2. Europa Wschodnia i ZSRR w latach 1945-1953

LEKCJA NR 2. TWORZENIE SIĘ RADZIECKIEJ STREFY WPŁYWÓW W EUROPIE ŚRODKOWO- WSCHODNIEJ

W Teheranie podjęto decyzję, że Europa Środkowo- Wschodnia, z wyjątkiem Grecji, będzie radziecką strefą wpływów. Grecja miała pozostać w strefie wpływów angielskich. Armia Czerwona w ofensywie zimowo- wiosennej w 1944r. wkroczyła na teren Finlandii, Polski i Bałkan wyzwalając te państwa, ale jednocześnie wzmacniając tam swoje wpływy. Bolszewicy korzystali z pomocy miejscowych komunistów.

Rumunia

Latem 1944r., kiedy do granic Rumunii zaczęła się zbliżać Armia Czerwona, obalono reżim faszystowski, który sprawowała Gwardia Żelazna, na czele której stał gen. Ion Antonescu i osobiste rządy przejął młody król rumuński Michał I, który postanowił przygotować kraj na wkroczenie Armii Czerwonej. Dlatego też zalegalizował istnienie partii komunistycznej w Rumunii, powołał również koalicyjny rząd, na czele którego stanął lider Stronnictwa Chłopskiego, Petru Grozy, który sympatyzował z komunistami i będzie wykonywał ich dyrektywy. Król zdecydował się nawet na przeprowadzenie ograniczonej reformy rolnej, po to, by nie dopuścić do poparcia komunistów przez chłopów. Kiedy AC wkroczyła do Bukaresztu, rumuńscy komuniści zaczęli terroryzować ludność pod pozorem, że chcą ukarać współpracowników faszystów. W rzeczywistości prześladowali własnych przeciwników politycznych. Terror przyniósł efekty. Społeczeństwo było tak zastraszone, że w 1947r. komuniści bez przeszkód przeprowadzili sfałszowane wybory, powołali własny rząd, całkowicie komunistyczny i wykorzystując nieobecność w kraju króla, ogłosili jego abdykację. W ten sposób Rumunia stała się państwem komunistycznym.

Bułgaria

W 1942r. w Bułgarii komuniści utworzyli Front Ojczyźniany, który podjął walkę z faszystowskim reżimem. Z czasem do Frontu przyłączyły się również inne partie, które też chciały walczyć z faszystami. Z tego powodu komuniści w Bułgarii cieszyli się dość dużym uznaniem społecznym, ponieważ była to jedyna partia, która nigdy nie splamiła się żadną współpracą z faszyzmem. W 1944r., na wieść o zbliżaniu się AC do granic Bułgarii, Front Ojczyźniany wywołał powstanie w Sofii. Faszystowski reżim został obalony. Utrzymano przy władzy króla Borysa I, mimo że splamił się on współpracą z faszystami. AC przywiozła ze sobą słynnego bułgarskiego komunistę, Georgie Dymitrowa, który był przewodniczącym Kominternu, a w 1933r. został oskarżony przez Hitlera o podpalenie Reichstagu. W Bułgarii utworzono koalicyjny rząd, premierem został Dymitrow. W 1946r. zdetronizowano Borysa I, co spotkało się ze społecznym uznaniem. Następnie komuniści zaczęli terroryzować społeczeństwo (znów pod pozorem rozprawienia się ze współpracownikami faszystów, w rzeczywistości rozprawiali się z opozycją). Mimo represji bardzo ostro przeciwko komunistom występowała Niezależna Partia Chłopska, na czele której stał Nikoła Petkow. W 1947r. komuniści również przeprowadzili sfałszowane wybory i utworzyli własny rząd. Petkow został aresztowany pod zarzutem szpiegostwa, a 26 lipca 1947r. rozstrzelany. Bułgaria stała się państwem komunistycznym.

Jugosławia

W 1941r. Jugosławia została zajęta przez wojska niemieckie. W Chorwacji utworzono Niezależne Państwo Chorwackie. Legalny rząd wyjechał do Londynu. Na terenie Jugosławii zaczęła działać partyzantka prawicowa, na czele której stał Draża Mihajlović, oraz komunistyczna, którą dowodził Josip Broz Tito, który utworzył już w 1941r. Antyfaszystowską Radę Wyzwolenia Narodowego, która miała być czymś w rodzaju parlamentu, a w 1943 powołano Komitet Wyzwolenia Narodowego, czyli rząd. Od tego momentu komuniści zaczęli negować prawa rządu na wychodźstwie do reprezentowania kraju. W 1945r. Jugosławia została wyzwolona praktycznie bez udziału wojsk radzieckich, co będzie miało wpływ na powojenne stosunki jugosłowiańsko- radzieckie. Tito, mimo że był prawdziwym komunistą, nie uważał, że należy zachowywać bezwzględne posłuszeństwo wobec Stalina. W 1945r. przeprowadzono w Jugosławii sfałszowane wybory, w których zwyciężyli komuniści. W 1946r. uchwalono konstytucję, która ustanawiała, że Jugosławia będzie federacją, składającą się z 6 republik: Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Macedonii, Czarnogóry. Wyodrębniono również 2 okręgi autonomiczne: Wojwodinę i Kosowo.

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii

W konstytucji wszystkie republiki miały zagwarantowaną równość oraz prawo do swobodnego opuszczania federacji. W rzeczywistości uprzywilejowani w tym państwie byli Serbowie, dlatego serbski był językiem urzędowym. Także stolicą Jugosławii stała się stolica Serbii, Belgrad. W 1947r. Josip Broz Tito, Georgie Dymitrow oraz albański komunista Koczi Dzodze, wymyślili utworzenie Federacji Bałkańskiej, do której przyłączyłaby się także Rumunia. Przeciwko tej koncepcji bardzo ostro wystąpił Stalin, który był pewien, że pozycja Tito na Bałkanach bardzo wzrośnie i że będzie miał z nim jeszcze większe kłopoty. Dlatego właśnie w czerwcu 1948r. przedstawiciele państw komunistycznych na zjeździe w Bukareszcie ogłosili oficjalnie Tito wrogiem komunizmu i Jugosławia została wykluczona z państw komunistycznych. Jako jedyne państwo będzie utrzymywała kontakt dyplomatyczny z Europą Zachodnią mimo, że komunizm będzie tam nadal utrzymywany przez Tito.

Czechosłowacja

Według planów Stalina Czechosłowacja nie miała być przekształcona w klasyczne państwo komunistyczne. Chciał, by była pomostem między Wschodem, a Zachodem i na jej przykładzie można byłoby pokazać jak dobrze funkcjonuje państwo, gdzie rządzą także komuniści. Na taką decyzję Stalina wpłynął fakt, że rząd czeski na wychodźstwie utrzymywał ze Związkiem Radzieckim przez całą wojnę bardzo dobre stosunki, czego dowodem był układ z 1943r. o przyjaźni i współpracy, w którym dodatkowo Czechosłowacja z własnej woli zrzekła się Rusi Zakarpackiej na rzecz ZSRR. W 1945r. do Czechosłowacji wrócił emigracyjny rząd. Eduard Beneš został prezydentem. Powołano koalicyjny rząd, na czele którego stanął komunista Klement Gottwald. Połowa teczek ministerialnych znalazła się także w rękach komunistów, min: ministerstwo spraw wewnętrznych przejął Vaclav Nosek, natomiast ministerstwo spraw zagranicznych objął Jan Masaryk, który tę funkcję sprawował również na emigracji. Był synem pierwszego prezydenta niepodległej Czechosłowacji i znanego działacza niepodległościowego z czasów I Wojny Światowej, Tomasza Masaryka. W 1947r. Nosek rozpoczął represje wobec członków Słowackiej Partii Narodowej, którą oskarżono o współpracę z faszystami. Ten zarzut był całkowicie absurdalny, ponieważ to właśnie członkowie tej partii w 1944r. wywołali na Słowacji antyfaszystowskie powstanie. Prawdziwym powodem prześladowań był autorytet, jakim ta partia cieszyła się wśród Słowaków i Czechów. Komuniści obawiali się, że może stać się silną siłą opozycyjną. W lutym 1948r. niekomunistyczni ministrowie z rządu Gottwalda podali się do dymisji po to, by zmusić do dymisji cały rząd. Gottwald nie zastosował się jednak do wymogów demokracji. Bez porozumienia z prezydentem mianował na to miejsce komunistycznych ministrów, a następnie zjawił się u Beneša, żądając zatwierdzenia tego rządu. Beneš nie chciał tego zrobić, ale jednocześnie bał się sprzeciwić komunistom i podał się do dymisji. Jedyny minister, który nie zamierzał dobrowolnie ustąpić i którego komuniści się obawiali, Jan Masaryk, został przez NKWD wyrzucony z okna swojego mieszkania przy Placu Husa. Oficjalnie podano, że popełnił samobójstwo. To wydarzenie jest nazywane trzecią defenestracją praską 23 II 1948. Od lutego 1948 Czechosłowacja stała się państwem komunistycznym.

Martwy Jan Masaryk

Węgry

Armia Czerwona wkroczyła na Węgry w 1944r. Komuniści na Węgrzech nie byli popularni, ponieważ w 1919 doszło tutaj do komunistycznego przewrotu i Bela Kun ogłosił powstanie Węgierskiej Republiki Rad. Był to okres terroru i represji, dlatego też Węgrzy z ulgą przyjęli obalenie komunistów przez admirała Miklósa Horthy (1919) i ustanowienie na Węgrzech monarchii. Wkroczenie AC spowodowało, że partia komunistyczna została zalegalizowana. Na jej czele stanął Matthias Rakosi. Tutaj również powołano rząd koalicyjny. W 1945r. przeprowadzono wybory parlamentarne, które przyniosły komunistom jedynie 17% mandatów poselskich. Wybory wygrała Partia Drobnych Rolników, na czele której stał Ferenc Nagy i to on objął funkcję premiera. Ta partia zyskała 58% poparcia. Dlatego też komuniści na Węgrzech postanowili zastosować ten sam scenariusz, co w Bułgarii i Rumunii. Zaczęły się prześladowania. W 1947r. przeprowadzono kolejne wybory, które były sfałszowane i przyniosły całkowite zwycięstwo komunistom. Ferenc Nagy przestał być premierem. Jego partię rozwiązano, a jego samego na pewien czas uwięziono. Węgry stały się państwem komunistycznym.

FINLANDIA, AUSTRIA, GRECJA- PAŃSTWA POZA RADZIECKĄ STREFĄ WPŁYWÓW

FINLANDIA

Wojska radzieckie wkroczyły do Finlandii w 1944r. Wydawało się, że nic nie uratuje Finlandii przed losem republiki radzieckiej. W Finlandii zdymisjonowano profaszystowsko nastawiony rząd, premierem koalicyjnego rządu został mianowany Juho Kusti Paasikivi. Również w 1944r. odbyły się wybory do parlamentu. Komuniści uzyskali 48 mandatów na 200. W 1946r. odbyły się wybory prezydenckie. Paasikivi został prezydentem, natomiast komunista Mauno Pekkala został premierem. W 1948r. Stalin wycofał wszystkich swoich żołnierzy z Finlandii i wyraźnie przestał popierać fińskich komunistów. Historycy uważają, że stało się tak dlatego, że Stalin obawiał się, że jeżeli przekształci Finlandię w radziecką republikę, to Szwecja zrezygnuje z neutralności i zwiąże się z państwami zachodnimi. W 1948r. Paasikivi zdymisjonował rząd Pekkali, ale aby nie rozdrażnić tym krokiem Stalina, zawarł z ZSRR układ o przyjaźni i współpracy gospodarczej, bardzo dla Rosjan korzystny. Przez całe następne 50 lat Finlandia w swojej polityce zagranicznej starała się liczyć z ZSRR mimo, że nigdy nie ogłosiła oficjalnej neutralności, to praktycznie tę neutralność stosowała. Taką politykę podporządkowania swoich interesów silniejszemu sąsiadowi nazywa się ‘finlandyzacją’.

GRECJA

Na konferencji w Teheranie (28 IX- 1 XII 1943) Churchill sprzeciwił się, by Grecja dostała się w strefę wpływów radzieckich, ponieważ Grecja tradycyjnie od XIX w była powiązana z Anglią. W 1944r. w Grecji wylądowały oddziały angielskie, które wyzwoliły kraj spod okupacji niemieckiej, a następnie musiały podjąć walkę z oddziałami greckiej partyzantki komunistycznej (ELAS), dowodzonej przez gen. Vifidiasa Marcosa. Komunistów zmuszono do kapitulacji, ale by nie rozdrażnić sytuacji, Anglicy pozwolili komunistom zatrzymać broń. W marcu 1946r. odbyło się referendum na temat ustroju niepodległej Grecji. Grecy zdecydowali o powrocie monarchii. Powołano prawicowy rząd, który natychmiast zaczął stosować represyjną politykę wobec społeczeństwa po to, by zwalczyć wpływy komunistów. Ten terror stosowany przez prawicę spowodował wzrost poparcia dla komunistów i jesienią 1946r. wybuchło komunistyczne powstanie na północy, które było wspomagane przez Rosjan i Jugosłowian. Wiosną 1947r. stało się rzeczą oczywistą, że legalny grecki rząd zostanie obalony i że komuniści odniosą zwycięstwo. Wtedy USA postanowiły udzielić Grecji wsparcia, zgodnie ze sformułowaną wtedy Doktryną Trumana. Grecji udzielono 400 mln$ bezzwrotnej pożyczki i powstanie zostało zlikwidowane.

AUSTRIA

W 1944r. od wschodu na teren Austrii wkroczyła AC, natomiast od zachodu- alianci. 80% terytorium Austrii znalazło się pod kontrolą ZSRR. Powołano koalicyjny rząd, na czele którego stanął słynny socjaldemokrata austriacki Karl Renner. Stalin był przekonany, że uda mu się przekształcić Rennera w kryptokomunistę i przy jego pomocy przekształcić całą Austrię w państwo komunistyczne. To się nie powiodło. Renner nie zamierzał współpracować z komunistami. W 1946r. odbyły się wybory parlamentarne, w których komuniści uzyskali zaledwie 4% głosów, co nie zapewniło im miejsca w parlamencie. Stalin nie mogąc przekształcić Austrii w państwo komunistyczne zdecydował się na jej okupację, która trwała do 1955.

Strefy okupacyjne w Austrii 1945-1955

ZSRR W LATACH 1945- 1953R.

W czasie działań wojennych Stalin zrezygnował z autorytarnego sposobu rządzenia. Jednocześnie żołnierze radzieccy zetknęli się z żołnierzami alianckimi podczas marszu na Berlin. Stalin uznał, że mogli przejąć niebezpieczne dla ZSRR idee. Dlatego kiedy zakończyła się II Wojna Światowa Stalin zaczął represjonować własne społeczeństwo. Kilkaset tysięcy żołnierzy oraz ludności cywilnej z terenów okupowanych przez Niemców trafiła do obozów pracy. Jedyne zmiany, jakie zaszły w ZSRR, to rozwiązanie przez Stalina w 1945r. NKWD (Nadzwyczajny Komitet Spraw Wewnętrznych) oraz NKGB (Nadzwyczajny Komitet Bezpieczeństwa Państwowego). Pracami tych dwóch komitetów kierował Ławrientij Beria. NKWD przekształcono w MWD, czyli Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, na czele którego stanął Siergiej Krugłow. Natomiast NKGB zostało przekształcone w MGB, czyli Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego, na czele którego stanął Wiktor Abakumow. W rzeczywistości jednak, nadal najważniejszą postacią był Ławrientij Beria, który kierował pracami tej organizacji. Jest on bezpośrednio odpowiedzialny za terror tamtych lat.

Ławrientij Beria Mapa radzieckich obozów pracy Gułag

Stalin pragnął również wzmocnić kontrolę nad państwami komunistycznymi, dlatego we wrześniu 1947r. zorganizowano zjazd partii komunistycznych w Szklarskiej Porębie, na który przybyły nie tylko delegacje z Europy Środkowo- Wschodniej, ale również delegacja włoska i francuska. Na tym zjeździe delegat ZSRR Andrzej Żdanow wygłosił referat, w którym przedstawił konieczność powołania ogólnoeuropejskiej organizacji komunistycznej i tak powołano w Szklarskiej Porębie Centralne Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych (KOMINFORM).

To właśnie Kominform w czerwcu 1948r. na rozkaz Stalina ogłosił wykluczenie ze swojej organizacji Jugosławii. Ponieważ wielu polityków komunistycznych okazywało sympatię Tito, a nawet stawało w jego obronie tak, jak Gomułka w Polsce, Stalin postanowił rozprawić się z tymi komunistami pod pretekstem odchylenia nacjonalistyczno- prawicowego. Dlatego aresztowano i zgładzono Laszlo Rajka na Węgrzech, Rudolfa Slanskiego w Czechosłowacji, Koczi Dzodze w Albanii, Georgie Dymitrowa w Bułgarii oraz Trajczo Kostowa w Rumunii. Usunięto także Władysława Gomułkę, który jako jedyny nie został zgładzony. Okres terroru w ZSRR i w państwach komunistycznych skończył się niespodziewanie 5 marca 1953r.

Stalin postanowił kontrolować państwa w Europie Środkowo- Wschodniej także pod względem gospodarczym. Z jego inicjatywy podczas konferencji moskiewskiej 5–8 stycznia 1949, powstała Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Główna siedziba RWPG znajdowała się w Moskwie. Według statutu RWPG miało wspierać planowany rozwój gospodarki narodowej, przyspieszanie postępu technicznego, podniesienie poziomu industrializacji, wzrost wydajności pracy i zwiększenie dobrobytu państw członkowskich. Walutą rozliczeniową był rubel transferowy. RWPG zapewniała ZSRR wyzysk gospodarczy państw radzieckiej strefy wpływów.

Państwa należące do RWPG lub obserwatorzy( na żółto)

.