1. Geneza I wojny światowej

LEKCJA NR 1. GENEZA I WOJNY ŚWIATOWEJ

Uczestnicy I wojny światowej

     państwa centralne

     Ententa

Geneza I Wojny Światowej sięga XIX w. kiedy to sformowały się dwa bloki militarne : Trójprzymierze i Trójporozumienie. Dużą rolę w formowaniu się tych bloków odegrała wojna wschodnia w 1878r., która zantagonizowała Rosję z Niemcami i Austro- Węgrami. W 1882r. powstało Trójprzymierze, które utworzyły Austro- Węgry, Niemcy i Włochy. Znacznie trudniej formowało się Trójporozumienie ( ze względu na konflikty pomiędzy Anglią i Francją w koloniach oraz Anglią i Rosją w Azji). W 1904r. Anglia i Francja zawarły entente kordiale, czyli serdeczne porozumienie, do którego w 1907r. przyłączyła się Rosja. Oba bloki militarne dążyły do wszczęcia wojny i szukały pretekstu do jej wypowiedzenia. Były dwa punkty zapalne: Bałkany gdzie rywalizowały o wpływy Rosja, a Austro- Węgry. Bośnia i Hercegowina od 1878r., znajdowała się pod protektoratem austriackim. Czarnogóra i Serbia były niepodległe, podobnie Rumunia. Serbia pragnęła stworzyć na Bałkanach federację państw pod swoim przywództwem. Rosja pragnęła opanować cieśniny czarnomorskie. Austro – Węgry pragnęły natomiast rozszerzyć swój dostęp do Adriatyku i zapanować nad Bałkanami. Plany tych mocarstw były trudne do spełnienia, bo w Turcji zaczęła się odnowa polityczna. Młodzi tureccy oficerowie zawiązali tajną organizację na czele której stanął Enver Pasza.

Enver Pasza(1881-1922)

Spiskowców nazywano „Młodoturkami”. W 1908r. przeprowadzili rewolucję. Władza sułtana została ograniczona tylko do funkcji reprezentacyjnych. Enver Bej został premierem pierwszego tureckiego rządu, została wprowadzona konstytucja.

Symboliczne wprowadzenie konstytucji tureckiej w 1908r.

Młodoturcy nie ukrywali, że zamierzają odnowić imperium osmańskie w dawnym składzie terytorialnym. W związku z tym jednym z ich wrogów stały się automatycznie Austro – Węgry. Cesarz Franciszek Józef I obawiając się, że Młodoturcy będą chcieli wprowadzić swój zamiar w życie dokonał w 1908 aneksji Bośni i Hercegowiny. Doprowadziło to do zaostrzenia sytuacji na Bałkanach, gdyż Rosja potraktowała to jako złamanie traktatu z 1878r. Gdyby Rosja znalazła poparcie u Anglii i Francji to wojna wybuchła by już wtedy. Serbia, Rumunia i Czarnogóra poczuły się zagrożone polityką ekspansyjną Austro – Węgier, szczególnie ostre stanowisko zajęła Serbia, która od 1878r. nie mogła się pogodzić z ustanowieniem austriackiego protektoratu w Bośni i Hercegowinie. W Serbii działało wiele tajnych, nacjonalistycznych organizacji. Jedną z takich organizacji była organizacja o nazwie „Czarna ręka” założona w Belgradzie. Członkowie

„ Czarnej ręki” postanowili zemścić się na Habsburgach za aneksję Bośni i Hercegowiny.

Satyra aneksji Bośni i Hercegowiny

Zaostrzający się konflikt na Bałkanach doprowadził w 1911r. do powstania koalicji Bułgarii, Grecji, Rumunii, Czarnogóry i Serbii przeciwko Turcji. Koalicja ta chciała wykorzystać kryzys libijski aby wyrzucić Turcję z Płw. Bałkańskiego. Kryzys został wywołany tym, że Włosi wkroczyli do Trypolitanii i Młodoturcy wypowiedzieli Włochom wojnę w Afryce, próbując ich stamtąd wygonić. Państwa bałkańskie słusznie uważały, że Turcja nie jest w stanie prowadzić wojny na dwóch frontach, dlatego też wypowiedziały wojnę Turcji i tak zaczęła się I wojna Bałkańska, która skończyła się w 1912r. pełnym zwycięstwem koalicji. Turcja zrzekła się swych terytoriów na Bałkanach. Pokój w tej sprawie podpisano w Londynie. Turcja przyznała także pełną niepodległość Bułgarii.

Zasięg terenów okupacyjnych poszczególnych państw i podział terytorialny ustalony po I wojnie bałkańskiej.

Koalicja, zaraz po zawarciu pokoju, pokłóciła się między sobą o Trację. Była to część Bałkan, którą Turcja utraciła po pokoju w Londynie. Bułgaria uznała, że tereny Tracji są rdzennie bułgarskie i, że to ona powinna je dostać. Reszta koalicjantów nie zgodziła się z tym i w maju 1913r. doszło do II wojny bałkańskiej z tym, że teraz wrogiem wszystkich była Bułgaria. Wojna skończyła się po 3 miesiącach porażką Bułgarii, mimo iż był to kraj silnie zmilitaryzowany nazywany „ bałkańskimi Prusami”. Pokój został podpisany w Bukareszcie na jego mocy Bułgaria straciła Trację.

Bałkany po traktacie w Bukareszcie 1913r.

Bułgaria czuła się pokrzywdzona i dlatego w czasie I wojny będzie walczyć po stronie Trójprzymierza. Tradycyjnie Serbia i inne państwa słowiańskie opowiedzą się po stronie Rosji.

Sytuacja na Bałkanach była często nazywana Kotłem Bałkańskim.

Karykatura Kotła Bałkańskiego

Drugą przyczyną wybuchu wojny będzie rywalizacja o kolonie: głownie chodziło o kolonie w Afryce Północnej. Niemcy bardzo późno zaczęły zdobywać kolonie. Praktycznie ich imperium kolonialne zaczyna się rozwijać gdy władzę objął cesarz Wilhelm II ( 1888r. ). Niemcy chcieli uzyskać tereny w Afryce Płn. i w Azji. W II połowie XIX w. pojawiło się nowe źródło energii – ropa naftowa. Wszyscy zdali sobie sprawę, że będzie to surowiec o niespotykanym znaczeniu strategicznym. Dlatego też Wilhelm II starał się wypchnąć Anglię z Mezopotamii, w której było dużo ropy. Niemcy uzyskali od Turków koncesję na budowę linii kolejowej Berlin-Bagdad. Poprzez połączenia kolejowe można była szybko przemieszczać wojsko i Niemcom głównie o to chodziło. Z drugie strony, Niemcy w Afryce poszukiwali terytorium które nie było by niczyją własnością zwrócili więc uwagę na Maroko, które było jednak pod silnym wpływem Francji i Hiszpanii. W 1905r. do Tangeru wpłynęła kanonierka niemiecka na pokładzie której był Wilhelm II. Wygłosił on w Tangerze przemówienie, w którym wzywał Marokańczyków do walki o własną niepodległość i przyrzekał im pomoc niemiecką, jeżeli będą jej potrzebować. Ta „misja tangerska” doprowadziła do kryzysu politycznego. Francja przybrała wojenny ton wobec Niemiec, ale pozostałe państwa Trójporozumienia tj. Anglia i Rosja postanowiły doprowadzić do pogodzenia. W 1906r. – została zwołana konferencja w sprawie Maroka w Algeciras w Hiszpanii gdzie potwierdzono, że Maroko jest strefą wpływów francusko – hiszpańskich. Nie spełniły się więc marzenia Wilhelma II, ale Niemcy nie rezygnowali, po raz drugi próbowali przejąć kontrolę nad Maroko w czasie kryzysu libijskiego w 1911r., znowu bezskutecznie. Pokój próbowano ratować w różny sposób. W 1907r., z inicjatywy prezydenta Ameryki Theodora Roosevelta, został zwołana konferencja pokojowa do Hagi ( była to druga konferencja pokojowa, pierwszą zwołano w 1899r. z inicjatywy cara Mikołaja II ). Na konferencji tej wiele mówiono na temat utrzymania pokoju, jeżeli nie da się czegoś załatwić pokojowo, to wojna powinna być wypowiedziana w określony sposób ( 3 miesiące przed jej rozpoczęciem). Podpisano Konwencję Haską o jeńcach oraz o tym, że wojna nie może być prowadzona przeciwko ludności cywilnej.

Bezpośrednią przyczyną wojny stał się zamach w Sarajewie. Następca tronu austriackiego arcyksiążę Ferdynand Franciszek Habsburg zapowiedział swoją wizytę w stolicy Bośni i Hercegowiny Sarajewie w czerwcu 1914 roku.

Arcyksiążę Ferdynand Franciszek i jego żona Zofia von Chotek

Miał tam przybyć na manewry wojskowe. Wiadomość o przyjeździe arcyksięcia, wraz z dokładną trasą jego przejazdu, została opublikowana we wszystkich gazetach. Tą okoliczność postanowili wykorzystać terroryści z Czarnej Ręki i Młodej Bośni do przeprowadzenia zamachu na arcyksięcia. Zamachowców było kilku. Zostali rozsiani na trasie przejazdu. Samochód arcyksięcia zatrzymał się dokładnie tam gdzie stał Gawriło Princip. Nie miał on problemów z podejściem do samochodu i strzeleniu arcyksięciu w twarz, a następnie jego żonie.

Zamach w Sarajewie Gawriło Princip

Oboje zmarli na miejscu. Zamachowca złapano, a organizacje wykryto i skazano jej członków na karę śmierci. Jednak dla Austrii to co się wydarzyło było świetnym pretekstem do zaatakowania Serbii, gdyż Austro – Węgry uważały, że to właśnie Serbia najbardziej szkodzi austriackim interesom na Bałkanach. Po zamachu w Sarajewie rząd austriacki wystosował bardzo ostre ultimatum, gdyby Serbia je przyjęła to straciłaby suwerenność i stałaby się austriackim protektoratemZa radą Rosji Serbia prawie całkowicie przyjęła to ultimatum, poza ostatnim punktem, w którym Austriacy domagali się przeprowadzenia śledztwa sprawie zamachu i aby komisja śledcza składała się tylko i wyłącznie z Austriaków. Serbia zaproponowała by komisja składała się w połowie z Austriaków, a w połowie z Serbów. Austriacy potraktowali to jak odrzucenie ultimatum, bo tak naprawdę o to chodziło, by znaleźć pretekst by móc wypowiedzieć wojnę Serbii. Zamach na arcyksięcia miał miejsce 28 VI 1914, a 28 lipca Austro – Węgry wypowiedziały wojnę Serbii i nastąpiła reakcja łańcuchowa. Rosja wypowiada wojnę Austro – Węgrom, obronie Austro – Węgier stają Niemcy, wypowiadają wojnę Rosji, o stronie Rosji opowiada się Francja i wypowiada wojnę Austro – Węgrom. Dwa państwa powiązane z resztą traktatami nie wypowiedziały wojny Anglia – Trójporozumienie i Włochy – Trójprzymierze.