WYKŁAD. KRYZYS POLITYCZNY W REPUBLICE RZYMSKIEJ

Kryzys republiki był także kryzysem politycznym. Upadł autorytet senatu i urzędników, co sprzyjało przejmowaniu władzy przez uzurpatorów (byli to ludzie sprawujący władzę, chociaż nie mieli ku temu podstaw prawnych). Zapowiedzią nowych czasów był konsulat Gajusza Mariusza, który kilkakrotnie, wbrew ustawom, był wybierany konsulem od roku 107 p.n.e. Przeprowadził on zasadniczą reformę armii. Pozwolił przyjmować do wojska proletariuszy, jako ochotników. Dostawali oni od państwa wyposażenie, a po 16 latach służby, otrzymywali gospodarstwo rolne. Zwiększono dyscyplinę. Wzrosła siła bojowa armii. Wzrosła pozycja wodza, regułą stało się długoletnie kierowanie armią.

Gajusz Mariusz

 Armia rzymska

Namiestnik prowincji, w której toczyła się wojna, sprawował dowództwo do jej zwycięskiego zakończenia. Zasadę długotrwałego, przynajmniej 3-letniego namiestnictwa, przeniesiono również do prowincji gdzie panował spokój. Skutkiem tej formy zarządzania był znaczny wzrost majątku tych rodzin nobiles z których pochodzili namiestnicy. Następnie wojny domowe i stosowane po nich proskrypcje( czystki polityczne) również przyczyniły się do rozwarstwienia majątkowego wśród nobiles. Coraz trudniejszy dostęp do urzędu namiestnika powodował ostrą walkę wyborczą i korupcję na niespotykaną do tej pory skalę, a z kolei nakłady finansowe ponoszone przy zdobywaniu urzędów powodowały potem straszliwy wyzysk prowincji, niektóre prowincje np. Azja( dawny Pergamon) zostały doprowadzone do ruiny. Długie namiestnictwo powodowało wytwarzanie się silnej więzi między wodzem i zależnym od niego wojskiem. Wódz decydował o przydziałach łupów dla żołnierzy, od niego zależało zaopatrzenia wojska. Dlatego żołnierze byli w stanie wystąpić przeciwko legalnej władzy w Rzymie, jeżeli chciał tego wódz. Po raz pierwszy taka sytuacja wystąpiła w w 88 r. p.n.e. kiedy to Lucjusz Sulla skierował swoje legiony przeciwko legalnym władzom republiki. Tak zaczęła się w Rzymie pierwsza regularna wojna domowa, która doprowadziła do kolejnego załamania prawa-ustanowienia dożywotniej dyktatury Sulli w 83 r. p.n.e.

Sulla

Listy proskrypcyjne

Po przejęciu władzy Sulla rozpoczął krwawe prześladowania swoich przeciwników politycznych z koterii popularów, ale nie tylko- zabijano i rekwirowano majątki często po prostu bogatym, którzy nie zajmowali się politykom. Sullę zmuszono do zrzeczenia się władzy w 79 r. p.n.e. Nielegalne przejęcie władzy przez Sullę stało się precedensem w republice. Odejście Lucjusza Sulli wywołała nową walkę o władzę. Żaden z nich nie mógł odnieść zwycięstwa i stać się dyktatorem, zawarli kompromis. W 60 r. p.n.e. utworzyli I triumwirat, czyli porozumienie trzech. Byli to: Gajusz Juliusz Cezar, Gnejusz Pompejusz i Marek Licyniusz Krassus.

Triumwirowie podzielili się wpływami w Imperium. Galia została podporządkowana Juliuszowi Cezarowi (on właściwie musiał ją zdobyć), Marek Krassus otrzymał prowincje wschodnie, a Gnejusz Pompejusz Italię i Azję Mniejszą. Triumwirat przetrwał do 53 r. p.n.e., gdy Krassus zginął w czasie wojny z Partami pod Carrhea i między dwoma pozostałymi triumwirami doszło do konfliktów. Pompejusz nastawiał przeciwko Cezarowi senat, sugerując, że jest zagrożeniem dla republiki i republikańskich wartości. W rzeczywistości chciał się pozbyć potężnego rywala do dożywotniej dyktatury.

Ponieważ Senat zażądał od Cezara rezygnacji z dowództwa i powrotu do Rzymu jako całkowicie prywatny człowiek. Cezar czuł się zagrożony i obawiał się, że senat nie tylko pozbawi go wszelkich stanowisk, ale także uwięzi, w 49 r. p.n.e. zdecydował się wkroczyć do Italii na czele wojska. Tak rozpoczęła się druga wojna domowa w republice. Rzeką graniczną między Galią i Italią był Rubikon( prawdopodobnie dzisiejsze Fiumicino). Senat, wcześniej wyznaczył linię tej rzeki jako nieprzekraczalną granicę dla wojsk Cezara. Przekraczając ją, Juliusz Cezar wypowiedział zdanie „Kości zostały rzucone" „Alea iacta est". W ten sposób zaczęła się wojna między Pompejuszem a Cezarem.

Juliusz Cezar przekracza Rubikon

Republika rzymska w czasach Juliusza Cezara

W 48 r. p.n.e. Pompejusz został pokonany w bitwie pod Farsalos, jego armia została pobita, a on sam uciekł do Egiptu, którym rządził Ptolemeusz XIII i jego żona Kleopatra VII. Za radą swoich ministrów Ptolemeusz zabił Pompejusza, uważając, że w ten sposób przypodoba się Cezarowi. Gdy Juliusz Cezar wylądował w Aleksandrii i dowiedział się o śmierci Pompejusza, rozgniewał się. Był to jednak gniew udawany, gdyż śmierć Pompejusza rozwiązała problem wojny domowej.

Juliusz Cezar i Kleopatra

W 46 r. p.n.e. Cezar wrócił do Rzymu, jego potędze nic nie mogło już zagrozić, został mianowany dożywotnim dyktatorem. Cezar ukrócił wyzysk prowincji przez namiestników wprowadzając surową ustawę o zdzierstwach i zasadę bezpośredniego poboru podatków przez państwo. Rozpoczął nadawanie obywatelstwa ludności w prowincjach. Wprowadził przedstawicieli arystokracji prowincjonalnej do senatu. Zapoczątkował proces przejścia od ustroju miasta-państwa do państwa światowego. Wobec pokonanych wrogów głosił politykę łagodności, zapewniał błyskotliwą karierę i korzyści materialne tym senatorom, którzy go poparli.

Obok urzędu dożywotniego dyktatora i imperator nadano mu tytuł Ojca Ojczyzny. Cezar okazywał pogardę fikcji republiki i nie wstawał aby powitać konsulów czy senat. Zarzucano mu, ze jest bezbożnikiem. W rzeczywistości miał tylko racjonalne podejście do religii, którą wykorzystywał do celów politycznych np. poprzez zręczne interpretowanie znaków wróżebnych na swoja korzyść. Prawdopodobnie rozpoczął także budowanie swojego kultu już za życia oraz przygotowywał swój kult pośmiertny. Lud oddawała mu kult boski tam gdzie spalono jego zwłoki. 15 III 44 r. p.n.e. Gajusz Juliusz Cezar zwołał posiedzenie senatu. Do dziś nie wiemy, co chciał ogłosić. Jego przeciwnicy uważali, że chciał wprowadzić monarchię w Rzymie. Nie było to bezpodstawne. Pewnego dnia w teatrze Marek Antoniusz próbował włożyć na głowę Cezara królewski diadem. Nieprzychylne szepty publiczności spowodowały, że diadem zdjął. Również hasła bite na monetach mogły o tym świadczyć. Niepokoił związek z królową Egiptu Kleopatrą. Senatorowie postanowili mu to uniemożliwić. Grupa 60 sanatorów zawiązała spisek, wśród nich byli jego przyjaciele. Juliusza Cezara zabito przed wejściem do senatu. Najwięcej ciosów zadali mu Brutus i Kasjusz, którzy byli przyjaciółmi zabitego. Brutusa uważała za przybranego syna i wyznaczył go w testamencie jako drugiego spadkobiercę.

Śmierć Juliusza Cezara

Mordercom wydawało się, że uratowali państwo przed wprowadzeniem monarchii. W rzeczywistości wplątali je w nową wojnę domową. Lud rzymski, któremu Cezar zapisał znaczne sumy pieniężne i piękne ogrody nad Tybrem zwrócił swój gniew przeciwko spiskowcom. Musieli oni uciekać z Rzymu na Wschód gdzie zaczęli się szykować do wojny.

W 43 r. p.n.e. Marek Antoniusz, Oktawian (przybrany syn Cezara) oraz Marek Lepidus, najbogatszy człowiek w kraju, zawiązali II triumwirat i wystąpili przeciw zamachowcom.

Ułożono także listy proskrypcyjne na których znalazł się także Cyceron. Niewolnicy, którzy wydali swoich, ukrywających się panów byli nagradzani wolnością i pieniędzmi. Nikt nie był pewien własnego życia. Do tego zaczęła się druga wojna domowa. W 42 r. p.n.e. armia Brutusa i Kasjusza została pokonana w bitwie pod Filippi. Brutus i Kasjusz, aby nie wpaść w ręce triumwirów, popełnili samobójstwo. Marek Lepidus wycofał się z triumwiratu, pozostali dwaj podzielili się imperium: Antoniusz - Wschód, Oktawian – prowincje europejskie. Jednak pomiędzy triumwirami doszło do nieporozumienia kiedy Antoniusz poślubił Kleopatrę i ogłosił się królem Egiptu. Tym samym przeciwstawił się prawu i obraził Oktawiana, gdyż w Rzymie pozostawił pierwszą żonę, siostrę Oktawiana. Oktawian nakłonił westalki aby ujawniły testament Marka Antoniusza, w którym zapisywał rzymskie prowincje wschodnie dzieciom swoim i Kleopatry. To rozbudziło nastroje patriotyczne ludu rzymskiego. Wypowiedziano wojnę Egiptowi. W 31 r. p.n.e. rozegrała się bitwa morska pod Akcjum, w której flota egipska dowodzona przez Antoniusza została pokonana. On i Kleopatra popełnili samobójstwo. W ten sposób upadła, reprezentowana przez Kleopatrę i Marka Antoniusza koncepcja przekształcenia Rzymu w monarchię hellenistyczną.

Bitwa pod Akcjum 31 p.n.e.

W 30 r. p.n.e. Egipt stał się prowincją rzymską, ale naprawdę dostał się pod władzę Oktawiana. W 27 r. p.n.e. Oktawian wrócił do Rzymu, jak kiedyś Juliusz Cezar był najpotężniejszy. Spodziewano się, że ogłosi się królem, sam senat mu to zaproponował, lecz odmówił i wprowadził nową formę ustrojową, czyli PRYNCYPAT. Jak pisze Maria Jaczynowska była to kontynuacja koncepcji Juliusza Cezara, ale w zmienionej formie- Oktawian bardziej liczył się z zachowaniem pozorów istnienia republiki. Pryncypat, tak jak cezaryzm był formą dyktatury wojskowej. Umiejętnie zespolono stary ustrój Rzymu, odrzucając całkowicie demokratyczną ideologię popularów na rzecz hasła solidaryzmu społecznego, sam stając się doskonałym kierownikiem nawy państwowej.