WYKŁAD: RZYM REPUBLIKAŃSKI 508 p.n.e. – 27 p.n.e.

KSZTAŁTOWANIE SIĘ URZĘDÓW RZYMSKICH

Na miejsce wypędzonego króla powołano nowy urząd –konsulat. Przez pierwsze lata republiki jedyny urząd rzymski. Konsulów było zawsze dwóch, sprawowali swoją władzę przez rok, ponownie na urząd konsula można było być wybranym tylko po upływie 10 lat. Posiadali najwyższą władzę w mieście i poza jego granicami. W wypadku wojny dowodzili armią i interpretowali przepowiednie. Mogli wzajemnie ograniczać swoje decyzje, w późniejszych czasach mogli ich ograniczać trybuni ludowi. Dopiero po upływie kilkudziesięciu lat po wypędzeniu króla zaczęto powoływać nowe urzędy.

Konsulowie rzymscy

Insygnia władzy konsula

Dwóch cenzorów było wybieranych na 18 miesięcy. Przeprowadzali spis majątkowy, sporządzali listy senatorów, zarządzali budżetem republiki, pilnowali moralności. Mimo, że urząd cenzora stał w hierarchii niżej niż urząd konsula, to cenzorem można było zostać dopiero po pierwszym konsulacie.

Cenzor

Trybuni ludowi zaczęli być powoływani po pierwszej secesji 494 p.n.e. byli najpierw wybierani jeden na rok spośród plebejuszy, przez komicje plebejskie. Bronili ludu rzymskiego przed arystokracją. Mieli prawo weta wobec ustaw senatu i decyzji konsulów. Z czasem osłabiono ich rolę przez powołanie 10 trybunów, z których każdy miał prawo weto wobec decyzji kolegi.

Trybun ludowy

Pretorzy, to jeden z najpóźniej powołanych urzędów wyższych. Po raz pierwszy pretora powołano w 367 p.n.e. po to by odebrać władzę sądowniczą konsulom. Byli powoływani na okres jednego roku, ale Senat mógł przedłużyć ich kadencję. Pretorzy sprawowali sądy w sprawach cywilnych i karnych.

Pretorzy

Jedynym dożywotnim urzędem w Rzymie był urząd najwyższego kapłana- pontifex maximus, który przewodniczył kolegium kapłańskiemu i był odpowiedzialny za wszystkie ceremonie dotyczące kultu państwowego. Urząd ten pochodziła z czasów królewskich, w czasach republiki pontifexa maximusa wybierało zgromadzenie tribusowe.

Pontifex maximus

Dwa niższe urzędy to edylowie i kwestorzy. Pierwsi dbali o sprawy porządkowe i zaopatrzenie, urządzali igrzyska na własny koszt. Drudzy byli pomocnikami cenzorów do spraw podatkowych. Urząd kwestora był pierwszym szczeblem w karierze senatorskiej.

Kwestorzy Edylowie

W Rzymie była ściśle określona kolejność sprawowania urzędów. Najniższym był urząd kwestora, który można było objąć dopiero po ukończeniu 27 lat. Ostatnim urzędem, który można było przejąć był urząd cenzora ( dopiero po konsulacie). Cenzorzy mieli nie mniej niż 45 lat.

Liktorzy to woźni administracyjni starożytnego Rzymu, którzy towarzyszyli wyższym urzędnikom niosąc pęk rózeg (fasces) związanych rzemieniem, a poza murami Rzymu (lub towarzysząc dyktatorowi) wkładali topór do rózg na znak nieograniczonej władzy urzędnika (prawo życia i śmierci)

Liktor z faces

Obsadzanie rzymskich urzędów odbywało się według trzech zasad:

• kolegialność- każdy urząd był sprawowany przez przynajmniej dwie osoby( wyjątkiem był urząd pontifex maximus i dyktator, które były sprawowane zawsze przez jedną osobę)
• kadencyjność (czasowość)- urzędy były sprawowane zwykle przez rok
• cursus honorum - „droga zaszczytów"- karierę urzędniczą należało zacząć od najniższego urzędu, w karierze nie można było żadnego pominąć.

Wszystkie urzędy rzymskie były sprawowane nieodpłatnie, bo traktowano je jako zaszczyty. W związku z czym trzeba było podczas ich sprawowania wydawać własne pieniądze np. edylowie musieli za własne pieniądze organizować igrzyska.

Urzędem nadzwyczajnym był urząd dyktatora. Był powoływany w sytuacjach krytycznych dla państwa, na okres 6 miesięcy. Był wybierany przez senat, a mianowany przez konsulów. Od jego decyzji nie było odwołania. Nikt nie mógł jej również zawetować.

Dyktator

Specyficznym rodzajem zaszczytu był imperator. To żołnierze obwoływali imperatorem wodza, który odniósł jakieś wielkie zwycięstwo. Taki wódz miał wtedy prawo ubiegać się o najwyższym zaszczyt-triumf czyli uroczysty wjazd do miasta na czele swoich oddziałów, z prezentacją jeńców i łupów. Uroczystym zwieńczeniem tego wjazdu była ofiara składana na Kapitolu przed Jowiszem Kapitolińskim.

Ważnym elementem organizacji państwa rzymskiego była armia, jej podstawę stanowiła ciężkozbrojna piechota, zorganizowana w legiony. Legiony zwykle liczyły sobie 4500 tys. żołnierzy( 3000 ciężkozbrojna piechota,1200 lekkozbrojna piechota, około 300 jeźdźców podzielonych na mniejsze jednostki- manipuły.

Legionista

WALKA PLEBEJUSZY Z PATRYCJUSZAMI

Republika rzymska była republiką oligarchiczną, dostęp do urzędów mieli tylko patrycjusze. Natomiast plebejusze ponosili wszystkie ciężary utrzymania państwa, jak również, walczyli w jego obronie, jako szeregowi żołnierze. Taki układ polityczny wywoływał coraz większe napięcie społeczne.

W 494 p.n.e. plebejusze dokonali pierwszej secesji. Odmówili udziału w wojnie, która akurat wtedy wybuchła i wyprowadzili się z miasta, udając się na pobliska Górę Świętą ( Mons Sacer).

Pierwsza secesja plebejuszy

Trybun ludowy

Przerażeni patrycjusze zdecydowali się na ustępstwa. W Rzymie ustanowiono urząd trybunów ludowych, którymi mogli być tylko plebejusze. Trybuni mieli prawo veta wobec ustaw senatu i zgromadzenia ludowego, jeżeli były to ustawy godzące w interes plebejuszy. Osoba trybuna była nietykalna, targnięcie się na jego życie groziło karą śmierci. W 450 p.n.e. doszło do drugiej secesji plebejuszy, po której w 449 p.n.e patrycjusze zgodzili się ogłosić Prawo Dwunastu Tablic, pierwszy pisany rzymski kodeks. Został on zapisany ogłoszone na 12 spiżowych tablicach. Nie wprowadzało on zmian w położeniu plebejuszy, ale chroniło ich przed samowolą urzędników.

Prawo 12 Tablic

Ponownie walka między plebejuszami, a patrycjuszami zaczęła się w 370 p.n.e, w konsekwencji w 367 p.n.e wydano prawo na mocy którego, dopuszczono do urzędu konsula plebejuszy, co więcej, jeden z konsulów musiał być plebejuszem.

W 287 p.n.e miała miejsce trzecia secesja plebejuszy, po której patrycjusze musieli zaakceptować prawo, na mocy którego ustawy zgromadzeń plebejskich miały moc obowiązującą w całym państwie i nie wymagały potwierdzenia przez senat. Plebejusze uzyskali dostęp do wszystkich urzędów w państwie. Przemiany te nie poprawiły, w rzeczywistości, sytuacji wszystkich plebejuszy. Doprowadziły one do rozłamy wśród tej warstwy. To bogaci korzystali teraz z uzyskanych przywilejów i przekształcili się w arystokrację urzędniczą- nobilitas. Słowo plebs zaczęło oznaczać biedotę i warstwy ludności wiejskiej. Ponadto walka plebejuszy z patrycjuszami zmieniła charakter rzymskiej oligarchii z arystokratycznej na plutokratyczną.

ZGROMADZENIA LUDOWE

W okresie republiki rzymskiej działało kilka zgromadzeń nazywanych komicjami albo konsyliami. Te pierwsze reprezentowały cały lud rzymski, te drugie określone warstwy społeczeństwa rzymskiego. Generalnie miały dwa podstawowe uprawnienia: powoływanie urzędników, stanowienie prawa, decydowanie o wojnie i pokoju (w zasadzie wspieranie Senatu przy podejmowaniu decyzji o wojnie i pokoju)

Zgromadzenie kurialne (komicja kurialna)- tworzyli go przedstawiciele kurii rzymskich( związki rodów rzymskich), w pierwszych latach republiki powoływało konsulów, zatwierdzało prawa, sprawowało władzę sądowniczą. Potem straciło swoją ważność na rzecz zgromadzenia centurialnego. Kompetencje, które mu pozostało to potwierdzanie adopcji, przyjmowanie kapłanów do służby, przenoszenie obywateli ze stanu patrycjuszowskiego do plebejskiego i odwrotnie.

Zgromadzenie centurialne (komicja centurialna)- w składzie, którego zasiadali przedstawiciele pięciu klas majątkowych, najwięcej było przedstawicieli pierwszej, najbogatszej klasy bo ona wystawiała najwięcej centurii.

Komicja centurialna ratyfikowała także cenzusy ustalone przez cenzorów oraz pełniła funkcję najwyższego trybunału w niektórych sprawach sądowych (zwłaszcza w kwestii przewinień karanych wygnaniem). Tutaj także decydowano o wojnie lub pokoju.

Zgromadzenie tribusowe (komicja tribisowa) - było tworzone przez mieszkańców jednostki administracyjno- terytorialnej według, której w Rzymie ustalano podatki. Było 35 tribusów. Należeli do nich zarówno plebejusze, jak i patrycjusze. Wybierano na nim niższych urzędników państwowych.

Zgromadzenie plebejskie (konsylium plebejskie) - tworzyli je plebejusze, wybierano na nich trybunów ludowych