2. Europa Wschodnia i ZSRR w latach 1953-1968
LEKCJA NR 2. EUROPA WSCHODNIA W LATACH 1953- 1968
Powstanie czerwcowe robotników w Berlinie 1953r.
NRD ze wszystkich państw demokracji ludowej było państwem najbardziej wykorzystywanym ekonomicznie. Stale rezydowała tutaj 150 tyś. armia radziecka, która była całkowicie utrzymywana przez rząd niemiecki. Niemieccy komuniści starali się nieustannie udowodnić Stalinowi, że w pełni realizują wszystkie jego zalecenia. Do tego wszystkiego budżet państwa był obciążony spłatą kontrybucji wojennych. W 1951r. Niemiecka Partia Jedności (SED) ogłosiła 5-letni plan rozwoju gospodarczego, gdzie wszystkie wskaźniki zostały bardzo zawyżone, co oznaczało, że aby ten plan wykonać trzeba będzie zmuszać robotników do pracy po godzinach i faktycznie pod hasłem czynów społecznych robotnicy musieli pracować we wszystkie święta i niedziele. W IV 1953r. ogłoszono w Niemczech bardzo wysoką podwyżkę cen żywności oraz 10% zwiększenie norm wydajności pracy. Z tego powodu 17 VI 1953r. robotnicy zorganizowali niewielką delegację, która miała wręczyć premierowi Otto Grotewohlowi i Walterowi Ulbrichtowi (I sekretarz SED) petycję, w której domagano się zniesienia tych podwyżek. Nikt z aktywu partyjnego nie zdecydował się na rozmowę z robotnikami, co spowodowało, że w Berlinie wybuchły zamieszki, jak również w innych miastach. Przerażeni niemieccy komuniści wezwali na pomoc oddziały Armii Czerwonej, które spacyfikowały miasto.
Radzieckie czołgi w Berlinie
Wydawało się, że to powstanie czerwcowe, które było pierwszym wystąpieniem przeciw komunizmowi w krajach demokracji ludowej, nie przyniosło żadnych zmian. W rzeczywistości ZSRR zdecydował się ograniczyć wyzysk ekonomiczny NRD, udzielił pożyczki na zakup żywności, co spowodowało, że niemieckie sklepy zapełniły się towarami. Zlikwidowano część oddziałów armii radzieckiej. W ten sposób NRD stała się najlepiej, pod względem ekonomicznym, stojącym państwem komunistycznym.
ZSRR w latach 1953- 1964
W III 1953r. zmarł Stalin. Nie wyznaczył żadnego ze swoich współpracowników na nowego Generalnego Sekretarza KP ZSRR.
Po śmierci Stalina rozpoczęła się walka o władzę pomiędzy jego najbliższymi współpracownikami. Po kilku dniach I sekretarzem został Nikita Chruszczow. Aby udowodnić społeczeństwu, że zaczyna się nowa epoka zlikwidowano Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB), a w rzeczywistości połączono to ministerstwo z MWD i na czele stanął Ławrientij Beria. W lipcu 1953r. Beria został aresztowany i oskarżony o działanie na szkodę rewolucji i ludu. Wytoczono mu proces i skazano na karę śmierci. Wyrok został wykonany w grudniu 1953r. Wielu historyków przypuszcza jednak, że Beria został zabity od razu przy aresztowaniu, a cały proces wraz z karą śmierci był sfingowany. W ten sposób został zlikwidowany najbardziej znienawidzony człowiek w ZSRR, który był pomysłodawcą czystek politycznych w czasach Stalina, jak również terroru i represji.
Nikita Chruszczow
W 1954r. Chruszczow przekształcił Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego pod nową nazwą Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego, czyli KGB. Na czele KGB stanął generał Iwan Sierow. W 1955r. Chruszczow diametralnie zmienił politykę zagraniczną ZSRR. Celem tej polityki było nawiązanie współpracy z Zachodem, ale również wzmocnienie wzajemnych kontaktów krajów demokracji ludowej. Do tego posłużył mu fakt, że w 1954r. RFN zostało przyjęte do NATO. 14 V 1955r. w Warszawie powstał blok militarny państw komunistycznych, nazywany Układem Warszawskim. 15 V 1955r. wojska radzieckie wycofały się z Austrii, ale najpierw ZSRR narzucił Austrii traktat o całkowitej neutralności.
Podpisanie Układu Warszawskiego Porównanie sił NATO i Układu Warszawskiego
W czerwcu 1955r. Chruszczow odwiedził Jugosławię i tutaj oficjalnie skrytykował politykę Stalina wobec Jugosławii. Zaproponował również oficjalnie, by Jugosławia przystąpiła do RWPG i do Układu Warszawskiego. Ku niezadowoleniu Chruszczowa, Josip Broz- Tito, dziękując za wizytę i dowody przyjaźni stwierdził, że Jugosławia pozostanie neutralną.
We wrześniu 1955r. odbyło się w Genewie, pierwsze od czasów zakończenia ‘zimnej wojny’, spotkanie polityków wschodnich i zachodnich na wysokim szczeblu. W tym spotkaniu uczestniczył prezydent USA, Dwight Eisenhower, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, Anthony Eden, prezydent Francji, Jules Fouvre, oraz minister spraw zagranicznych ZSRR, Mikołaj Bułganin. Na tym spotkaniu nie ustalono niczego w sprawie rozbrojenia, ale zapoczątkowało ono w miarę regularne spotkania polityków Wschodu i Zachodu. W lutym 1956r. odbył się XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Chruszczow zaprosił na ten zjazd nie tylko delegacje z innych państw komunistycznych, ale również przedstawicieli partii komunistycznych z Europy Zachodniej. Na specjalnie zorganizowanym tajnym posiedzeniu Chruszczow wygłosił tajny referat, w którym oficjalnie skrytykował kult jednostki wprowadzony przez Stalina, jak również błędy i wypaczenia tego okresu. Zalecił również, aby w krajach demokracji ludowej zlikwidowano wszystkie nadużycia.
Mimo tego referatu, Chruszczow wprowadził kult jednostki, decyzje podejmował arbitralnie, nie konsultując ich z nikim. W polityce zagranicznej także robił wszystko, by zwiększyć obszar radzieckich wpływów. Przykładem tego jest sprawa Kuby z 1962r., która zakończyła się klęską ZSRR i jednocześnie upadkiem autorytetu Chruszczowa. W efekcie w 1964r. w prawdziwie tajnym i demokratycznym głosowaniu Chruszczow został zdymisjonowany z zajmowanych stanowisk, a na jego miejsce wybrano Leonida Breżniewa.
Powstanie węgierskie 1956r.
I sekretarzem węgierskiej partii komunistycznej był Matyjas Rakosi. Po XX zjeździe komunistów radzieckich Rakosi wygłosił przemówienie, w którym dokonał samokrytyki. Tak naprawdę niewiele zmieniło się na Węgrzech. W czerwcu 1956r. okazało się, że komuniści aresztowani w 1949r. zostali zamordowani. Wśród nich był również Bela Kun, który w 1919r. próbował stworzyć państwo komunistyczne na Węgrzech. Ta wiadomość wywołała wielkie oburzenie. W Budapeszcie doszło do pierwszych demonstracji. Żeby załagodzić te nastroje Rakosi zrzekł się urzędu I sekretarza i premiera, i na to miejsce został powołany jego bliski przyjaciel, Erno Gerö, co oznaczało, że ta zmiana była tylko pozorna i że nadal będzie kontynuowana polityka stalinizmu. Anty komunistyczne nastroje na Węgrzech stawały się coraz silniejsze. 6 X 1956r. odbył się uroczysty pogrzeb pomordowanych w 1949 węgierskich komunistów, który przerodził się w olbrzymią demonstrację, której uczestnicy domagali się ukarania winnych tej zbrodni. 23 X 1956r. doszło do kolejnej demonstracji, na znak solidarności z wydarzeniami w Polsce. Pokojowa demonstracja, po obraźliwym przemówieniu Erno Gerö, zamieniła się w rozruchy uliczne. KC Węgierskiej Partii Pracujących zwróciło się o pomoc od ZSRR, jednocześnie, dla uspokojenia sytuacji, powołano na premiera Imre Nagy.
Przeciwko demonstrantom wysłano oddział wojska na czele, którego stał płk. Pal Maleter. Oddział ten, a za nim inne, przeszedł na stronę demonstrujących. 30 X 1956r. Imre Nagy wprowadził system wielopartyjny. Następnie powołano koalicyjny rząd , na czele którego stał ciągle Imre Nagy. 1 XI 1956r. Węgry wystąpiły z Układu Warszawskiego i proklamowały neutralność. Poparcia nowemu rządowi udzielił, wypuszczony z więzienia kardynał Józef Mindszenty. Oczywiście ZSRR nie miał zamiaru rezygnować z Węgier. 4 XI 1956r. roku w miejscowości Szolnok powstał Węgierski Rewolucyjny Rząd Robotniczo- Chłopski, na czele którego stanął Janoś Kadar. Rząd ten zwrócił się do władz radzieckich z prośbą o pomoc, przeciwko” kontrrewolucji. Tego samego dnia armia radziecka przystąpiła od decydującej interwencji. Walki trwały 10 dni. Zginęło 2,5 tyś. osób. Potem zaczęły się represje. Skazano i stracono ok. 2 tyś. osób, los 6 tyś. jest nieznany. Rozstrzelano Imre Nagy i Pala Maletera. Na czele Węgierskiej Partii Robotniczej stanął Janoś Kadar, który przejął także stanowisko premiera. Komuniści podejmowali próby pozyskania społeczeństwa liberalną polityką gospodarczą, która przyniosła radykalną poprawę życia ludności.