8. Niemcy w XX-leciu międzywojennym

LEKCJA NR 8. NIEMCY W XX- LECIU MIĘDZYWOJENNYM

1919- 1933r. Republika Weimarska

9 XI 1918r. w Berlinie wybuchły zamieszki, w wyniku których abdykował cesarz Wilhelm II. W ten sposób zakończyła swoje istnienie II Rzesza Niemiecka. Tak zaczęła się w Niemczech rewolucja listopadowa, która będzie trwała do I 1919r.

11 XI 1918r. Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację w Lasku Compiegne. Klęska wojenna spowodowała wzrost niezadowolenia społecznego. Starano się znaleźć winnych tego, co się stało. To niezadowolenie postanowili wykorzystać socjaldemokraci i przekształcić Niemcy w państwo o charakterze socjalistycznym. Bardziej radykalnym członkom SPD to nie wystarcza. Róża Luxemburg i Karol po zwycięstwie rewolucji październikowej w Rosji, zaczęli agitować na rzecz utworzenia w Niemczech rządu opartego na radach robotniczych. W tym celu tych dwóch działaczy dokonali rozłamu w SPD i 30 XII 1918r. powstała Komunistyczna Partia Niemiec, w której najważniejszą rolę odgrywała Róża Luksemburg oraz Karol Liebknecht.

Róża Luxemburg Karol Liebknecht

Komuniści niemieccy założyli tajną organizację, która otrzymała nazwę Związku Spartakusa. Związek ten postanowił doprowadzić do wybuchu w Niemczech rewolucji o charakterze bolszewickim. Próbę komunistycznego przewrotu Związek Spartakusa podjął na początku stycznia 1919r., ale zakończyła się niepowodzeniem. Róża Luksemburg i Karol Liebknecht zostali rozstrzelani, Związek Spartakusa rozwiązany, a partia zdelegalizowana.

19 I 1919r. rozpoczął swoje obrady w Weimarze Zgromadzenie Narodowe, które miało ustalić konstytucję republiki. Najwięcej posłów w Zgromadzeniu mieli socjaldemokraci (34%), na drugim miejscu była Katolicka Partia Centrum (27%). W lutym 1919r. przeprowadzono pośrednie wybory prezydenckie. Pierwszym prezydentem Republiki Weimarskiej (to państwo będzie nosiło taką nazwę od miejsca, gdzie obradowało Zgromadzenie Narodowe i gdzie została ogłoszona konstytucja) został Fryderyk Ebert z socjaldemokratów.

Republika Weimarska Fryderyk Ebert

W kwietniu 1919r. komuniści dokonali ponownej próby przejęcia władzy. I tym razem ta próba okazała się nieudana. W lipcu 1919r. została uchwalona konstytucja, na mocy której władzę ustawodawczą sprawował dwuizbowy Reichstag, wybierany na 4-letnią kadencję. Wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla wszystkich, którzy ukończyli 21 rok życia. Prawo wyborcze było 5-przymiotnikowe, czyli wybory były tajne, równe, powszechne, bezpośrednie i proporcjonalne. Konstytucja Weimarska po raz pierwszy wprowadzała zasadę parlamentaryzmu. Bardzo wzmacniała władzę prezydenta, który miał prawo zawieszania obrad Zgromadzenia Narodowego, zawierania traktatów międzynarodowych oraz zawieszania swobód obywatelskich, jeżeli zostałby zagrożony interes państwa. Ponieważ jednak nie precyzowano o jakie zagrożenia chodzi, dawało to prezydentowi możliwość nadużyć, a także wprowadzenia dyktatury.

W VI 1919r. został podpisany Traktat Wersalski, który jeszcze bardziej wzmógł niezadowolenie Niemców i rozgoryczenie z powodu przegranej wojny.

Podpisanie traktatu wersalskiego przez delegację niemiecką

Do tego wszystkiego zniszczona wojną niemiecka gospodarka nie była w stanie spłacać wysokiej kontrybucji wojennej. Dlatego społeczeństwo niemieckie uległo gwałtownej polaryzacji. Coraz więcej zwolenników mieli już nie tylko komuniści, ale również skrajna prawica. W styczniu 1919r. powstała Niemiecka Partia Robotników (DAP) w Monachium. Wkrótce liderem DAP został Adolf Hitler, który w 1920r. zmienił nazwę tej partii na Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników (NSDAP). W 1921r. partia liczyła sobie 3 tyś. członków i przystąpiła do budowy własnych bojówek, w skrócie nazywanych SA- Oddziały Szturmowe, na czele których stał Ernst Röhm.

Oddziały Szturmowe SA. Brunatne Koszule

Nie tylko narodowi socjaliści zdobywali coraz więcej zwolenników. Również prawica monarchiczna przygotowywała się do przewrotu po to, by odbudować monarchię. W III 1920r. monarchiści dokonali próby przewrotu. Puczowi przewodził Wolfgang Kapp. Zamachowcy zajęli budynek berlińskiej radiofonii, zajęli również budynki rządowe, nie udało im się jednak schwytać członków rządu, zbiegli oni bowiem z Berlina. Po kilku dniach okazało się, że monarchiści nie cieszą się poparciem Kapp i jego zwolennicy musieli zrezygnować.

Wolfgang Kapp Puczyści w Berlinie

Wraz z trudnościami politycznymi narastał również kryzys gospodarczy. Spłata rat kontrybucji była coraz bardziej nieregularna, aż wreszcie Niemcy całkowicie zaprzestali ją płacić. Dlatego też, w IV 1922r., niemiecka delegacja została zaproszona na konferencję do Genui. Niemcy nie zgodziły się spłacać kontrybucji, natomiast doszło do zawarcia układu w Rapallo, pomiędzy Niemcami a Rosją Bolszewicką.

Podpisanie układu w Rapallo.

Od lewej: kanclerz Rzeszy Joseph Wirth, Walther Rathenau

delegacja sowiecka: Leonid Krasin, Gieorgij Cziczerin, Adolf Joffe

Francji i Belgii bardzo zależało na spłacie tej kontrybucji, dlatego 11 I 1923r. te państwa wprowadziły swoje wojska do Zagłębia Ruhry. Rozpoczęła się okupacja Zagłębia, co o mało nie doprowadziło do wybuchu wojny niemiecko- francuskiej. Rząd niemiecki zwrócił się do robotników w Zagłębiu Ruhry z apelem, by zorganizowali strajk powszechny i w ten sposób sprzeciwili się okupacji. Faktycznie doszło do tego strajku, ale doszło również do licznych walk pomiędzy ludnością cywilną w Zagłębiu Ruhry a wojskami okupacyjnymi.

Francuskie wojska w Zagłębiu Ruhry Pogrzeb 13 ofiar w Zagłębiu Ruhry

W VIII 1923r. utworzono nowy rząd, na czele którego stanął Gustaw Stresemanna, który był zwolennikiem polityki odprężenia. Jego rząd zadeklarował, że jest gotowy podjąć na nowo zobowiązania wynikające z Traktatu Wersalskiego. Kryzys polityczny w 1923r. uaktywnił ponownie komunistów. W 1923r. doszło do komunistycznego przewrotu w Turyngii i Saksonii, gdzie komuniści ogłosili powstanie republik radzieckich. Rząd niemiecki wysłał wojsko do Saksonii i Turyngii, i po kilku tygodniach krwawo przywrócono tam porządek. W tym samym czasie w stolicy Bawarii, Monachium, przygotowywał zamach Adolf Hitler, którego popierał Ernst von Ludendorff. Spisek Hitlera jest często nazywany spiskiem piwiarnianym albo puczem monachijskim.

Ludendorff i Hitler Piwiarnia w Monachium gdzie zawiązano spisek

Przygotowując ten spisek Hitler wzorował się na Mussolinim. Mussolini w X 1922r. przeprowadził marsz na Rzym, w konsekwencji którego przejął władzę. Hitler chciał wykorzystać zamieszanie polityczne w 1923r. i również sięgnąć po władzę. Marsz na Monachium rozpoczął się 29 X 1923r. Władze Bawarii, czyli Gustav von Kahr (kanclerz) oraz główny dowódca wojsk bawarskich, gen. Otto von Lossow, zdecydowanie wystąpili przeciwko faszystom. Maszerujących rozpędzono ogniem karabinów maszynowych, Adolf Hitler został aresztowany, osadzono go w twierdzy Landsberg (tutaj w 1924r. Hitler napisał „Mein Kampf”). Pod koniec 1923r. zdelegalizowano NSDAP. Wydarzenia w Turyngii i Saksonii oraz w Bawarii doprowadziły do dymisji rządu Stresemanna, ale w nowo powołanym rządzie nadal sprawował on funkcję ministra spraw zagranicznych. Jego polityka uspokojenia stosunków z państwami Ententy powoli zaczynała przynosić rezultaty, tym bardziej, że Anglia i Francja poważnie zaczęły się obawiać zwycięstwa w Niemczech komunizmu (faszystów bowiem ciągle nie brano poważnie pod uwagę). W 1924r. Ententa wystąpiła w stosunku do Niemiec z planem Dawesa, w którym znacznie łagodzono ekonomiczne obostrzenia wobec Niemiec. Zmniejszono o połowę niemieckie kontrybucje wojenne, ponadto Niemcy miały je spłacać przez 20 lat, zezwalano Niemcom na pożyczki zagraniczne, pozwalano państwom Ententy inwestować w Niemczech. Plan Dawesa przyczynił się do gospodarczego ożywienia Republiki Weimarskiej.

Przepływ pożyczek i długów po zawarciu Planu Dawesa

Ze swojej strony Niemcy w 1925r. podpisały kilka traktatów, które znane są jako traktaty lokarneńskie, chociaż zostały one ostatecznie zatwierdzone w tym samym roku na konferencji londyńskiej. Niemcy zatwierdzały w nich swoją granice zachodnią z Francją i Belgią, zawierały umowy arbitrażowe z Polską i Czechosłowacją (nie oznaczało to zatwierdzenia wschodnich granic Niemiec tylko to, że w wypadku jakiegokolwiek sporu pomiędzy tymi państwami o jego rozwiązaniu będzie mogła zadecydować konferencja mocarstw). Traktaty lokarneńskie wyraźnie pokazywały Niemcom, że swoją agresję i rewizjonizm mają kierować na wschód. Po podpisaniu tych traktatów Ententa zadecydowała o przyjęciu Niemiec do Ligi Narodów w 1926r. i to od razu na statusie stałego członka.

Gustaw Stresemann konferencji w Locarno

Jeszcze w 1925r. zmarł Fryderyk Ebert. Na jego miejsce wybrano Paula von Hindenburg. Od 1926r. przez następne 2 lata w Niemczech nastąpił intensywny rozwój gospodarczy. W 1928r. zaczęto odnotowywać pierwsze przejawy recesji, które pogłębiły się w 1929r. Gwałtownie zaczęło wzrastać bezrobocie, które jesienią 1929r. wynosiło 2 mln osób. Do tego wszystkiego z Niemiec zaczął się wycofywać obcy kapitał, było to spowodowane krachem na giełdzie nowojorskiej. Pogorszenie sytuacji gospodarczej znowu spowodowało wzrost sympatii do komunistów i faszystów.

Wzrost popularności nazistów w Niemczech

W wyborach do Reichstagu w 1930r. naziści z 12 mandatów poselskich skoczyli na 107. Pod koniec 1931r. liczba bezrobotnych wynosiła już 6 mln, a produkcja spadła do 40% z 1929r. W 1932r. wygasła kadencja Hindenburga. Zorganizowano drugie wybory, w których obok Hindenburga kandydował Hitler oraz przedstawiciel socjaldemokratów- Ernst Thälmann. W tych wyborach Hindenburg otrzymał 19 mln głosów, Hitler 11 mln, a Thälmann 5 mln. Wybory prezydenckie również świadczyły o wzroście popularności faszystów. Jesienią 1932r. odbyły się kolejne wybory, tzw. uzupełniające, w których faszyści zdobyli 230 mandatów na 608. Kryzys gospodarczy powodował nieustanne strajki, z tego powodu niemieccy kapitaliści w porozumieniu z kołami wojskowymi postanowili poprzeć Hitlera, umożliwić mu przejęcie władzy, a następnie tę władzę odebrać, kiedy już rozprawi się z komunistami i strajkującymi robotnikami. Prezydent Hindenburg wyraził na to zgodę. 30 I 1933r. Hitler został kanclerzem koalicyjnego rządu. Tą datę uważa się powszechnie w historii za koniec Republiki Weimarskiej.

Hitler i Hindenburg w 1933r.

Po przejęciu władzy Hitler postanowił rozprawić się z komunistami. Pod koniec lutego 1933r. został podpalony budynek Reichstag. Faszyści o ten czyn oskarżyli komunistów, co dało Hitlerowi pretekst zdelegalizowania wszystkich komunistycznych mandatów. Oskarżonym o podpalenie był bułgarski komunista- Georgi Dymitrow przewodniczącym Kominternu, czyli Komunistycznej Międzynarodówki, który akurat wtedy przebywał w Moskwie. Nie znaleziono przekonujących dowodów winy Dymitrowa, został uniewinniony, ale uznany za persona non grata i wydalony z Niemiec (skazano tylko niezrównoważonego psychicznie Holendra Marinusa van der Lubbe, który był komunistą.

Pożar Reichstagu

W marcu 1933r. Niemcy zawarły konkordat z Watykanem, a w październiku 1933r. Hitler wypowiedział uczestnictwo Niemiec w Lidze Narodów. Jeszcze wiosną 1933r. Hitler utworzył w swoim rządzie nowe ministerstwo- ministerstwo propagandy, na czele którego stanął Joachim Goebbels. W VI 1934r. doszło do spotkania Hitlera z Mussolinim. Hitler już wcześniej ubiegał się o to , ale Mussolini za każdym razem odmawiał. Dopiero kiedy Hitler został kanclerzem, Mussolini uznał go za równego sobie i zgodził się na spotkanie.

Z 29/30 VI 1934r. odbyła się tzw. noc długich noży. Była to czystka polityczna, w której Hitler pozbył się swoich największych rywali z NSDAP, w szczególności Ernesta Röhma, przywódcy S.A. (kiedy Hitler poszedł do więzienia po puczu monachijskim najważniejszą rolę wśród faszystów odgrywał właśnie Röhm. Kiedy Hitler wyszedł z więzienia w 1926r. zaniepokoiła go pozycja Röhma, zaczął więc organizować własne oddziały, nazywane SS).

W czasie „nocy długich noży” zginęło 150 osób. Nazwa pochodzi stąd, że tym, którzy wykonywali wyrok zabroniono używania broni palnej po to, by nie wzbudzać rozgłosu.

2 VIII 1934r. zmarł prezydent Hindenburg. Wcześniej zdecydował się przekazać Hitlerowi urząd prezydenta. Po tym wydarzeniu Hitler oficjalnie przyjął tytuł ‘Führera’, zapowiedział również całkowite zniesienie w przyszłości urzędu prezydenta. Została również proklamowana nowa nazwa państwa niemieckiego- Tysiącletnia Rzesza, chociaż najczęściej mówiono III Rzesza.

Adolf Hitler ( 1889-1945)

W I 1935r. przeprowadzono plebiscyt w Zagłębiu Saary, 94% ludności tego terenu opowiedziało się za powrotem tych ziem całkowicie pod kontrolę Niemiec. Również w 1935r. Niemcy oficjalnie wypowiedziały Traktat Wersalski i wprowadziły powszechną służbę wojskową. Następnie na mocy ustaw norymberskich odebrano niemieckie obywatelstwo niemieckim Żydom, co było równoznaczne z tym, że odbierano prawo Żydom do posiadania w Niemczech nieruchomości, co oznaczało, że tracili cały swój majątek. Wielu z nich właśnie wtedy zdecydowało się na wyjazd z Niemiec. Kolejne pogromy Żydów miały miejsce w XI 1938r.- tzw. Noc Kryształowa.