14. Bilans II RP. Kultura II RP

LEKCJA NR 14. BILANS II RP

I Rzeczpospolita była państwem o bardzo krótkim żywocie, istniejąc jedynie pomiędzy 1918r.  a 1939r. Pierwsze lata istnienia odrodzonego kraju wypełnione były konfliktami i gwałtownymi zmianami granic państwowych, co nie sprzyjało budowie państwowości.
Polskie władze od samego początku istnienia państwa borykały się z wieloma problemami. Polska była krajem ubogim, zniszczonym wojnami, utrzymującym się głównie z rolnictwa. Trudności budziło nawet ujednolicenie aparatu administracyjnego, pochodzącego przecież z trzech różnych zaborów. Władze musiały podjąć się tytanicznego wyzwania, jakim było ujednolicenie różnic pomiędzy zaborami. Nie zawsze było to możliwe. W dwudziestoleciu utarł się podział na bogatą zachodnią część kraju („Polska A”) i biedne Kresy („Polska B”). Znaczne różnice pomiędzy poziomem życia w obu częściach kraju nie zostały wyrównane przez cały okres istnienia II RP. Sytuację pogorszył jeszcze trwający od początku lat 30 wielki kryzys ekonomiczny, który pogrzebał szanse na szybki wzrost gospodarczy i zepchnął wiele chłopskich gospodarstw na skraj nędzy. Z drugiej strony jednak należy wspomnieć też o wielkich sukcesach, jakimi były niewątpliwie reformy ujednolicające prawo, administrację i wzmacniające gospodarkę Rzeczpospolitej. Wprowadzenie nowej waluty (polski złoty), stworzenie Banku Polskiego, ujednolicenie szkolnictwa i administracji, kodyfikacja prawa, wreszcie ambitny Plan Czteroletni i budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego i Gdyni są osiągnięciami, jakie należy uznać za duży sukces.

Podział na Polskę „A” i „B”

Zdecydowanie pozytywnie należy ocenić posunięcia władz Polski w zakresie szkolnictwa w kraju. Już w 1919r. wprowadzono obowiązek szkolny dla dzieci w wieku 7-14 lat. Reforma, która miała miejsce 1932r. wprowadziła obowiązek kształcenia się młodzieży do 18 roku życia. Ujednolicała ona system szkolny, wprowadzając 7-klasową szkołę powszechną, 4-klasowe gimnazjum kończone "małą maturą", 2-klasowe liceum (klasyczne, humanistyczne, przyrodnicze i matematyczne). Unowocześniała i podwyższała poziom programu szkolnego. Działania II Rzeczypospolitej doprowadziły do tego, iż w roku 1939 aż 90% dzieci uczęszczało do szkół. Na niekorzyść reformy przemawia jednak fakt utrudnienia części młodzieży dostępu do wyższych studiów, które były płatne. W Polsce istniały 32 szkoły wyższe, a stosunek liczby studiujących do liczby mieszkańców był podobny do tego w Anglii i we Włoszech. Najważniejszym ośrodkiem akademickim była Warszawa, a poza nią Lwów, Kraków i Poznań.

Państwo polskie odnosiło również sukcesy na polu naukowym. Wraz z rozwojem przemysłu dochodziło do jego szybkiej modernizacji, wdrażano nowe technologie i urządzenia. Zamówienia wojskowe pozwalały konstruktorom na tworzenie nowych, bardzo nowoczesnych typów broni i uzbrojenia, które jednak nie zawsze mogły zostać wdrożone do masowej produkcji, ze względu na trudności gospodarcze. Triumfy święcili również konstruktorzy cywilni, między innymi lotniczy – słynni polscy piloci i technicy, Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura byli twórcami przebojowej serii samolotów RWD, które wygrały wszystkie najważniejsze zawody lotnicze w Europie. Niestety, ich kariera została przerwana przez tragiczną śmierć w wypadku lotniczym. W podobny sposób przedwcześnie odszedł z tego świata inżynier Zygmunt Puławski, twórca tzw. „skrzydła Puławskiego”.

Samolot RWD

Wielkim uznaniem cieszyła się lwowsko-warszawska szkoła matematyczna, którą reprezentowali m.in. Stefan Banach i Hugo Steinhaus oraz wybitny logik Alfred Tarski. Ważnym ośrodkiem matematycznym był Poznań, skąd pochodzili pracownicy Biura Szyfrów Sztabu Głównego WP – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. W grudniu 1932 r. Rejewski odczytał szyfry nadawane przez „Enigmę” – niemiecką maszynę szyfrującą, wykorzystywaną do celów wojskowych, czego nie potrafiły dokonać służby innych państw.

Enigma

II Rzeczpospolita była czasem rozkwitu kultury i sztuki. To wtedy narodziło się i wychowywało nowe pokolenie poetów i pisarzy, tworzyli też nadal (często zaś przeżywali złoty okres twórczości) znamienici polscy twórcy. W poezji pojawiają się skamandryci (J. Tuwim, J. Lechoń, K. Wierzyński, A. Słonimski, J. Iwaszkiewicz), awangarda krakowska (J. Przyboś), futuryści, grupa "Żagary"; tworzy W. Broniewski, L. Staff, B. Leśmian. Obok popularnych pisarzy - tradycjonalistów (np. Reymont) tworzyli też światowego formatu nowatorzy, doceniani wiele dziesięcioleci później , jak: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Bruno Schultz i Witold Gombrowicz Wszyscy oni zostawili po sobie dzieła niezwykle ważne dla naszej kultury. Pisze Witkacy, B. Schultz, Z. Nałkowska, J. Parandowski. Wielkim sukcesem była Nagroda Nobla, którą w 1924 r. otrzymał Władysław Reymont za powieść Chłopi.

Nobel dla Reymonta

Duże osiągnięcia miało polskie kino i teatr. Powstawały zabawne po dziś dzień komedie, widowiskowe dzieła o tematyce historycznej (np. Kościuszko pod Racławicami) czy melodramaty (słynna Trędowata, zrealizowana na podstawie poczytnej wówczas powieści Heleny Mniszkówny). Wielką popularnością cieszyli się aktorzy – amant filmowy Eugeniusz Bodo i Aleksander Żabczyński, komik Adolf Dymsza oraz aktorki – Jadwiga Smosarska, Mieczysława Ćwiklińska i występująca głównie jako piosenkarka Hanka Ordonówna.

Bodo, Dymsza, Żabczyński

Działa teatr, a jego głównymi ośrodkami są Warszawa, Wilno i Lwów. Muzyka tego czasu prezentowała najwyższy światowy poziom. Z jej przedstawicieli wymienić należy choćby takich kompozytorów i wykonawców jak Karol Szymanowski i Feliks Nowowiejski oraz śpiewaków: Jana Kiepurę i Adę Sari.

Nową dziedziną życia społecznego był sport, również w wymiarze międzynarodowym.

12 października 1919 r. powstał Polski Komitet Igrzysk Olimpijskich. PKIO miało przygotować polskich sportowców do igrzysk w Antwerpii w roku 1920. Wybuch wojny polsko–bolszewickiej pokrzyżował plany i Polacy po raz pierwszy oficjalnie wystąpili na olimpiadzie 4 lata później – w Paryżu. To właśnie ze stolicy Francji Polacy przywieźli pierwsze w medale olimpijskie: srebrny i złoty. Z IO w Amsterdamie wrócili Polacy z pierwszym złotym medalem. Zdobyła go lekkoatletka Halina Konopacka, wygrywając konkurs rzutu dyskiem. W następnej dekadzie medale przywieźli też do Polski biegacze: Janusz Kusociński (złoto na IO 1932 r. w Los Angeles) oraz Stanisława Walasiewiczówna (złoto na IO w Los Angeles i srebro w Berlinie w roku 1936).Rozwijała się także piłka nożna. W roku 1920, PZPN zrzeszał 215 klubów i 4855 zawodników, co pozwalało Polsce na udział w rozgrywkach, organizowanych przez FIFA. Powstawały drużyny, często istniejące do dziś, jak Cracovia Kraków, Resovia Rzeszów, czy Pogoń Lwów, uznawana za pierwszy polski klub piłkarski, utworzony w roku 1904. W 1938 r. Polacy wystąpili na swoim pierwszym mundialu, przegrywając z Brazylią. Imponujące są osiągnięcia Polaków w dziedzinie lotnictwa. Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura, zwyciężyli w rozgrywanych w Berlinie zawodach samolotów turystycznych Challenge, co było największym sukcesem polskiego lotnictwa okresu międzywojennego. Warto również wspomnieć o czterokrotnym olimpijczyku – Stanisławie Marusarzu, który w roku 1938, w Lahti został wicemistrzem olimpijskim w skokach narciarskich. Łącznie w okresie XX-lecia międzywojennego, polscy sportowcy zdobyli 120 medali różnych imprez sportowych: igrzysk olimpijskich oraz mistrzostw świata i Europy.

Halina Konopacka Janusz Kusociński Stanisław Marusarz Stanisława Walasiewicz

Niestety, aż do końca II RP nie udało się rozwiązać problemów mniejszości narodowych. II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym, z dużą mniejszością ukraińską, białoruską, żydowską i niemiecką. Opresyjny stosunek władz państwa do mniejszości, połączony ze złymi stosunkami z sąsiadami powodowały dużą destabilizację wewnętrzną, zwłaszcza na Kresach.

Podsumowując, czasy dwudziestolecia są niezwykle trudne do obiektywnej oceny, zwłaszcza przez osobę żyjąca dzisiaj i patrzącą na nie przez pryzmat ponurego roku 1939. Niezależnie jednak od tego, jak w naszych oczach wypada ocena II RP, niewątpliwie położyła ona fundamenty pod współczesne państwo polskie.