa Stalina.

W dniach 12.08 – 24.08.1920r. rozegrała się bitwa o Warszawę. W rzeczywistości było to kilka mniejszych bitew. Najcięższe walki trwały pod Radzyminem i Zielonką. Bitwa o Warszawę rozstrzygnęła się praktycznie w ciągu dwóch dni (14-16.08) kiedy to przejęliśmy inicjatywę strategiczną. Właśnie ta część bitwy otrzymała potem nazwę Cudu nad Wisłą. Wyrażenie to stworzył prof. Stanisław Stroński, związany z Endecją, w związku z czym, bardzo niechętnie nastawiony do Piłsudskiego. Po bitwie, poproszony przez dziennikarzy warszawskich o komentarz, aby zmniejszyć zasługę Piłsudskiego, powiedział :”Panowie, to był chyba cud”. Określenie to, podchwycone przez Kościół, stało się nieoficjalną nazwą tej bitwy, choć jest ono krzywdzące.

24.08.1920r. Armia Czerwona zaczęła się wycofywać spod Warszawy. W dniu 30.08.1920r. Polacy pokonali pod Komorowem, na Lubelszczyźnie, armię konną Siemiona Budionnego. W dniu 22.09.- 24.09.1920r. rozegrała się bitwa nad Niemnem, która zakończyła się polskim zwycięstwem.

Bolszewicy poprosili o rokowania pokojowe. Ententa narzuciła rozejm – wojska polskie i bolszewickie zostały rozdzielone linią demarkacyjną poprowadzoną, w taki sposób, że po bolszewickiej stronie została Wileńszczyzna. Piłsudski nie chciał się na to zgodzić, ale nie chciał również występować przeciwko Entencie i bolszewikom, zastosował więc podstęp. W październiku 1920r., na rozkaz Piłsudskiego, zbuntował się jego bliski przyjaciel gen. Lucjan Żeligowski, który z 60-tysięczną armia wkroczył na Wileńszczyznę i proklamował tam powstanie niezależnego państwa – Litwy Środkowej. W ten sposób w Europie były dwa państwa litewskie.

Oczywiście Ententa zaprotestowała, ale Piłsudski odpowiedział, że nie ma żadnego wpływu na Żeligowskiego.

11.10.1920r. rozpoczęły się rokowania pokojowe w Rydze, która znajdowała się na terenie niezależnej Estonii. Delegacji polskiej w Rydze przewodniczył Jan Dąbski, natomiast ze strony sowieckiej układ podpisywał Adolf Joffe. Układ przewidywał, że granica Polski będzie biegła rzeką Dzisną, środkowym odcinkiem Niemna, rzeką Słucz i Zbrucz, aż do Chocimia, który leżał po stronie bolszewickiej.

W ten sposób Białoruś i Ukraina zostały podzielone między Polskę, a Rosję bolszewicką. Rosjanie, ze swoich części, utworzyli republiki socjalistyczne, które zostały przyłączone do państwa bolszewickiego.

Przebieg granicy wschodniej II RP

Układ w Rydze przewidywał również, że Rosjanie wypłacą nam 30 mln rubli, w złocie, odszkodowania (które nigdy nie zostało wypłacone) oraz oddadzą nam zrabowane w czasie rozbiorów dzieła sztuki.

Mimo końca wojny z bolszewikami granica wschodnia nie została do końca sformowana, ponieważ nierozstrzygnięta została kwestia Litwy Środkowej. W 1922r. parlament Litwy Środkowej zwrócił się z prośbą do parlamentu polskiego o włączenie Litwy Środkowej do Polski. Polski parlament zażądał w tej sprawie plebiscytu. Ludność Litwy Środkowej w plebiscycie w III 1923r. zadecydowała o przyłączeniu do Polski, co w istocie nastąpiło. W 1923r. nowa granica wschodnia, została zatwierdzona przez Ententę, co było dużą zasługą Ferdynanda Focha, który w V 1923r. przybył do Warszawy, aby odebrać order Virtuti Militari i buławę marszałkowską