8. Okres demokracji parlamentarnej w Polsce 1922-1926

LEKCJA NR 8. OKRES DEMOKRACJI PARLAMENTARNEJ W II RP

Mimo, że już w 17 III 1921r. została uchwalona konstytucja, Sejm Ustawodawczy nie rozwiązał się. Podjął decyzję o kontynuowaniu obrad do momentu, aż zostanie powołany sejm I kadencji(tzw. ustawa przechodnia). W III 1922r. została wydana ordynacja wyborcza, na mocy której, wybory odbyły się 5 i 11 XI 1922 roku ( wybory do sejmu odbywały się w jeden dzień, do senatu w drugi). Frekwencja wyborcza wyniosła 68%. Prawica(Chrześcijańska Jedność Narodowa) zdobyła 29% mandatów. Centrum 24% mandatów, Lewica 25%, Blok mniejszości narodowych 22% mandatów.

W Senacie: ChJN 36% mandatów, Centrum 25%, Lewica 14%, Mniejszości narodowe 24%.

Wyniki wyborów wyraźnie pokazały, że mimo iż zwycięzcą wyborów została prawica, to nie uzyskała ona większości, która pozwoliłaby utworzyć stabilny rząd. Taka sytuacja utrzymywała się całe XX-lecie międzywojenne, dlatego wszystkie rządy II RP były rządami pozaparlamentarnymi. 9 XII 1922r. połączone izby Sejmu i Senatu, czyli Zgromadzenie Narodowe zebrało się, by wybrać prezydenta. Były 3 tury głosowania. W I turze było 5 kandydatów: Władysław Bień, Stanisław Wojciechowski (lewica), Maurycy Zamoyski (hrabia), Gabriel Narutowicz (bezpartyjny), Jan Boduain de Courtenay. Do II tury przeszło 3 kandydatów: Narutowicz, Wojciechowski i Zamoyski. Do III tury: Zamoyski i Narutowicz.

Poparcie posłów z bloku mniejszości narodowych oraz partii chłopskich i lewicy spowodowało, że prezydentem został wybrany Gabriel Narutowicz.

Gabriel Narutowicz

Endecja, zaraz po jego elekcji, rozpoczęła na niego nagonkę, nazywając go „prezydentem żydokomuny”, bo został wybrany głosami mniejszości narodowych i lewicy. W rzeczywistości, o jego wyborze zadecydowały głosy partii chłopskich, które nie chciały głosować na przedstawiciela ziemiaństwa polskiego, hrabiego Maurycego Zamojskiego. Endecy starli się rozruchami ulicznymi zastraszyć Narutowicza i zmusić go do rezygnacji z urzędu prezydenckiego. Narutowicz nie dał się zastraszyć, został zaprzysiężony na prezydenta, ale nagonka doprowadziła do nieszczęścia. 16.12.1922r. podczas otwarcia wystawy w Zachęcie, endecki malarz Eligiusz Niewiadomski, zastrzelił prezydenta Gabriela Narutowicza. Cała ta sprawa omal nie doprowadziła do wojny domowej. Na ulicach toczyły się walki pomiędzy bojówkami endecji i PPS-u. Marszałek Maciej Rataj, który przejął obowiązki prezydenta, 20.12.1922r. zwołał nowe Zgromadzenie Narodowe. Prezydentem wybrano Stanisława Wojciechowskiego, który funkcję powołania nowego rządu powierzył bardzo popularnemu generałowi Władysławowi Sikorskiemu.

Stanisław Wojciechowski

W 1923r. gwałtownie pogorszyła się sytuacja gospodarcza Polski. Inflacja, z lat poprzednich, zaczęła przekształcać się w hiperinflację. Od 1920r. oficjalną monetą była marka polska. W 1923r. za jednego dolara trzeba było zapłacić 4 biliony marek. Od wiosny1923r. rząd Sikorskiego nie dawał sobie rady z problemami gospodarczymi. W maju 1923r. posłowie Chjeny spotkali się w Lanckoronie, z posłami PSL „Piast” i tam zawarto nieformalny pakt lanckoroński ,na mocy którego powstała koalicja parlamentarna, nazywana później koalicją Chjeno- Piasta.

Wincenty Witos

Została zawarta na zasadach kompromisu. PSL „Piast” zgadzało się na znaczne ograniczenie reformy rolnej. W zamian za to Chjena zgadzała się, by premierem w nowym rządzie został Wincenty Witos. Koalicja ta miała większość parlamentarną, dlatego rząd Sikorskiego podał się do dymisji, a Wojciechowski funkcję premiera powierzył Witosowi. Tak powstał I rząd Chjeno-Piasta. Powstanie tego rządu spotkało się z ostrym protestem lewicy, jak również Józefa Piłsudskiego, który zrezygnował ze wszystkich swoich funkcji publicznych i przeniósł się do Sulejówka pod Warszawą (dworek, który Piłsudski otrzymał w 1919r. jako dar od narodu polskiego). Latem 1923r. przez Polskę przeszła fala strajków. We wrześniu 1923r. zaczął się strajk na kolei. Witos no to odpowiedział militaryzacją kolei, co tak oburzyło społeczeństwo, że w listopadzie 1923r. wybuchł strajk generalny. W Krakowie doszło do zamieszek ulicznych. Przeciwko strajkującym Witos kazał wyprowadzić wojsko -zginęło kilkadziesiąt osób. Co zmusiło rząd Witosa do ustąpienia. W dniu 19.12.1923r., na premiera powołano Władysława Grabskiego.

Władysław Grabski

Rząd Grabskiego też był rządem pozaparlamentarnym, ale był to tzw. rząd ekspertów tzn. że każdy minister znał się na resorcie, który kontrolował. W styczniu 1924r. rząd Grabskiego otrzymał specjale pełnomocnictwo od Sejmu, na 6 miesięcy, prawo do wydawania dekretów z mocą ustawy.

Celem Grabskiego było zahamowanie hiperinflacji dlatego też: zamroził wszystkie płace, obniżył wymiar emerytur, zasiłków chorobowych i zasiłków dla bezrobotnych, podwyższył podatki bezpośrednie, wprowadził specjalny podatek od nieruchomości, wszystkie podatki kazał płacić w nieprzekraczalnym terminie. Grabski zwolnił też połowę pracowników administracji państwowej, zniósł wszystkie świadczenia socjalne państwa. Najważniejszą reformą była jednak wymiana waluty przeprowadzona w 1924r. markę polską zastąpiono złotym polskim. Za 1 zł płacono 4mln 800 tys. marek polskich. W 1924r. powołano jako spółkę akcyjną skarbu państwa -Bank Polski, który miał czuwać nad stabilnością polskiej monety - była to moneta oparta o parytet złota, czyli miała pełne pokrycie w złocie przechowywanym w skarbcu narodowym.

Banknot polskiej waluty

W lutym 1925r.Grabski doprowadził do podpisania konkordatu Polski z Watykanem. Dawał on polskiemu Kościołowi przywileje, których nie miał żaden kościół w Europie, m. in.: był całkowicie zwolniony z podatków.

Podpisanie konkordatu z Watykanem w Pałacu Rady Ministrów

Z inicjatywy rządu Grabskiego powołano w 1925r. Korpus Obrony Pogranicza, który miał bronić wsch. granicy. Pierwszym komendantem KOP-u był gen. Władysław Sikorski.

Grabski przedłożył również w sejmie projekt nowej ustawy rolnej, która została ostatecznie zatwierdzona już po jego dymisji, w grudniu 1925r.Przewidywała,, że w budżecie muszą się corocznie znaleźć pieniądze na parcelację 200 000 ha. W pierwszej kolejności miała być parcelowana ziemia zgłoszona dobrowolnie, w drugiej kolejności majątki zaniedbane, w trzeciej miała być parcelacja przymusowa. Dobroczynne działanie reform Grabskiego nie było odczuwane od razu, z powodu wojny celnej z Niemcami, która rozpoczęła się w 1924r. Niemcy przestali kupować na Górnym Śląsku węgiel i sprowadzać go bez cła na swoje rynki, do czego byli zobowiązani umową, zawartą z nami pod naciskiem Ententy w 1922r. My odpowiedzieliśmy na to nałożeniem wysokich ceł protekcyjnych na towary sprowadzane z Niemiec, a oni wysyłali do nas 70% eksportu. W tej wojnie obie strony ponosiły straty. W związku z wojną celną zachwiał się kurs złotego, który skoczył do 8 zł za 1 dolara. Grabski zażądał interwencyjnego dodrukowania banknotów. Bank odmówił, Grabski podał się do dymisji w listopadzie 1925r. Prezydent Wojciechowski, nowym premierem, wyznaczył Aleksandra Skrzyńskiego (XI1925-V 1926).Stworzył on jedyny w dwudziestoleciu rząd wielkiej koalicji tzn., że były tam zarówno partie lewicowe, jak PPS, centrowe, jak Chadecja i Narodowa Partia Robotnicza oraz endecja). W rządach tego typu bardzo trudno jest ustalić równy program polityczny, bo nie są one stabilne. W marcu 1926r. przeszła przez Polskę kolejna fala strajków. Rząd przygotował program naprawy gospodarki, ale koszty mieli ponieść robotnicy. Plan ten przewidywał redukcję zatrudnienia na kolei, od lata 1923 do wiosny 1926. Dlatego w maju 1926r. PPS wycofała się z rządu i to spowodowała jego upadek. Powstała 2 koalicja Chjeno-Piasta, a premierem został Witos 11 maja 1926.Wywołało to ponownie wielkie oburzenie społeczne i ostry protest Piłsudskiego.