6. Rosja bolszewicka i ZSRR w XX-leciu międzywojennym

LEKCJA NR 6. ROSJA BOLSZEWICKA. ZSRR W XX- LECIU MIĘDZYWOJENNYM

Zbrojny przewrót przeprowadzony przez bolszewików, który rozpoczął się 24 X/ 6 XI 1917r. doprowadził do zdobycia przez oddziały bolszewickie Pałacu Zimowego. Rewolucja bolszewicka zakończyła okres dwuwładzy w Rosji, gdy rządy od rewolucji lutowej sprawowały równolegle Rząd Tymczasowy i Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich.

26 X (8 XI)1917r. Został zwołany II Zjazd Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, na którym powołano bolszewicki rząd o nazwie Rada Komisarzy Ludowych, na czele której stanął Lenin. Zjazd zatwierdził dekret o pokoju oraz dekret o ziemi. Rada Komisarzy Ludowych otrzymała prawo do wydawania dekretów z mocą ustawy. W całej Rosji władzę objęły formalnie komitety rewolucyjne oraz rady delegatów robotniczych, żołnierskich i chłopskich, zaś faktycznie – zorganizowana kadrowa partia bolszewików. W XII 1917r. Wydano dekret o prawie narodów do samostanowienia, który był związany z dekretem o pokoju.

Skład Rady Komisarzy Ludowych

7 XII( 20 XII) 1917r. został powołany Nadzwyczajny Komitet do Walki z Sabotażem i Kontrrewolucją nazywany popularnie Czeka, który był organem za pomocą którego miało być represjonowane społeczeństwo. Na czele stanął Feliks Dzierżyński. Powstanie Czeka rozpoczyna okres Czerwonego Terroru.

12 XII (25 XII) 1917r. odbyły się rozpisane jeszcze przez rząd Aleksandra Kiereńskiego wybory do Konstytuanty. Wybory wygrała partia eserowców czyli socjalistów- rewolucjonistów uzyskując 58% mandatów, podczas gdy bolszewicy uzyskali 25%. Parlament zebrał się tylko raz 18 I 1918r. Posiedzenie zostało przerwane przez bolszewików, posłów rozpędzono.

Demonstracja w Piotrogrodzie w obronie Konstytuanty

Zaraz po objęciu władzy Bolszewicy ogłosili zakończenie przez Rosję działań wojennych. Od razu w XI 1917r. bolszewicka delegacja, na czele której stał Lew Trocki, pojechała do Brześcia nad Bugiem po to, by ustalić warunki pokoju z Niemcami. W XII 1917r. Podpisano w Brześciu zawieszenie broni. Jeżeli chodzi o pokój Niemcy postawili bardzo twarde warunki, żądali przekazania całej Przybałtyki oraz całej Białorusi i Ukrainy. Negocjacje trwały do III 1918r. wtedy został podpisany pokój na warunkach niemieckich.

Tereny okupowane przez Niemców po pokoju w Brześciu

10 I 1918r. odbył się III zjazd Rad Delegatów, trwał do 18 I 1918r. w czasie jego trwania dotychczasowe bojówki bolszewików-Gwardię Czerwoną, przekształcono w Armię Czerwoną- jej organizatorem i pierwszym dowódcą był Lew Trocki. W styczniu 1981r. Bolszewicy wprowadzili kalendarz gregoriański.

Początki Armii Czerwonej

Zawarcie pokoju brzeskiego z Niemcami przez Rosji Ententa uznała za akt wrogi i 9 III 1918r. rozpoczęła się interwencja Ententy w Rosji od lądowania korpusu angielskiego pod Murmańskiem. Kilka dni później Francuzi wylądowali na Krymie. Natomiast od wschodu interwentów będzie wspomagała Japonia. W III 1918r. odbył się również IV Zjazd Rad Delegatów, na którym powołano Rosyjską Federacyjną Republikę Radziecką. 10 VII 1918r. na kolejnym IV Zjeździe Rad Delegatów nadano Federacji Rosyjskiej konstytucję, w której, jako artykuły, zawarto poszczególne dekrety Rady Komisarzy Ludowych. Ponieważ interwencja Ententy i białogwardyjskich generałów stawała się dla bolszewików coraz bardziej niebezpieczna, w XII 1918r. wprowadzili komunizm wojenny, na mocy którego chłopi 90% swoich zbiorów musieli dostarczać bolszewikom w zamian za co otrzymywali bezwartościowe papierowe asygnaty. Komunizm wojenny pozwalał również bolszewikom rekwirować środki transportu oraz to wszystko, co uznali za niezbędne do prowadzenia walki. W VII 1918r. w Jekaterynburgu został zamordowany car wraz z całą rodziną. Bolszewicy chcieli zapobiec, w ten sposób, odbicia rodziny carskiej przez Białogwardzistów.

     Granice,1921

     Tereny kontrolowane przez bolszewików w listopadzie 1918 roku

     Najdalszy zasięg wojsk białych

Białogwardyjscy generałowie nie byli w stanie stworzyć jednolitego dowództwa. Z tego powodu, nawet wspomagani przez wojsk Ententy nie byli w stanie pokonać bolszewików, którzy po kolei będą rozprawiać się z interwentami. Najpierw w 1920r. pokonali Aleksandra Kołczaka, który cieszył się największym autorytetem, i który w Omsku, na Syberii proklamował w 1918r. Państwo Rosyjskie, a następnie kolejno Antona Denikina, Piotra Wrangla, którzy wspomagani przez oddziały francuskie atakowali bolszewików od strony południa. Ostatni został pokonany Mikołaj Judenicz na północy. Za koniec wojny interwencyjnej jest uważany 1921r., chociaż w rzeczywistości ostatnie oddziały japońskie opuściły wschodnie części Rosji dopiero w 1922r.

Wojna interwencyjna ostatecznie zniszczyła gospodarkę Rosji, wyniszczoną przez komunizm wojenny i mimo, że wprowadzono reglamentację kartkową, to brakowało artykułów, aby zapewnić zaopatrzenie na te kartki, w związku z czym przez Rosję w latach 1920-21 przeszła fala głodu. Dlatego po rozprawieniu się z interwentami bolszewicy zaczęli energicznie wprowadzać reformy gospodarcze. W III 1921r. z inicjatywy Lenina wprowadzono Nową Ekonomiczną Politykę- NEP. Pozwolono, by obok sektora gospodarki państwowej istniał również sektor gospodarki spółdzielczej i prywatnej. Przewidywał, że przymusowe kontyngenty chłopów będą wynosiły 60% ich produkcji. Resztę chłopi będą mogli sprzedać na wolnym rynku. Wystarczyło kilka tygodni od ogłoszenia NEP-u, by gospodarka rosyjska ustabilizowała się a sklepy zapełniły się normalnymi towarami.

W IV 1922r. delegacja bolszewicka została zaproszona przez Ententę do udziału w międzynarodowej konferencji w Genui. Bolszewicy bardzo chętnie przyjęli to zaproszenie, byli bowiem przekonani, że Ententa ma zamiar uznać przemiany w Rosji. Na konferencji okazało się jednak, że zostali zaproszeni tylko i wyłącznie po to, by namówić ich do spłacenia długów Rosji carskiej, na co oni nie chcieli się zgodzić. W Genui przebywała również delegacja niemiecka, którą również zaproszono po to, by nakłonić rząd niemiecki do kontynuowania spłat kontrybucji wojennej, które Republika Weimarska zarzuciła od początku 1922r. Niemcy również nie chcieli rozmawiać na temat kontrybucji. Delegacja bolszewicka i niemiecka na jeden dzień- 16 IV 1922r. opuściły Genuę, przeniosły się do pobliskiego Rapallo i podpisały układ „o przyjaźni i współpracy gospodarczej”, który przewidywał, że Republika Weimarska będzie mogła otwierać własne fabryki na terenie Rosji- będą pracowały w oparciu o surowce rosyjskie, w zamian za co ¼ ich produkcji zostawałaby w Rosji. W ten sposób Republika Weimarska będzie mogła rozwijać przemysł ciężki, co miała zabronione przez traktat wersalski. Układ w Rapallo powodował także, że te 2 państwa wychodziły z izolacji politycznej w jakiej znalazły się po I wojnie światowej.

Podpisanie układu niemiecko- rosyjskiego w Rapallo

W XII 1922r. odbył się I zjazd Rad Delegatów Republik Radzieckich, na którym podjęto decyzje o utworzeniu ZSRR, do którego należało 8 republik: Rosja, Białoruś, Ukraina, Gruzja, Azerbejdżan, Turkmenia, Uzbekistan, Tadżykistan.

Mapa ZSRR w 1922r.

Od 1922r. Lenin coraz mniej uczestniczył w życiu publicznym. Powodem tego był okresowo nawracający paraliż, wywołany przez nie wyjętą z rany postrzałowej kulę, która znajdowała się bardzo blisko kręgosłupa. Stalin wykorzystał przepis z partyjnego regulaminu bolszewików, który mówił, że partia w trosce o zdrowie swoich członków może ich zmusić do urlopu wypoczynkowego. Partia podjęła decyzję, że Lenin przeniesie się do miejscowości Gorki, do luksusowej posiadłości gdzie będzie przebywał pod opieką swojej nieformalnej żony, Nadieżdy Krupskiej. Stalin jednocześnie zarządził, że w trosce o zdrowie Lenina, tylko on będzie się z nim kontaktował i opinie Lenina przekazywał zjazdowi.

Pałac w Gorkach Ostatnie zdjęcie Lenina

24 I 1924r. Lenin zmarł. Po jego śmierci pozostawała otwarta kwestia kto przejmie po nim przywództwo w partii bolszewickiej. 2 dni po jego śmierci odbył się XII Zjazd RKP, na którym odczytano, ale tylko w kręgach regionalnych delegatów List do Zjazdu Lenina, w którym oceniał on wszystkich swoich najbliższych współpracowników pod kątem ich możliwości zastąpienia go. Lenin nie wskazywał swojego następcy, tylko charakteryzował swoich współpracowników pod względem ich wad i zalet. Stalinowi zarzucał brutalność i żądzę władzy. Przesłanie Lenina zostało jednak zlekceważone. Stalin nie był w partii nikim wyjątkowym, natomiast faktycznie w ostatnich latach życia Lenina wydawało się, że był mu najbliższy i dlatego też powierzono mu stanowisko Sekretarza Generalnego.

Józef Stalin

Na tym samym zjeździe została uchwalona konstytucja ZSRR, na jej mocy władzę w państwie sprawował cały naród poprzez Rady Delegatów. W 1925r. partia bolszewików przekształciła się we Wszechzwiązkową Partię Komunistyczną(bolszewików)-WPK(b). Następne 3 lata, które upłynęły od śmierci Lenina, Stalin poświęcił na rozprawę z jego najbliższymi współpracownikami.

Do końca lat 20-tych trzej najbliżsi współpracownicy Lenina: Zinowiew, Bucharin i Kamieniew, znaleźli się w obozach pracy, natomiast Lew Trocki za zgodą Stalina wyemigrował. Został jednak zabity w Meksyku w 1940r. Jako pretekst posłużyła mu koncepcja tzw. budowy socjalizmu w jednym państwie, czyli zrezygnował z planów przeniesienia rewolucji do innych krajów. Jak również pretekstem była sprawa NEP-u, którą uznał za błędną. NEP został odwołany w 1927r. Na jego miejsce wprowadzono gospodarkę centralnie sterowaną. W 1928r. przygotowano I plan 5-letni, który zaczął być realizowany od 1929r.

Propagandowy plakat popularyzujący Plan 5- letni w Rosji: „Plan jest prawem, wypełnienie

obowiązkiem, przekroczenie honorem”

I plan 5-letni zakładał rozwój przemysłu ciężkiego oraz kolektywizację rolnictwa, czyli likwidacje prywatnej własności ziemskiej i przekształcenie jej w kołchozy, czyli spółdzielnie rolnicze oraz sowchozy, czyli państwowe gospodarstwa rolne. Oczywiście kolektywizacji sprzeciwiali się chłopi bogaci i średniozamożni, natomiast sprzyjała jej biedota wiejska, która i tak nie miała nic do stracenia. Opór chłopów zamożnych był tak duży, że zaczęto siłą zmuszać ich do kolektywizacji. Nazywano ich kułakami. Na wieś kierowano specjalne bataliony zorganizowane przez robotników, które szukały ukrytej żywności. Opornych chłopów wywożono na Syberię. Oblicza się, że w latach 1929-34 wywieziono 10 mln chłopów, z czego 4 mln zmarło. Efektem kolektywizacji była klęska głodu w latach 1930-32 na Ukrainie i Powołżu. Zginęło 5 mln ludzi.

Ukraińskie dzieci w czasie Wielkiego Głodu i zmarli na ulicach Charkowa

Mimo to od 1933r. była realizowana druga 5-latka, która zakończyła się w 1938r. i od razu zaczęto realizować trzecią 5-latkę, której realizacja została przerwana przez najazd Niemców. W 1936r. została wprowadzona nowa konstytucja, w której ogłaszano, że zakończyła się budowa socjalizmu w jednym państwie. Władzę ustawodawczą miał sprawować 1-izbowy parlament. Władzę wykonawczą- Rada Państwa, wybierana przez Wszechzwiązkowy Zjazd Rad Delegatów.

Popularyzacja artykułów stalinowskiej konstytucji na znaczkach pocztowych

W 1936r. zaczęła się w ZSRR nowa czystka polityczna (czystka to usuwanie prawdziwych bądź wyimaginowanych przeciwników politycznych), która w historii ZSRR nazywa się jeżowszczyzną, od nazwiska Mikołaja Jeżowa, który w 1936r. stanął na czele Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych( NKWD). 30 lipca 1937r. wydał niesławny rozkaz nr 00447, zarządzając masową likwidację „elementów antyradzieckich”. Na mocy tego rozkazu od sierpnia 1937 do września 1938 r. wydano zaocznie ponad 700 tys. wyroków śmierci. Czystka umożliwiła Stalinowi ostateczne pozbycie się opozycji partyjnej realnej i potencjalnej. W efekcie tej czystki życie straciło kilkaset tyś. bolszewików. Czystka dotknęła także Armię Czerwoną. Pozbawiono życia: trzech (z pięciu) marszałków ZSRR, czternastu (z szesnastu) dowódców armii, wszystkich ośmiu admirałów. Zamordowanych zastępowano ludźmi bez wojskowego wykształcenia i doświadczenia, za to wiernych Stalinowi. Usunięto również10 tyś. wyższych oficerów, w tym trzech Marszałków ZSRR. W ten sposób Armia Czerwona także została całkowicie podporządkowana Stalinowi. Czystka na szczytach władzy została uzupełniona także czystką w społeczeństwie.