1. Europa Zachodnia i USA w latach 1945-1953

LEKCJA NR 1. ROZPAD KOALICJI ANTYHITLEROWSKIEJ PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ. ZIMNA WOJNA

Pierwszy okres rozwoju powojennej Europy jest nazywany okresem stalinizmu, bądź okresem „zimnej wojny”. Pierwsza wyznaczająca go data to koniec II Wojny Światowej, druga to śmierć Stalina w marcu 1953 Już na początku tego okresu było wyraźnie widać, że antyhitlerowski sojusz rozpada się, co było łatwe do przewidzenia, ponieważ skupiał państwa o odmiennych ustrojach politycznych i gospodarczych, a także o różnych celach wojennych. Aliantom zachodnim przede wszystkim zależało na zwycięstwie nad faszyzmem, natomiast ZSRR obok tego, zależało na rozszerzeniu własnej strefy wpływów. Po zakończeniu działań wojennych w Europie 17 lipca 1945 odbyła się konferencja w Poczdamie pod Berlinem, trzecie z kolei spotkanie Wielkiej Trójki. Nie uczestniczył w nim Franklin Delano Roosevelt, który zmarł w kwietniu 1945, na nowego prezydenta został zaprzysiężony dotychczasowy wiceprezydent Harry Truman. Odpowiedzialnością za II wojnę światową obarczone zostały Niemcy hitlerowskie . Miała nastąpić również demilitaryzacja, denazyfikacja, demokratyzacja, decentralizacja oraz dekartelizacja Niemiec. W połowie konferencji został również zmieniony premier Wielkiej Brytanii. Partia Konserwatywna Winstona Churchilla przegrała wybory. Rządy przejęła Partia Pracy (Labour Party), premierem został Clement Attlee. Jedynie Józef Stalin uczestniczył we wszystkich trzech konferencjach.

Attlee, Truman i Stalin w Poczdamie Pałac Cecillienhof- miejsce konferencji

Na konferencji poczdamskiej zajmowano się głównie sprawą niemieckiej granicy wschodniej, która miała przebiegać na Nysie Łużyckiej i Odrze. Polska dostawała Pomorze Zachodnie i Dolny Śląsk, a obok tego otrzymywała również Prusy Wschodnie, ale bez Królewca, który przypadł Związkowi Radzieckiemu. W Poczdamie podjęto decyzję, że z ziem, które zabrano Niemcom zostanie usunięta ludność niemiecka i w ciągu następnych kilku miesięcy zaczął się prawdziwy exodus ludności niemieckiej. Wysiedlono 10 mln Niemców. Ludność była bardzo często represjonowana w obozach przesiedleńczych. Symbolem prześladowań i gehenny tych ludzi stał się obóz w Łambinowicach na Opolszczyźnie, gdzie ludność była dziesiątkowana przez choroby, głód i represje, a warunki życia prawie nie odbiegały od warunków w niemieckich obozach koncentracyjnych. W Poczdamie unieważniono Anschluss Austrii (12 III 1938), jak również układy monachijskie z września 1938 Sudety zostały zwrócone Czechosłowacji. Podjęto też decyzję o powołaniu Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec (SRKN), w której byłyby reprezentowane wszystkie państwa okupacyjne i która podejmowałaby wspólne decyzje wobec Niemiec. Konferencja zakończyła obrady 2 sierpnia 1945, ale politycy jeszcze przez tydzień nieoficjalnie przebywali w Poczdamie. Wtedy właśnie, 6 sierpnia 1945, Truman oznajmił, zgromadzonym w Poczdamie politykom, o użyciu nowej broni przeciw Japonii. Oświadczenie Trumana miało charakter propagandowy, chodziło o zastraszenie Związku Radzieckiego. Amerykanie nie wiedzieli jednak, że radzieckie badania nad bronią jądrową są już bardzo zaawansowane (w roku 1949 miała miejsce pierwsza próba jądrowa w stepach w Kazachstanie i od tego momentu ZSRR stał się mocarstwem atomowym). W sierpniu 1945 powołano SRKN. Jej przewodniczącym został Dwight Eisenhower.

Strefy okupacyjne Podział Berlina na strefy okupacyjne

14 XI 1945 rozpoczął swoje obrady Trybunał Norymberski (Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze- USA, WB, ZSRR i Francja). Postanowiono, że sądzeni będą nie tylko wojskowi, ale także dyplomaci, wyżsi urzędnicy państwowi. Postawiono przed sądem 22 osoby, w tym Hermanna Göringa, Joachima von Ribbentropa, Alfreda Jödla, Wilhelma Keitela i Rudolfa Hessa. 30 IX i 1 X 1946 wydano 12 wyroków skazujących na śmierć, 3 na dożywocie, 4 na długoletnie więzienie i 3 wyroki uniewinniające. Trybunał Norymberski zakończył swoje działanie. Dzisiaj uważa się, że był on źle przygotowany, że rozpoczął obrady zbyt wcześnie i dlatego procesów uniknęło 30 tyś. zbrodniarzy wojennych, którym udało się zbiec z Europy, głównie do Argentyny, gdzie już wcześniej hitlerowcy deponowali swoje majątki na wypadek klęski III Rzeszy.

9 II 1946r. podczas przemówienia na Placu Czerwonym, Stalin użył w stosunku do państw zachodnich terminu ‘imperialistyczne’. Stwierdził również, że w imperializmie kryje się zarzewie przyszłych wojen. To jego przemówienie jest uważane za początek „zimnej wojny”. „Zimna wojna” to taki stan w stosunkach politycznych, w którym nie dochodzi do otwartych działań zbrojnych, następuje jednak eskalacja zbrojeń i wrogiej propagandy. 5 III 1946r. Winston Churchill, przemawiając do studentów na uniwersytecie w Fulton w USA, stwierdził: „Nad Europą zapadła żelazna kurtyna, od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem. Po jednej stronie tej kurtyny zostały wszystkie państwa Europy Środkowo- Wschodniej”. To pojęcie ‘żelaznej kurtyny’ będzie bezpośrednio związane z zimną wojną.

Żelazna kurtyna w Europie

W czerwcu 1946 przemawiający do ministrów spraw zagranicznych państw zachodnich Sekretarz Stanu USA, James Byrnes, stwierdził, że Stany Zjednoczone nie pozwolą na rozszerzenie radzieckiej strefy wpływów w Europie. Te trzy przemówienia są uważane za dowód rozpadu Wielkiej Koalicji, a za jej ostateczny rozpad uchodzi powstanie dwóch państw niemieckich.

PROBLEM NIEMIECKI PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

O podziale Niemiec na strefy okupacyjne zdecydowano na konferencji w Jałcie. Najpierw miano wydzielić 3 strefy okupacyjne, natomiast Anglia i USA zdecydowały się na wydzielenie ze swojej części, strefy dla Francji. ZSRR otrzymał dawną Brandenburgię i Saksonię, USA Bawarię i Wirtembergię, Francja Nadrenię i Zagłębie Saary, natomiast Anglia Westfalię i Hesję. W czasie konferencji Poczdamie ZSRR wysunął roszczenia co do kontrybucji wojennej, która miała wynosić gigantyczną sumę 10 mld$, ponieważ radziecka strefa nie była w stanie tego spłacić Rosjanie domagali się, by w spłacie kontrybucji uczestniczyły także pozostałe strefy. ZSRR odsunął również Polskę od roszczeń kontrybucyjnych. Obiecał jedynie, że wypłaci nam 15% odszkodowania z własnej puli. SRKN uchwaliła, że we wszystkich strefach będą przywracane normalne stosunki gospodarcze i społeczne, dlatego już w 1946r. postanowiono przywrócić pluralizm partyjny. W strefach zachodnich najważniejszą rolę będzie odgrywało Zjednoczenie Chrześcijańskiej Demokracji, czyli CDU, której liderem był Konrad Adenauer, oraz Socjaldemokratyczna Partia Niemiec, czyli SPD, na czele której stał Karl Schumacher. ZSRR w swojej strefie pozwolił jedynie odtworzyć się partii komunistycznej, na czele której stanął Walter Ulbricht oraz partii socjaldemokratycznej, na czele której stanął Otto Grotewohl(w 1946 te partie łączą się w Niemiecką Socjalistyczną Partię Jedności- SED). Aby łatwiej wprowadzać reformy 1 I 1947r. Amerykanie i Anglicy połączyli własną strefę i utworzyli Bizonię.

Francuzi zdecydowali się połączyć z Bizonią dopiero w kwietniu 1949r. i powstała Trizonia. Połączyły się również sektory berlińskie (bo Berlin też był podzielony) i powstała Trizonia Berlińska.

Bizonia Trizonia

Stalin oficjalnie zaprotestował wobec tego co się stało, alianci jednak nie zważając na to kontynuowali reformy. W lutym 1948r. podjęto decyzję o przeprowadzeniu reformy walutowej i odtworzeniu normalnego państwa niemieckiego. Reforma walutowa była potrzebna, ponieważ w Niemczech szalała hiperinflacja. Zaproponowano przeprowadzenie reformy także ZSRR, który odmówił, dlatego też w maju 1948 wprowadzono nową markę w Bizonii. Stalin odpowiedział na to 24 VI 1948r. blokadą zachodnich stref Berlina. Wszystkie drogi dojazdowe do Berlina zostały zablokowane. Stalin nie docenił jednak sprawności organizacyjnej aliantów zachodnich, którzy natychmiast uruchomili kilka mostów powietrznych i tą drogą, nie zważając na koszty, przekazywali wszystko do Berlina Zach. Był to najpoważniejszy kryzys w stosunkach międzynarodowych. Na szczęście Stalin nie zdecydował się na zestrzelenie któregoś z samolotów, bo doszłoby do wojny.

Korytarze powietrzne do Berlina Zachodniego

Ponieważ blokada Berlina nie przyniosła żadnego efektu Stalin w maju 1949r. ją zniósł. Trwała ona 11 miesięcy. W 14 VIII 1949r. przeprowadzono wybory do parlamentu niemieckiego, które wygrała CDU i kanclerzem został Konrad Adenauer, który będzie sprawował ten urząd aż do roku 1963r..

Nadano Niemcom również Ustawę Zasadniczą, czyli konstytucję, w której określano także czego Niemcom nie będzie wolno. Było to: posiadanie własnej armii, prowadzenie polityki zagranicznej, zrzeszanie się w organizacjach międzynarodowych. 21 IX 1949r. oficjalnie utworzono Republikę Federalną Niemiec (stolica- Bonn). Prezydentem został Teodor Heuss (FDP). W odpowiedzi na to ZSRR 7 X 1949r. proklamował Niemiecką Republikę Demokratyczną, której prezydentem został Wilhelm Pieck (SED), a premierem Otto Grotewohl. Również w X 1949 doszło do przekształcenia Trizonii Berlińskiej w miasto- państwo Berlin Zachodni.

Dwa państwa niemieckie

STANY ZJEDNOCZONE W LATACH 1945- 1953

USA po II Wojnie Światowej postanowiły wrócić do polityki izolacjonizmu i usunąć się całkowicie z Europy. Zdemobilizowano 10 mln armię, zaczęto wyprzedawać sprzęt wojenny, ale narastanie „zimnej wojny” oraz nie- respektowanie przez ZSRR postanowień z Jałty i próby rozszerzenia strefy wpływów przez ZSRR spowodowały, że USA w 1947r. zdecydowały się wrócić do aktywnej polityki w Europie. 12 III 1947r. została stworzona Doktryna Trumana, nazywana także doktryną powstrzymania (containment), która zastąpiła dotychczasową doktrynę niedrażnienia (appeasementu). Brzmienie Doktryny Trumana: Stany Zjednoczone pomogą militarnie i finansowo legalne rządy tych państw, które zwalczają uzbrojone mniejszości polityczne na swoim obszarze.

Państwa, które otrzymały pomoc w ramach Planu Marshalla

USA uznało także, że należy wspomóc Europę w odbudowie ze zniszczeń wojennych, bo tylko w ten sposób będzie można zapobiec szerzeniu się komunizmu. 5 VI 1947r. Sekretarz Stanu USA, gen. George Marshall, przedstawił w Kongresie projekt planu odbudowy gospodarczej Europy, który został zaproponowany nie tylko państwom Europy Zachodniej, ale również państwom komunistycznym. Polska, Rumunia i Czechosłowacja zdecydowały się przyjąć Plan Marshalla, ale po kilku tygodniach, na skutek nacisków ZSRR, odmówiły. Plan Marshalla składał się z 3 części: 1. odbudowa ze zniszczeń wojennych i w jej ramach w 1948 USA przekazały 17 mld$ w sprzęcie, surowcach i pieniądzach. Plan Marshalla nie dotyczył tylko państw europejskich, obejmował również wszystkie dominia brytyjskie. 2. utworzenie wspólnego systemu bezpieczeństwa i to zostało zrealizowane 4 IV 1949r, kiedy powstał Pakt Północnoatlantycki, czyli NATO, z siedzibą w Brukseli 3. współpraca naukowo- techniczna i kulturalna.

W latach 1950- 1953 USA zaangażowały się w wojnę w Korei.

POCZĄTEK INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

W pierwszych latach powojennych wobec ogromu zniszczeń, jakich dokonała II wojna światowa, powszechnie zadawano sobie pytanie, co zrobić, aby podobna tragedia więcej się nie wydarzyła. Rozmiary spustoszenia sprawiły, że zaczęto dostrzegać potrzebę współpracy i integracji w celu zapobiegania podobnym traumom oraz wspieranie się wzajemnie na różnych polach. Dnia 18 kwietnia 1951 roku sześć europejskich krajów podpisało traktat paryski, powołujący do życia Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Państwami założycielskimi były Włochy, Francja, Belgia, Holandia, Luksemburg oraz RFN.